Dr. Lallianpuii Kawlni aka Lalani
Scientist
Wildlife Institute of India
Dehradun
“Kan lawng chuanna bathlarah ka ding a, tuipui fiah kek kawk zau tak mai thlir tuma ding ka nih vei nen, ka mita tuipui ka hmuh phak zawng chu plastic hlirin a khat a. He tuipui ka kan lai khan subtropical high (200- 400 lattitude inkara tuipui boruak pressure san na lai) kan turin kar khat chhung zet mai kan thang a, chu mi chhung zawng chuan tuipui pangngai hmuh tur a awm lo. Khawi lamah pawh hawi ila, plastic bottle, bottle chhin, polythene leh plastic keh themin a khat a…” Hei hi Captain Charles Moore-a’n a ho te nena khawela tuipui lian ber, Pacific Ocean chhunga North Pacific Gyre an tih an kan laia an thil hmuh runthlak tak mai, Natural History Magazine-a a report a ni a. He lai hmun hi “The Great Pacific Garbage Patch” “Pacific tuipui bawlhhlawh hmunpui” an ti ta hial a ni. Helai hmun an hmuh chhuah hian khawvel a thawng a, Tuipui hrang hrangah te bawlhhlawh infawk khawmna hmun awm ve mahse hetiang em em a bawlhhlawh tamna hmun hi khawvelin a hriat ngai loh vang a ni.
Hetiang chiah hian July ni 2, 2022 khan Mizoramah plastic hnawm tam lutuk video viral-in min thawng anih kha. PHED leh CYMA buatsaihin veng hrang hrang atanga tlawmngai ten Tlawng lui fintu thenkhat te tihfai hnatlang an nei a. Lui dung thenkhat chu plastic bottle-in a khat ti ila kan sawi uar awm lo e, a khah hian a khat vek si a.
Kum laihawlah bawk khan Tuirial, Hmar Chaltlang kaia plastic tawih thei lo lang nasa video a rawn viral leh a. Hei hi lawng leng atanga lak a ni a, an inkarna apiangah khan plastic bawlhhlawh a awm a, thil nung tê ber thlenga a nghawng dan tur ngaihtuah chuan a lungchhiatthlak hle a ni.
Heng plastic tawih thei lote hi khawi atanga lo kal nge? Tu ten nge hmang thin? Kum zabi 19-naah plastic kan tih hi khawvelin a hmang uar tan a. Plastic hmuh chhuah a nih khan thil tlawm si, tui huh tlang thei lo, chhe mai mai thei lo, chelek nuam leh awlsam, zang leh tlawm si an hmu chhuak kha khawvelin tifuh a inti em em mai a. Mi tinin an neih phak, thil chi hrang hrang siam nana hman theih lehnghal chu mihring mamawh pung zel tan chuan a tha em lah tak a. Kum zabi 20-na ah phei chuan Single Use Plastic (SUP) kan tih, vawi khat hman chauh daih tura siam plastic bawm leh bottle hrang hrang a rawn chhuak ta a. A tlawm si a, kan hmang a, kan paih nghal a. A siamna hmanrua te mihring leh leilung tana a hrisel loh mai bakah a tawih theih loh avangin plastic vek chuan mihring te leh kan chenna leilung a ti chhe mek zel a ni.
Ramsa, sava leh sangha te tana anchhia: Zir mi ten an chhut dan chuan kum 2050 ah chuan khawvel tuipuia sangha awm zawng zawng aiin tuipui chhunga plastic bawlhhlawh hi a buk a rit tawh zawk dawn a ni. Tun hnai mai khan khawvel tuipui chhung thuk ber metre 10975 vela thuk mawngah chuan kan chawhmeh bazar na polythene ang hi hmuh a ni a, hei hian plastic in khawvel a tih bawlhhlawh hnehzia leh a tawih theih loh avanga pawi a khawih thui turzia a ti chiang viau a ni.
Zir mi ten an chhut danin tunah hian khawvela tuipui awm zawng zawngah hian plastic ton maktaduai 100 zet a awm a, kum khat chhungin ton tluklehdingawn 60 vela a pun belh zel nia chhut a ni. Tuipui tih bawlhhlawh avangin kum tin tuipui sangha leh species dang maktaduai 100 vel kan hloh zel anga chhut a ni bawk. Ramsa leh sava ten an ei palh nasa em em a, hei hian thihna tam tak a thlen mek a ni. Tun hnai mai khan tuipui satel pakhat chhungah plastic them 800 chuang hmuh a ni a, hei hian a hmaa kan sawi tak, khawvel tuipuia plastic tamzia a nemnghet viau a ni.
