C.VanlalRuaia
9862569310
Lalbahadur Shastry Academy of Administration (LBSNAA) chhuak Pu Lalduhoma chu chief minister a ni. Public figure a nih avangin Pu’ ti tawh lo i la.
Lal Bahadur Shastri Academy of National Administration chu enge ni? ti kan awm mai thei. Administration hi training ngai a ni a. Mahse, democracy kan ni tlat si a. Roreltu tur te, a thlana thlan chhuah an ni a. Chung chu pawl A lek leh lehkha chhiar thei map lo pawh a thlan chhuah theih tlat a. Chung thlanchhuah chu a fing emaw a mawl emaw venga kaihruai tur chuan mithiam an training thin a. Chung chu Govenrment-ah Secretary niin India ram Home secretary thlengin hmun pawimawh an luah thin a. Indian secretarial service leh cabinet administration hi in check tawn a ngai ve a ni. Heng civil services system hi British atanga kan neih a ni. British hunah khan Indian Civil service (ICS) an ti a. Mizorama ICS rawn service ho chu an fing (fit) hle. N E Parry phei chu pui tak a ni ringawt. Kum 4 vel chauh a awm a, Mizote tan lehkhabu pawimawh Monograph on Lushai Customs & Ceremonies, (Customary law) leh The Lakhers’ te a lo ziak hman a. Chutiang bawkin Mc Call-a paw’n “The Lushai Crysallis” (Lushai Hills a kuhmum) khaw eng hmu tan, tih a ziak a. Kum 1945 (preface) a publish a ni. Lushai/Mizote awm dan khawtlang nun, kan political status a ziak chiang hle a. Mizo lekhathiam hmasa te khan an lo bih chiang hman lo a ni mahna. Lo chhiar chiang hman se chuan Politics-ah Mizote kan zan kal lo deuh tur. Mac Donald phei chuan British sawrkar leh Mizo lal thu tiam (the British Govt. Pledge to Lushai Chief on Atlantic Charter) Atlantic Charter 14 August 1945 Mac Call a awm laia an thu tiam kha a rawn chhu zui ngei a ni. Mahse, Mizo te khan Excluded area / Lal rorel lai hunah khan ruih dang an nei a. Ram dinhmun an thlir pha lo. Mizo te a hmawr bawk pui tumtu, ARC Mac Donald-a chuan, “In nih nih ni teh u” tiin thinrim teuhin min haw san ta a ni. Chung tih sual nei let leh turin 1966 ah phuai luai takin zalenna kan sual a . (Chiang zawk in Remna (an interpretation) tih bu en rawh)
Chhun zawm leh ila. Tichuan, Administration training chhuak chu rorel danah an danglam deuh ang. Kan CM ni tate (tawh ta ni lovin) zingah hian Brig .T Sailo leh Lalduhoma te hi a tling ber (fit) ber tura ngaih an ni. A chhan chu Training chhuak an ni. Lalduhawma phei chu MP leh Delhi vel a Security service a awm kual a ni a. Vision pawh sang tura ngaih a ni. Mihring hi a finna ( Calibre) a san chuan a tum a sang a. Thil hlem hle leh thil sual an ti lo tura beisei an ni a. Finna (Calibre) a san loh chuan hre ve thin mah se, a tak ram an thleng ngai lo va. CM te chuan Adviser pali/panga an nei alawm, hrilh hre ve thin mah se, amah atanga chhuak a nih loh chuan, a hlutna a hmuh phak miau loh avangin, ho deuhin a chhuak leh thin a, thil mawi lo hmu pha hek lo. Dan zawm chu Civilized people hna a ni tlat, ti hian a chiang mai.
Tuna kan CM Lalduhoma hian chuan CBI pawh Mizoram a lut turin assurance a pe ngam ta a, hma kan sawn hret. Thil dik lo public Issue chhui tur paw’n Comtt/Comission a siam ngam. Amahah thil dik lo/hlemhletna a awm lo niin a lang. Kan Govt hmasa lam hlimthlaah khan Court Case file ai a ngawih bo duh zawk ang chi te, Rilru ngaihngam sarh ni lo (quilty feeling) nei chunga Mipui tih lawm tum avanga zakhaw rawih tum a tawngkam thlum leh thlarau a inthuam mawi tumte a awm thin. Hetiang te phei hi chu ngeiawm tak a ni. Ar Biru ang hian a lang kuk si a.
Kan CM thusawi fo thin “A Hnar a fim chuan a mawng lam pawh a thiang hlim thin.” Pa ber an fel chuan Chhungkua a fel fai thin (Charity begins at home) tih te hi a inhmeh tain a lang. Minister te pawh an tang a. Opposition member ten New timers an ti a, New Timer ho hi an la huaisen khawp mai. Depde chung chuan a huaisen theih loh.Mihring hi a dik loh chuan rilruah hlauhna (quilty feeling) a awm a, an dawih thin a ni. Ni 100 chhunga thawh zawh tur (tentative draft) an siam a, an thawh dan te pawh mipuiin an thlir a. A hmaa thil sakso atanga chhuak taa inngaiin Zoram mipui chuan thlir ranin kan ngawi thuap rih a ni ber mai.
