Vanhmingliana (Taua)
Dawrpui
Khawvela tui awm zawng zawng zaa thena hmun thum (3%) chauh hi tui tha a ni a. In theih tura kan chan erawh chu 1.2% chauh a ni. A dang zawng zawng chu lakchhuah phâk loh lei thûk tak a awm te, vûr a chang ta te, kan duh anga kan hman phâk reng reng loh te an ni.
Hei le, thâl a lo ni chho dawn, kan ram chu kan hriat angin tui vàn berna ram kan ti thei ang. A awmna a thûk em em a, tláng leh tláng kara kawr thûk ber, kurungah te chauh tui awm anih avangin ei leh in tur, ni tin mamawha hman tur lakchhuah hi a har em em a, a man a to em em bawk a ni. Chuvangin, ‘Tui renchem’ hi naupang tê atanga puitling thlenga inzirtir reng hi a ngai takzet.
Zopâ te pawh hian an lo hre ve em em a, khaw tinah tuikhurte hiatin, a awm ang ang hi an lo humhalh ve tlat thin a nih kha. Nimahsela, mihring kan lo pung a, tin, Sawrkarin tui lakna awlsam zawk min han ngaihtuahsak ve tâk zelah hian kan tuikhur hlu tak mai lo neihsa te kha kan hlamchhiah ta em em a, kan tifai ngai lova, kan humhalh bawk lova, a tam ber chu kan chân ta der hlawm niin a lang.
Beh Bâwm:
Aizawl khawchhung ngeiah pawh hian tuikhur a tam ve em em thin a, chu chu Aizawl khawpui nunna leh châwmtu ber an ni thin. Kan hriat phâk ve chinah tuna Upper Khatla te kan tih tak, Lungremsei awm thinna chhak lam kopang kawng rual si hian tuikhur a awm phei ve thluah thin. A then chu hna tha tak neiin tun thleng pawhin an la awm a, mahse kan sawi tak ang khan ven that, humhalh leh tihfai loh anih avangin ei leh inah chuan tumahin an hmang ta hlawm lo.
Tuna BSNL Office thar, Children’s park bul ami in an sak hnanna-ah tak sawn tuikhur hna chak leh tha em em mai, ‘Char No chhak zawk’ kan tih mai kha a awm thin a. A hna a thain, Sâp hovin a khur an lo siam sa, kuang liam pur pur khawpa hna chak, zing vârtianah khawnvartui tinin kan va kawt thin a. A tui a tha em em tih hriatna chu chuta a tlântute leh ei leh ina hmangtu te vawiin thlenga kan la dam hian a phawkchhuak chiang hlein ka hria.
He tuikhur humhalh tur hian kum tam fé liam taah khan chanchinbuah te ka tlangaû a. In sak hnan tumin ban khur an lai tan tawh tih ka hmuh khan ka mangang em em mai a. A hmun erawh hi chu an neihna a rei tawh a. Telephone Exchange hmasa ber hmun thin kha a ni. Mahsela, ram tana thil tha tur anih chuan hmun dang pe in a hmun kha Sawrkarin chhuh (confiscate) mai a tul tih te hialin ka tlangaû a. Engineer te, tui lam thiamte pawh ka dâwr nual a, tumah lahin an ûksak lo nge; Central lam building a ni a, chak takin an sak chhunzawm ta zel a. Chu tuihnâ chu a tam em avangin rei tak an sak chhunzawm thei lova, a hnâ an dang zo si lova, mahse a tawpah chuan tuikhuah an siam ta a, in chuan an thut hnan ta hmiah mai a ni. A kuanga liam chu Aijal Club mawng kawrah te hian a la rawn luang chhuak pur pur thin.
Mizote fin hi a tlai deuh fo thin, PHED te hian reservoir lian tak mai siam nan hmang sela helai bawr bial vel hi chu man to taka pump chhuah ngai lovin a châwm thei mai tur! Anih loh leh Bawrhsap Tuikhuah chhak zawk hnâr kha a ni a kan hriat theuh angin; swimming pool tha tak mai, lian tak mai te siamin, Sawrkarin hman man te la vein enkawl sela, revenue tha tak a nih dawn bakah Aizawl khawpui cheimawi leh tiropuitu a nih ngei a rinawm; tui thiam pawh kan tam phah sawt ang! Tennis Court te hi chu hmun hla takah chêp lo zawk te pawhin a siam theih tho si a; a khêl thintute lah a kalna lama harsatna nei lo thiau an nih hmel bawk si. A va pamhmai tak em!
