Site icon The Aizawl Post

ZORAM NI MARCH 5TH, 2026: “I ram leh hnam humhalh la, khawvelin an dem lovang che.”

Prof. JV Hluna, Ex MLA
Kan ram chu Mizoram a ni a, kan hnam chu Mizo a ni. Mizo tawng hi kan tawng a ni a. Kan sakhua chu Kristian, Lal Isua zuitu kan ni. British-in min rawn awp hma in tuman min awp ngai lova, tu thuhnuaiah mah kan awm ngai lo.
British Imperialism Policy-in min awp tuma min rawn nek lai pawh khan lo dan tumin kum 1854-1871 inkar kum 17 chhung khan vawi 19 lai kan ram chhanin kan run let ve nghe nghe a ni. Ram changkang, sipai leh ralthuam tha nei an nih avangin kan tlawm lo thei lova, 1890 ah chuan Fort Aijal te, Fort Lunglei te, Fort Tregear leh Fort Changsil te an nei chho a, zawi zawiin min awp a, Lushai Hills an tih Mizoram chu “British India” ni turin Governor General of India-in Council chuan Sept 6, 1895 khan Proclaimation a siam a, Foreign Department awpin kan awm ta a ni.
MISSIONARY TE LEH BRITISH SORKAR:
Missionary January 11, 1894-ah an rawn lut ve nghal a. Kan Mizo sakhua ‘Chunga Pathian’ kan tih leh Missionary te Pathian tih chu a lo inang a, Mizo tu pawhin kan ngaihsan em em Tlawmngaihna leh Isua ziritrna a lo inang bawk si a. Kan nun tibuaitu ramhuai, kan hlauh em em thin chu Isua hming kan lam atangin an tlawm ta bawk si a. Kan lo hriatloh chu Chhandamtu Isua chauh hi a lo ni a. Isua kan neih chinah ramhuai an tlanbo a, hei ngei hi kan Sakhua a lo ni tiin kan vuan ta dual a. Gospel Golden Jubilee, kum 1944 chuan Mizorama Mizo chu Kristian kan ni vek tawh tih ngam a ni hial a.
Mak angreng tak chu kan tribal pui te aia Kristiannain min hneh ranzia kha a ni. Kan Missionary hmasa FW Savigde te leh JH Lorrain te Mizoram an rawn luh hma kum 82, kum 1812 atang khan William Carey-a tirh Krishna Chandra Pal khan Khasi zingah Missionary hna a lo thawk daih tawh a, kum 10 chuang a thawh hnu ah kum 1841 atangin Wales Missionary an rawn lut a, chawl lovin an thawk leh nghal ngar ngar a. Sap upa leh Pu Buanga kan rama an rawn luh kha chuan Khasi ramah Mission School 132 a awm tawh a, hmeichhe matric pass te pawh an awm tawh. Kan unau Naga zingah pawh Missionary kum 30 zetin keini hnenah aiin an lut hmasa a, kan rama Missionary lo luh lai chuan Mission School 9 lai an nei tawh a ni.
Kum 1901-ah chhiarpui hmasa ber a awm a, Mizo 82,434 kan awm a. Kan lalten hnathawk atana an lakluh, anmahni hnena chhiah pe foreigner an tih mai Chakma hi 178 an awm bawk.
British ho “Divide & Rule Policy” chuan Mizote hlawm lian leh inlungruala kan awm loh nan Mizo chenna chu ram awp hrang hrangah an dah a. Burma ram Chin Hills-ah tam tak an awm a. India Independence 1947 khan Cachar Assam-ah Mizo 9,000 chenna 300 Sq ml a awm a, Chittagong tuna Bangladesh 3,000 Sq ml a zauah Mizo 5,000 chenna a awm a, Manipur Hill Area 3,500 Sq ml mihring 7,000 awmna a ni bawk a, Tripura Rengpui 250 Sq ml ramah Mizo 7,000 chenna a awm bawk a, mahse awp hrang hranga dah tuna ram awp khata awm leh vek tura kan duh leh beih mek hi a ni. (Mizo Union Advisory Sub-Comt. 18-04-1947). Hei hi kan ram leh hnam chu a ni a, kan tawng leh sakhua pawh hei hi a ni a, kan humhalh tur chu a ni.