Kolkata Mizoram House, Ministry hmasa hralh, an tih mai kha Mizoram mipui khan kan lo hre mang lova. Delhi a CM kal hawn khan lak let leh a tum thu a puang ta a, mipuiin an hre ta chauh a. A rawn la let leh tura an’ bei hi Mipui chuan kan fak lo thei lovang a. Kolkata Mizoram House hi Mizoramin State danga kan House neih Delhi nen hian a Upa ber pawl a niang. Tin, a awmna Old Ballygunge hi Kolkata hmun laili hmun nuam lai, Sap ho chenna hmun a ni. Zirlaite intawh khawmna leh zirlai te pawn an hman tangkai kawngpui leh Metro line a ni a. Damlo kalte tan Hospital an hnai hlawm a. A piah hmar lam Shakespeare Sarani road-ah Nagaland House, Mizoram House aia lian zawk mah a awm a, an hralh ve lo ni awm a ni. West Bengal state liana Mizoram House han hralh mai hi a mak hle a ni.
Cabinei thuchhuak pawh ni lo; lo ni pawh nise a mak hlei hlei. An hralh chhan sawi kha chhawng 3 bak a sak theih lova’ tih a ni. Hmun laili leh hmun nuam laiah chuan Inchhawng sang tak tak hi khawpui Municipal lam ten sak phal a ni lo, Industrial area leh residential area te paw’n an then thin hi. Hmun laili thing tamna hmun a nia, a hmun a changkang in English hoin Victoria Memorial leh Indian Museum, National Library, leh thil dang Asiatic Society hmun te tlawh a harsa lo a. Sawrkar hi inthlak lo ta se kan chan hlen dawn tihna a ni a. Tunah pawh kan nei let leh thei ang em? tih a ni. Mahse Mizoram Mipui ten kan thlan chhuah hruaitute thil tih a ni a kan tel ve a, caliber effect-ah dah mai ang aw.
Aizawl lamah pawh, Bazar Bungkawna Pu Shillonga in chhak Assam Rifle ram sir te hi Vantlang Zunin tlar dal thin kha a nia. Mahse, a bo vek tawh a. Heng kan tualchher politic kal phung tha lo Mizo Lal tlawm atanga kal dik lo tawh kha a ni a. Kan CM Lalduhoma hian chuan a hmu pha turah ngai i la. Rorelna dik siamin bul a tan turin beisei a ni. State nu leh pa an san a, an that chuan police lal Rahul Alwal te pawh an che dawr dawrin a hriat a ni .
Inrenchem: Kan CM hi a palian a, Central Service a nihna hi Delhi vai lam paw’n an hai lo. Inrenchem a puang te hi a tha. Delhi tlanga Sum hmuh hnem loh hlau a, Budget piah lam sum awm thei (Voluntary fund) veh te pawh hi a tlawm thlak mai thei a. Kan Budget dik tak a hmanna tur dik a hman chu Central hotute zah letna pawh a ni dawn si a. “A hmanna tur dik taka hman chuan a lo daihzai hle mai” a rawn ti ta a. Term hmasa lam Delhi Drip khai leh zuk Vuak dup chu a ngai lo thei bawk ang.
Min lehthal tur chuan kan tih ang an rawn tih a ngai ang: Hei hi a challenging viau mai. Mipui tan pawh a thlamuanthlak a. Budget dik taka hman mai hi a ni. Chung atan chuan Mizoram siam nan chuan a bul bal (grass root) atangin han tan teh se:
1) Tuikhuah Hydel project Forest Clearance leh Compensation chhuanlam lo in Mizoram mamawh pakhat na han siam teh se..
2) Kawngpui hi ngaih pawimawh pakhat a, mipui hnathawh zir tir an ngai lo a. Division of Labour hnianghnar tak kha a lo awm mai dawn a. Kawng tinrengin production a awm ang a. Chumi rual chuan Airport road, Ramrikawn via Sihhmui hi ngaihpawimawh chi, Laih tlang vek tawh leihlawn dawh te a ni. Rangva Mual lam lei che thei leimin a tam si Furah helna pakhat tal chu a awm tur a ni..
3) Zofate IAS … tlin ve nan MCS leh Combind service kum tin post 15 te a lak vak vak mai hi rawn ti tlem teh se. Mi tam takin Mizo thalaite UPSC exam ah an tling thei lo leh Mizoram zirna chhia ang deuh ten an sawi thin a. Chu chu a ni lova, thalaite UPSC exam an tlem ta hrim hrim MCS examah an innghat vek a tih theih. Mahse MCS atangin mahni ram ah IAS an thleng thei tlat a. Department dang Gazetted post ruak nasa lutuk hi han fill up ve zawk teh se.
Ram Muang : Kan CM Lalduhoma chu mipui nghen phakin a rawn indah hniam ta. CM leh Minister VIP Siren ti ria Aizawl khawpui Kawng zim te a, min han tlan pel vel thin; police- pilot hoin mirethei eizawng min han nawr bet rawk rawka, intlan pel te kha bo thei bawk tawh se. Tuna CM awm dan hian ram muang tak kan ni tih chu sawi ngai lovin a entir a. Ram rorelna nghet churh mai nei turin bul han tan se. Ministry huai tak leh dik tawka a kal chuan NGO pawl lo in rawlh ve a harsa a, rorel khawlah sawi tur an nei lo.