Tuichhunchhuah:
Thil dang a lai, kan thupui ber pawh kan tlânsan ti tih dawn alawm le! Kum 1898 atangin Mizoram chu chhim leh hmar hlawm khata dahin Assam-ah an beh tir ta a. Chu chu Bawrhsap pakhat hnuaiah dahin a hmasaber atan Major John Shakespear ICS, CIE, DSO (Tarmita an tih thin) dah a ni ta a. Mizoram chanchinah Shakespear-a hian hmun a awh hnem hle a. A chhan chu mi fing, mi taima, ziaka record lo dah chîng anih vang a ni. Mizo History leh a bîk takin Aizawl chanchin a bul bâl kan hriatna pawh amah vang a ni kan ti thei ang.
Tuichhunchhuah sawi lan hmain tuikhuah pakhat Sap ho sulhnu ka’n sawi hmasa ang a. Raj Niwas, Bawrhsap huan (Governor in ni ta) hmar chhuah kâah hian kum 1894-1897 lai bawr vel khan tuikhuah an lai a, tuikhuah lian lem lo tak a ni. A hmar lam tlang chho chu ‘Sap ho Thlanmual’ tih a ni nghe nghe, Sâp ho thi te phûm nan an hmang thin. Heta kut thlâktu hi Mizoram Bawrhsap A.Parteons ICS (Mizovin Tâuuara an tih) kha a ni. He lai hmun hi ‘Fiara Tui’ tha dik tak, lei chhung lam atanga hna nei a tam mai ni tur a ni.
Capt G.H.Loch, Gurkha Regiment a mi kum 1892 a Mizoram Sipai hotu ni tura lo chhuak khan a sipai lam hna ai mahin Aizawl khawpui tana thil a lo din hi a tam zawk mah awm asin. Tuichhunchhuah, tuna Tuikual ‘A’ huam chhunga la awm reng pawh hi Loch-a siam a ni angem aw tih hi ngaihdan tam ber a ni. He Tuichhunchhuah bultan leh siamtu tak hi sawi lanna ka hmu zo lova, mahsela a tobul tak chu British ho kha an ni tho tho mai.
He tuikhur tha tak mai hi a thûk zawng hi Ft. 30 chuang chu a ni ngei ang. Cement tel miah lo, lung rual rem taka chhera rem thlap mai a ni a. Tui a pût ral lo tih hriatna chu chawi leh thâl lova a awm lai chuan a khat piau te’n a awm ve thin. Kan naupan lai chuan ‘Sipai Tuichhunchhuah’ kan ti deuh kher thin. A chhan chu Assam Rifles ho kha an intithu thei em em mai a. Hruizên lian deuh tel tawl, sei zet mai hi an thlung a, a hmâwrah bâltin an tâwn a, chu chu thlâk thlaka khai chhuah thin a ni. Fûr lai hi chuan a tui a nu ve deuh thin a, a tlangpuiin tui tha, tuifîm tak a ni ve mai. Rambuai 1966 hma te kha chuan a vêl a awm te mai ni lo, hla tak tak atanga va chawi thin te pawh kan awm.
Ka ni Vanthangpuii kha Canteen kualah in luahin a awm thin a, Cinema – Krishna Talkies kha a bul mai a awm a ni. Cinema hmuhnawm – cowboy, Elvis Presley-a film (Loving You) te an chhuah kha chuan pawisa kan nei si lova, inhlawhna kan han zawng a, “Ka ni, cinema en ve kan châk sia” kan han ti dêk dêk a, “Khanglaia barel kha lo chhûng khat ula, ka khilai dawn che u nia” a’n tih kha chuan tui tin nen Tuichhunchhuah lam panin kan tlân thla nal nal thin. Siki thum te hlawhin second class, a hmasa berah kan thu ve vàng thei thin. Thildang en tur awm ve ta lo chu a va manhla thin tak em!