INDIA-AH: India ramah kan awm a, Political tawng chuan India mi kan ni a. India chu Secular Democratic a sorkar a nih avangin kan ram leh hnam inhumhalhna te, kan tawng leh kan Sakhua leh Culture, Custom thlengin India Constitution chuan mi a humhalh a. Kan hneh loh avangin British-in min awp ang khan India hnuaiah kan awm chhunzawm ta zel a. India mi kan ni hi a lo fuh zaw ber awm mange tih mai awl tak a ni. Kan Politician hmasa ten mahnia awm tur chuan kan tlin loh deuh an hlau a ni mai thei e. British hovin India Sub Continent an chhuahsan dawn lai khan engtia awm nge kan tan tha ber ang? Burma zawm nge Pakistan zawm nge India zawm emaw British awp hnuaia awm chhunzawm zel tha ber tur ngaihtuahin an inrawn khawm thin a. India Politiciante chauh khan anmahni zawm turin min thlem a ni. “A nih leh kan ram kan hnam kan Sakhua min humhimsak dawn chuan kan zawm phawt mai ang che u”, tiin India Union-a Assam State hnuaiah District Council neiin kan awm a, an tiam angin kan District Council chu kan himna tur Dan “Sixth Schedule” hnuaiah min dahsak a, a tha hle. Burma a kan chipui te leh E. Pakistan (Bangladesh) a awm te ai chuan kan fuh fe zawkin a lang.
India leh Assama cheng ve ta fam chu an tawng min thiamtir tumin min zirtir a, keini pawh chu lo zir that ve hle hle mai awm, kan zir thui poh leh an sakhaw thil a tam a, chu chu kan chekin a mil lo tlat a, an khawtlang nun leh kan miziate chu a inpersan hlauh a. Ram khata awm na na na chu an sakhua leh Common Civil Code an tih vantlang nun inang, inhriat tawn leh inzahtawn an phut a, kan len hleih em avangin min chimral tum an niin kan hre tlat a. Amah Pu Laldengan India Prime Minister Shri Lal Bahadur Shastri-a hnena, Oct 30 1965-a a sawi “Kum 15 India awp hnuaiah kan awm chhung hian kan hnam bei thei thlawt lo a ni, ‘Indian’ niin kan inhre thei lova, annin tampui mitthi (mautam) kan tawh pawhin fa tak anga enin min enkawl tha duh lova, hmasawnna hnathawh a awm mumal bawk si lova, kan lo awm hrang mai ang e”, a tih pawh hi thil tih awm lo a ni lem lo. Mahse British tharuma kan ngam loh ang khan India zau, mihring tam, sipai leh ralthuam nei tha zawk fe chu tharumin kan bei ta mai a. Assam Chief Minister B.P. Chaliha chu an chhaihkawlh a, anin India Prime Minister thar, nuthlawi thil tithei tak a hmin bawk si a, nau huai bak vel tui laklawh ang mai hian dim baksak lovin kan tlem leh nepzia hre reng siin an ralthuam tha Jet fighter nen mi an lim ta awrh awrh mai a. Kan zawl khawpui chu sen meiah a chang a, a ram zo ta a. ‘Ngam loh chalah chil kan hnawm a ni hetiang tur a ni love’ tiin Pu HK. Bawihchhuaka te, Pu Ch. Chhunga ten ban an rawn phar a. Hei hi MNF huat vang a ni lova, kan mipuite himna tur an ngaihtuah vang a ni. Mahse Undergrounda awm MNF te chuan thei ve fe nia inngaiin tualchhung Political Leaderte chu an kawng daltua ngaiin an inchem har ta tlat mai a. A tuartu chu mipui kan ni.
India lenzia leh an sipai tamzia ngaihtuah chuan MNF sipai underground tana han hnawhchhuah zawh rual an ni lo tih hriain Pu Laldenga chuan ramdang Sorkar hi thu leh hla tala min pui thei an awm dah law maw tiin theihtawp a chhuah a. Mahse a aw te chu ‘Thalera mi au rawl’ an sawi ang chauh a ni si. Chutih chhungin Sipai leh MNF in mipui min chuh a, an lam tang lo deuha an hriat chu an chuk awrh awrh mai bawk si. Mizo Kristian theuh theuh kan tawngtai dan pawh a inpersan nual awm a.
Kan zawlkhawpuiah chuan Kohhran hotute an lo lut leh ta tak tak a, chhimlam kohhran hotute an lo phei bawk a. Lungrualtakin ‘Tharum thawh hi Kristiante tih tur a ni love’, tiin MNF chu tharum thawh bansan turin an ngen a, MNF pawhin kohhran hruaitute chu an hmu her deuh nghe nghe a ni. Kohhran bakah zirlaite leh mipui zawng zawngin buai chu kan ning em em vek a, inremna awm se tih chu kan au hla vek a ni. Palai chi hrang hrangte zarah Pu Laldenga chuan India Constitution anga inrem a duh tih July ni 1, 1976 ah ‘Remna lailawk’ Delhi nen an signed a, kan lawm em em vek a. Lawmthusawi inkhawm pawh July 7, 1976 ah Zoram pum huapin Mission Veng Biak In ah kan nei a, Sorkar lam hotute pawh an inkhawm vek a ni.
