B. Lalthangliana
He thupui hian ziaktu hmingthang Zikpui Pa (1929-1994) chuan kum 70 chuang liam taah khan a lo ziak tawh a, a ngaihnawm hle. Tunah a hawi lam dang daihin kan ziak ve thung dawn a ni.
Tripura ram Sakhan tlang dunga cheng Sakhan K^mi(Siamk^mi, 1904-1990) chu Mizo soloist hmasa bera chhal theih hial a ni a, kum 1920 chho vel khan a lar hle a. Mizoram p^wn lam mi ni mah sela mipuiin an hlut hle.
Manipur lam atangin Lalruotmoi a lo lang leh a, Mizoram mipui a sawi nghing nasa hle a. Keiin ka dah chungchuan ve chhan chu, Mizoramin kan neih loh kum upa lam, kum 60 chunglam a tihlim em em a, a chawk phur thei kha a ni.
Myanmar ram Chin state atangin Benjamin Sum a lo lang ve leh a, tun hma deuh khan music group Zodi leh Vulmawi te bakah tun hnai deuhah T. Melody an lo lang a, mipuiin an lawm hle.
Tripura stste atang bawkin David Darlong a rawn lang leh a. Manipur atang vekin Lalparzo Sanate lo langin, Mizo Hnam Runah, ‘Inthen thei kan ni lo’ tih hla a sak phei chuan mipui rilru a hneh hle.
Hetianga Zoram pawna cheng Mizo hnahthlakte an pawm zel thei hi an rilru a zau a, a huap zawh vang niin a lang a. Chu chu ‘Zoram Rilru’ kan tithei awm e. Chu chu amaha lo awm ngawt a ni lo a. A tobul eng nge ni ang? Tawi deuhin i lo dap teh ang.
Mizo lalte khan an khua leh tuiah khan Nopui dawm tlak te, Pasaltha leh lal upa te an thlan leh an ruat khan, thlei bik an nei lo a, a tling leh a tlak apiang an hmang mai a, chi leh chi peng (clan, sub clan) tih bik leh tih loh bik an nei ngai lo niin a lang. Chu chu a dikzia a lan nan kan hriat chian deuh tarlang ila a tha awm e.
Khawbung lal Lalbika Sailo (1886-1934) chuan, Bawrhsap Mc Call-a zawhna 1934-a a chhannaah, “ Ka khuah Lusei (Chhangte) an rip ber,” a ti na a, a upate chu an chi peng hming (kualkhunga mi) ang hian kan hmu: Pu Kaithuama (Bawitlung), Pu Thangbawia (Hnamte), Pu Kaphlei (Renthlei), Pu Binga (Fanai), Pu Lianhuaia (Chhangte), Pu Sangbawnga (Pachuau), Pu Hauhnuna (Hauhulh/ Laisak), Pu Zakama (Hnamte), Pu Rotlaia (Hnamte) te an ni hlawm.
Mizoram lal tam berte hi kimchang deuh takin zir chiang ta ila, kan tarlan tak ang deuh vek hi an nih hmel a, chu chuan vawiin thlenga an nunpui leh an awm dan, Chin state leh Manipura unauten an neih ve loh inhriatthiam tawnna te, inunauna te, inpumkhatna te an nei bik a, a tha em em a ni.
Hetianga Mizo lalten an khua leh tui an enkawl hian a tha zawngin nghawng a nei zel a. Kawlphaia Mizote khaw din chu an pung chak hle a. Chin state-a awm tawng hrang nei Mizo hnahthlakte pawh an pem lut zel a, an pung deuh deuh a, khua pawh a lian sawt hle. Hei hi a chhan nia lang chu, khaw dintute leh lo cheng hmasaten an en hrang lo a, chhiatni thatni an thliar lo a, an ngam siah thin. Chu chu Mizoram Zofate rilru kal zel, ‘Zoram Rilru’ kha a tih theih awm e.
Mizo chanchin leh tawng lam tawi deuh hlekin sawi ve leh ila. Tun hma leh tun hnai deuh khan he lam hawi thu ziak leh sawi, thlir dun fuh lo deuh a awm a. Kan zir chian ve dan sei lem loin i lo sawi ve teh ang.
Mi thenkhatin, “Mizo history hi ziak that a ngai…. Mizo leh Pawite, Hmarte an indo a….. Sailo lalna khua atanga ziah a ni vek a, a kim tawk lo…. a lai lo….” tia sawi kan ngaithla thin. Hengte hi a ngaihnawm viau a, a dikna chin pawh a awm a. Mi hmasate hi zahawm hle mah se, an ziah hnu kum 60/70 lai pawha tangtharten kan siamtha thei lo emaw, a aia kimchang leh pawm naawm zawka kan ziak thei lo a nih chuan thangtharte kan nep hle a, hna kan thawk lo tihna a ni a, dem tlak kan ni hial zawk ang. Mahse ngun leh chik lehzual zir chian a ngai thung.