Tuichhunchhuah hi Aizawl Thil Hlû te zinga la awm ve chhun pakhat a ni a. Hmânah chuan vantlâng ta niin Sap hoin vantlâng tana an chhunchhuah kha a ni miau a, thuneitu an awm lo. Mahse, tumahin an ti bawrhbâng ngai lo. Tunah chuan mimalin an patta hnan ta daih mai a, duh se chu mi chawi pawh an phal lo thei ang chu. A tirah chuan a chung rangva kawngkhar neia siam a ni a, tunah chuan thlalaka in hmuh ang hian concrete-a chhûn phui vek a ni ta. A in neitu Pu Lianhluna râwn hian mite’n a kan hmuh vek theihna turin darthlalang chhah chi te hmangin siam that ni se. Tin, a hawng zau deuh hlek zawnga a hmalam pawh siamthat ni se tih hi ka ngenna a ni e.
Mi ngo ho kha thil an ngaihtuah puitlinna em em chu, Tuikhuahtlang tui an khuah khan a luan chhuahna tur luikawr pui an siam thlap a. Khatla lamah chhuk thlain Tuikual lui fin turin an luantir a, chhiat rup tawh theihna lakah te khan an lo fimkhur em em a ni. Chutiang rilru pu chuan Zodin Cinema Hall chhim lamah hian kawrpui lian deuh mai lungrema siamin tuna Tuikual ‘A’ Sairang road (Vaivakawn road te kan ti ta emaw ni?) kawngpui tan tlangin Tuichhunchhuah dinglamah hian kawngpui hnuaiah drain lianpui mai, naupang phei chu kan tlan tlang mai mai na thin te kha an lo siam zu nia!
INTACH – thil hlui vawn that tum pawl ti mai ila, he pawl hian he Tuichhunchhuah pawh hi a vei hle a. An Convener Pu Rohmingthanga IAS (Rtd) phei kha chuan vawi duai lo hi a sawi chhuak thin a, a duh anga sawi chhuah anih hmain mual min liamsan ta si a. Pu Rova duh ang ngeia hum tlat hi INTACH pawh hian a bat a ni. Hnamfing zawk te tih danin thil hlui la hmuh tlâk, hlutna la nei chu i vawng tha zel tawh ang u. Heng te hi a taka hmanlai chanchin min hrilh thei tu awm chhun an nih tawh hi!
Mizoram Sawrkar hnena thuchah:
British – Sâphoin a min kalsan hnuah District Council period, kum 1952 – 1972 atangin kan lo hmang chho a. Sâpho ina in hmun pek an phal reng reng lohna hmun Lungrem sei phei thin te in hmunah an theh a. Dawrpui tlâk lam Pi Lalengi in (Councilthanga Nu) thleng chauh in awm nana sak an phal te kha an sa thla khat vek tawh a. |hiah leh order pek te pawh an ni a, mahse dân hi a lal tak tak lova, a la ding reng. Khawthlirna pawh a ping zo zel mai.
Chaltlang chho leh Durtlang chho, khawthlir nuam em em te pawh 1973-1986 Union Territory period-ah in hmunah an theh leh a. A hnu State period-ah phei chuan ft. 3 âwl hlek pawh kan patta zel thei tawh. A bul ber chu chhungkhat laina induhsakna (nepotism) kal chho zelah hruaitute an demawm. A dawt lehah chuan mipuite duham tâk lutuk na hi a ni bawk.
Kan sawi tak ang khan, tuikhur tha tak tak Aizawl vengchhungah in hmuna an suan luh tak sawi tur a tam. College Vengah te khuan tun hmaa vantlâng tuikhur ni ngar ngar, mimalin an hung tak te pawh mita hmuh tur a awm a ni. Sawi tur tam tak a awm, kan sawi seng lo.
Kohhran hi Sawrkar vên ngai hial khawpin kan awm tawh. Ram âwl pawh ni lo, Sawrkar ram ngawih ngawih mai Biak In hmunah kan chhuhsak ta zel mai te hi. A tuartu ber chu mipui kan ni a, vantlâng tan engmah intâwllenna tur pawh a awm tawh lo.
Hawh u! Harhchhuak tawh ila kan khawpui ber Aizawl te hi i tihchhiat belh zel tawh lo teh ang u. Mi hausa inchhawngsang lutuk te hian kan ram mawi leh nuam thlirnate hi a dâl zawh vek tawh hi.
Tuichhunchhuah tal hi chu humhim ila, tha zawk leh thianghlim zawka vawn anih theih nan veng enkawltu Local Council te hian hma la thuai rawh se. Huaisen a tul pawhin vantlâng thatna tur a nih chuan in hnung kan dâwl zel ang.