Prime Minister Morarji Desaia, Home Minister Charan Singh a te khan July 1, remna avang khan Pu Laldenga chu ralthuam dah thuai thuai leh lo haw thuai thuai turin an tur sek a. Ani Pu Denga lah chuan chu chen lo bei ve ta chu mahni mi leh sa te tan eng mah hum haw nei lova rawn civil haw leh ringawt chu a duh bik lova. An inmil theih loh avangin amah chu India atangin an hnawt chhuak a, Londonah a tlanchhe ta a. MNF Undergroundte pawh an hek hle a, a nawlpui lian tak tak chuan ‘Kan pu ber a beidawng tawh a, tharum chuan kan hneh dawn chuang si lova, hahchawl ve tawh mai ang’ tiin Underground an chhuahsan phuk phuk a. La beidawng lo ramhnuaia la awm zui zel chu Pu Denga chuan a rawn ngaihsak thar a, zalenna sual chiah tawh lo mah se India rama an luh ngheh rual ruala dinhmun tha thei ang ber an chan theih nan a bei zui a ni. Zoram mipuite chu buaina karah kan inthen nuai nuai a, kan hreawm ngei mai. Pu Laldenga lahin tunge rin tura rin loh tur a hre tawh lova, Delhi Sorkar a be pha tawh bawk hek lo.
KOHHRANIN BAN AN PHAR:
Hetah hian Kohhran bawkin ‘Risk’ an la leh ta. Synod Gospel Team chu April 1984-ah UK-ah an zin a. An hruaitu atan Upa Chalhnuna leh Rev Lalsawma te an kal a, hei hi Mizoram Kohhran Hruaitu Committee (MKHC) aiawh an ni nghal a. A hmain MKHC aiawhin Rev V.L. Rawna’n Pu Denga hi kum 1982 khan sap ramah hian a dawr a, Pu Denga chuan a lo hau hrep mai a, amah Rev. Rawna sawi dan takah a hau tap lo chauh a ni. ‘Ka be leh ngai tawh lovang’ ti hialin a rawn beidawng a ni. Pu Chalhnuna leh Pu Lalsawma hi kum lama Pu Laldenga aia upa, rambuai hma atanga Pu Denga mi ngaihsan leh zah zawng tak ve ve, ‘Denga’, tia ko a, hau ngam ngat ve ve an ni a. London an thlen tirhin lengah an sawm a, an inbia a.
June thla tawp lamah chuan a vawi 2 nan Pu Laldenga chu a chenna Venable House, Constitutional Hill, Working Surrey, UK-ah chuan an kawm leh a, ‘Kan thuawihin Delhi nen inbe leh turin i lo haw ngei ngei tur a ni, i lo haw loh chuan thudang a awm thei tawh lo, tawrhna hlir tawrhna hlir kan tlin tawh lo’ an ti a, Pu Denga pawhin ‘Nangni berin in tih chuan kan lo haw ang’ a ti a. Oct 29, 1984-ah inbiakna chhunzawm turin Delhi a lo lut leh ta a. Prime Minister Indira Gandhi-i’n Pu Denga be tura Pu K.C. Pant leh Pu G. Parthasarathy a ruat fel chauh a, amah Pi Indira Gandhi chu Oct 31, 1984 ah thah a ni a, inbiak tumna chu a tlawlh fai leh ta vek a. A fapa Pu Rajiv Gandhi-a’n a rawn thlak khan a bul atanga buatsaih leh vek a ngai ta a.
Kohhran hruaitute leh CM Pu Hawla te zarah PM Pu Rajiva chuan Pu Laldenga be turin Politics-a experiences nei tha tak, Madhya Pradesh CM hlui leh Central Cabinet Minister ni thin, Punjab Governor ni lai Pu Arjun Singh-a chu a ko kir a, Pu Denga be turin Congress Vice President-ah a ruat a. Pu Arjun Singh-a chuan Pu Denga duh chu a hre thuai a, June 25, 1986-ah Partya inremna an siam ta a. Pu Laldenga chu remna an siam huna Interim Sorkara CM ni nghal tur leh a hote zing a mi Pu Zoramthanga, Pu Tawnluia leh Pu Rualchhina pawh Cabinet Minister ni nghal turin an inrem a. Hemi hnu ni 5 lek, June 30, 1986 chuan inremna tluan tling chu Pu Denga leh Indian Home Secretary chuan an signed ta mai a. Mizoram Chief Secretary Pu Lalkhama pawh an sign tir bawk a. Zan dar 9 Mizo news DDK in a puan laiin ‘Here is flash’ a ti a, ‘India leh Pu Laldengan inremna an ziak ta’ a tih veleh Aizawl mipui lawm lutuk chu a su dup dup a ni ber mai.