Ziaktu hmasa Rev. Liangkhaia, Pastor Vanchhunga, Pu K.Zawla, Pu V.L Siama leh mi dang te sulhnute hi kum 1960 hma lama ziah a ni vek a. Heng hun laia upate thukhawchang leh titite la khawma an lo ziak hi an fakawm hle a, a bua an chhuah hram hram ngat phei hi chu an fakawm lehzual a ni. Chuvangin an zahawm a, ngaihhlut an phu bawk. Dem theih an ni lo a, sawichhiat chi an ni hek lo.
Thil kan chhui hian a hun lai boruak kan chhut tel a ngai a. Kum 1892 daih tawhah kan Bawrhsap R.B Mc Cabe-a chuan, “Anmahni chuan MIZO an inti, “ tiin a ziak a. Kum 1960 velah phei chuan Mizorama chengte chuan an inti Mizo hle tawh a. Zoram pawna chengte erawh chu a la hla viau thung awm e. Tunlai anga inunauna leh inpumkhatna sawi uar a la ni rih loin a lang a. Chuvangin ziaktu hmasaten, “…Mizo leh Pawi… Hmar etc…” an indoa an ziak hi, a hun lai enin, ziak awm tak a ni a, dem theih an ni bik loin a lang.
A hun lai pawimawhzia dang chu, ziaktu hriat hlawh tak L. Keivom (1939-2021) pawhin, “… A ziaktuin ‘Mizo’ a tihte chu Lusei tawng hmang ‘Lusei’ intite an ni a, Zo hnahthlak dangte chu ‘Chin’ hnuaiah a dah vek a ni awm e. Lehkhathiam leh hawi zau tura ngaih chin mahin ‘Mizo’ awmzia a huaptir chin chutiang a nih tlat si chuan mimir dinhmun chu zawh buai pawh a ngai lo…” a ti a (Zoram Khawvel, 4, 1997, p.265). Hei hi lehkhabu, History of Mizo in Burma, 1980 a thlir dan a ni a.
L. Keivom ziah hi a ngaihnawm hle na a, hriat hmaih palh a nei a. He lehkhabu hi kum 1973-a ka ziah a ni a. Chutih lai chu Burma-ah Gen.Ne Win-a sawrkar thikthuchhiat lai a ni a. Hnam leh hnam, chi leh chi inkara buaina awm thei thu ziakte phei chu a ngaimawh zual a. Chin state-a kan unau Lai, Zomi leh a dang dangte hi Mizorah dah vek ila, an zingah duh lo awmin sawrkarah thlen ta sela, ka tawrh tur chu a namai lo hle ang. Chutiang chu a hun laia kan dinhmun a nihzia chhiartuten an hriat a pawimawh nasa!
Tin, tun hm^ deuh leh tun hnai deuh khan,… “ Mizo tih aiin Lusei tih hman uar a tha…” tia ziak kan hmu nual a, inpumkhatna lam hawia ziak a ni na a, ngun deuha chhui leh zir chian a tul bakah,a phenah inphum a awm em? tih rilruin dap nghal a. Tawi deuhun i lo chhui teh ang.
Mizo tawng hi pi pute hunah, Chin state hmar Seipui vela an awm lai, kum 1450-1600 AD vel kha chuan ‘Duhlian’ tawng an ti niin a lang a. An vaia an hman a nih avangin inti bulpui bik leh neitu bik hauh awm theiin a lang lo. A hnu feah ‘Lusei tawng,’ a hnu lehzualah ‘Mizo tawng’ tih a nihzia kan hre theuh awm e. Kum 1908-ah chuan Mizoramah 87% – in an hmang a (The Imperial Gaz etteer of India XV1, 1908, p.218), chhiarpui 1901-ah 46% leh 1961-ah chuan 96% laiin Mizo tawng an hmang tih kan hmu.
Tun hnuah Mizo tawng hmang Mizoramah a tlahniam deuh hi Chakmaho an lo luh hum hum vang leh, Politician ten vote duh vanga hnam bil boruak an chawhthawh vang niin a lang a, a pawi hle. Amaherawh chu Mizo tawng hmasawnna kal mek leh thang zel chuan hma lam a pan zel tho a. Chu kan dinhmun chu dah hniam emaw, sawi nep emaw, tih dang lam kher emaw, sawi hnawm kher emaw lam hawi a, “Mizo tawng aia Lusei tawng uar tharleh” rawtna hi chu pawm a har hle. Tuna kan nihna leh dinhmun hi tih hmasawn a, tih changtlun zel hi ‘Zoram Rilru’ niin a lang.
A tlang lo kawm dawn tawh ila. Mizo lalten chi leh chi tepeng en hrang miah loa Nopui dawmtu, Pasaltha leh Upa an lo neia inthliarna awm hauh loa, arpuiin a note a awp khawm dial dial anga khawtlang a lo enkawl thin kha ‘Zoram Rilru’ a ni a. Mizo tawng hmasawn zel tura rilru tluang leh ngil taka chhawm nun zel hi Mizo hnahthlak zawng inunau nan leh inpumkhat nan a pawimawh em em a. Chumi tih hlawhtlin chu ‘Zoram Rilru’ a ni e kan ti ve a ni.