Heng direct effect, a nghawng hmuh mai theih bakah hian a nghawng hmuh mai theih loh, a nghawng pawi em em si tam tak a awm a, chung zing ami chu khuarel khaidiata in ei tawnna a ti bawrhbang nasa hle a, hei vang hian nungcha species tam tak an mang tawh a ni. Heng tiang chiaha nasa hian tuipuia cheng nungchate mai ni loin, lui leh dila cheng nungchate pawhin plastic bawlhhlawh hi an tuar a ni. Thil nung tin rengte hi maimawm ril anga inzawm leh in mamawh tawn, a zai ril tin a in-support tawn ang hi kan nih avangin, mihring te heti zawng hian min nghawng nghal mai lo mahse, kan species, mihring-Homo sapiens te hian kan la tuar dawn chauh a, kan tuar mek zel bawk a ni.
Thuneitute an pawimawh:
Heti tak maia khawvel huapa chhiatna thlentu tih kan hriat reng si kha mihring ten nun awlsam kan duh luatah mahni thua hman tlem emaw, hman loh emaw kha kan harsat em em a, chuvang chuan khawvel ram hruaitu ten an mipui hruaite leh khawvel leilung laka an mawhphurhna a nih hriain ram tam takah Single Use Plastic an khap tawh a, plastic aia hman theih tur environment ti chhe lo zawk hmuhchhuah tumin chung zirna lamah te chuan an insawrbing nasa hle a ni. India ramah ngei pawh khap a lo ni ta a, amaherawhchu state hrang hrang han tlawh hian a state hruaitu ten an ngaih pawimawh dan azirin SUP hmuh tur a tamin a thenah an khap hlawhtling hle thung a ni. Kawng engkimah hian political will hi a pawimawhzia ti langtu pakhat a ni a, a bik takin environment kaihhnawih issue te hi hmasawnna anga kan ngaih tlangpui te nena a insut deuh thin avang hian, political will hi a pawimawh lehzual a ni. Mizoram leilung leh environment hi kawng engkima dimdawi taka enkawl ngai a nih avangin, SUP khap chungchangah pawh hian khawng taka hma lak a tha awm e.
Inrenchem kan zir a ngai: Khawvel environment issue tam tak zinga pawi em em mai chu inrenchemna tel lo nun hi a ni a. Kan ei tur, eirel nana kan hman thil hrang hrang, kan taksa leh inchhungkhur tihfaina leh mahni intuai hnumna product engkim deuhthaw hi plastic bawma rawn kal vek an ni a, heng plastic hi vawi khat chauh hman ni mahse loh theih loha kan ni tin nuna hman ngai te an nih avangin, inrenchem kan zir a ngai a. Kan hman loh theih reng SUP, entirnan- mineral water bottle etc ang chi phei chu a tul feah lo chuan kan hmang lo ngam tur a ni.
Kohhran, khawtlang leh chhungkaw thil puipun naah: Hun eng emaw ti atang khan Kohhran leh khawtlang program-ah plastic no, thleng leh fian hman kan intihhmuh chho a, a chhan chu eng dang vang ni loin, a awlsama a hahdam vang a ni. Tunlai phei chuan thian zaho leh chhungkaw chaw ei khawmnaah pawh plastic thleng leh no hman kan intihhmuh ta leh zel lehnghal a. Mimalin ngaihtuah chiang mang loa ni tina kan bazar-na polythene, kan tui inna plastic bottle te nena chhut phei chuan kan hnawm tling khawm chu a va tam dawn em! Plastic pollution do tur hian thil tih awlsam tak, mimal tinin tih theih kan nei- inrenchem, mahni tui thawl pai leh mahni bazar bag ah te a ni. Scientist ten plastic tih ral dan tha leh hrisel zawk leh a aia hman theih tur tha zawk an zawng zel ang a, sorkarin dan hmangin hman tlem dan a ngaihtuah zel bawk ang a, chutihrual chuan mipui ten kan tih theih ang ang kan lo tih ve a ngai a ni.
Mizo Kristian te tana hun hlu ber kan thleng leh dawn a, kohhran tin deuh thawin ruai nen kan lawm leh ngei a rinawm. Mizoram mipui tam zawkin plastic tawih thei lo plate leh no bawlhhlawh nikhat thil thua kan siam tur zat ngaihtuah hian rilru a ti hrehawm lawk em em a. Chutih rual chuan kum eng emaw zat kalta a nungcha humhalh NGO BIOCONE leh ASEP ten kohhran hoah SUP hmang lo tura ngenna an lo siam tawh thin angin kumin hian tleirawl leh thalai rual environmentalist inhawr khawm Youth for Environment Justice Mizoram chuan kohhran tinah ngenna an sem ta bawk a, bung thar kan kai turah ngai ila. Leilunga bawlhhlawh tawih thei miah lo cham bang tur, kan lui dung ti hmel hem a, nungchate tana anchhia ni bawk, vawikhat hman plastic no leh thleng te hi i hmang lo hram ang u. Leilung leh a chhunga thil awm zawng zawng hi Lalpa ta a ni si a, dimdawi leh duat taka enkawlpui hi mihirng ten kan tih tur a ni dawn lo’m ni?