India State 23-na kan ni a, an inremna a Mizo hnam himna turte chu India Constitution Article 371G ah dah a ni ta bawk a. Kum khat hma lama Assam Accord-a Prime Minister ngeiin a ziak Foreigner chungchangte, kan zo tawng leh ramri humhalhna te leh development chungchangte chu eng mah ziak a awm lova. Assam Accord a awm tawh a nih avangin Home Secretary level-a an theih loh pawhin ‘Prime Minister ka hmu duh, Prime Minister hnenah heng hi ka sawi dawn’ ti tlat se an rem tih dawn tehlul nen tiin kum 20 chhunga an beihna tih tawp vek nan chuan a uihawm em mai ti pawl chu kan awm deuh a. Mahse Pu Dengan amah dodal thei awm zawng zawng a rawn chhuahtir hnua a signed a nih avang hian MNF Underground zingah hnial kalhtu awm lovin a rawn chhuahpui vek a. ‘In hliam hluite dam rawh se’ tih ang maiin a Civil zingah pawh intairukna awm zawng zawng a bova. ‘State ralmuang ber’ kan ni a, kan ni zui zel bawk a, a va lawmawm em.
STATE RALMUANG BER:
State ralmuang ber kan ni chu miten an hmu chak a, min rawn tlawh huai huai a. kan khawlai fai tak leh bengchheng awm lo, ‘motor horn kan hmet lo’ te chu a ti nuam tu tak a ni. Two Wheeler khalhtu leh motor driver-te pawhin zaidam zir zel a tha hle ang. Ramngaw leh nungcha humhalhte, tuihna humhalhte chu kan ti mek reng a. Kan Sorkarah eirukna awm lova Development hna a kalte chu kan lawm a ni. Kan thalai inkhelmiten Mizo hming an timawi thin hle bawk si a.
Kristian vek kan ni a. Political Party hrang hrangten ram tana pawi thei thlen an hlau a, ual au taka an debate bur bur lai hian Kohhranah chuan pawl inepna lang lo lamah a kal lian tial tial emaw tih theih a ni. MPF kan ti a, kan thawk tlang thei miah lova, January 11 Missioanry Day chu 1944 ah te, 1994 ah te lungrual takin lawm ho mup mup tawh mah ila, ‘Day Day Day’ dang kan rek a, ‘In epni’ ang maiin kan hmang a. Phai ram khaw lian deuh deuha Mizo Christian Fellowship awmte chu kan kai then a, a lehlamin chuti a nih chuan tiin an mite hum turin Kohhran an din bawk a, mi state khawpuiah Mizo tlemte kan han inep vel hi chu a pawi a ni. Vai kristian lo awm sate ring zo lo ni awm takin vai hnam hnuaihnung ho zingah pawl kan din a. British leh America Kohhranten Biak In leh Zirna in tha pui pui an lo neihsa te chu zawm ve mai awm, a hranin tlin leh tlin lovin hmun kan rek a. Mizo Kristian pawl hrang hrangte inunauna leh thawhhona tha a awm theih nan Council of Churches in Mizoram (CCM) kan din a, mahse a pen a sak tlat a, kan inunauna tha zawnga hmalakna tur lama ‘Action’ lak chu an ngam meuh lo a ni mai thei. Kan ram leh hnam humhalhnaah hian kan politician te, kan NGO – YMA, MZP, MUP, MHIP adt. hian an ti tha khawp mai.

RAM LEH HNAM HUMHALH NANA PAWIMAWH:
Ram leh hnam humhalhna atana rawtna tlem a point chauhin kan siam teh ang:
1. India Constitition 8th Scheduled-a Mizo tawng dah hi kan hnam humhalh nan a tul a ni.
2. MPF hi Kohhran zawng zawng an tel theih lohna chhan zirchiangin an Constitution leh an formation thleng hian MKHC/CCM in hma la se.
3. January 11 hi Sorkar in Kohhran ho duh ang taka Missionary Day tia Calendar-ah pawh chawlh a dah a ni a, zawm vek ni se.
4. Phai ram khawpuia Mizo Kohhran dinte hi CCM-in en thain Kohhran hrang hrang, abikin Presbyterian leh BCM hian a khua angin insem sela, an Pastor dah chu inpawm tawn turin hma la se. Denomination buaipui lovin CNI leh CSI te thawhpuiin a tam thei ang ber Pastor thawn se.
5. March ni 5, Zoram Ni apiang hian Kohhran tinin Pathian humhimna kan chan avanga lawmthu sawi tawngtaina ni ah hman ni se.

Exit mobile version