Rema Chhakchhuak
Chanchin |ha luh hmaa
Mizote mikhual pahnih
Thangliana leh Zolûti
Kumpinu Sawrkar nena remna siama, Chanchin |ha Mizorama a lo luh theihna tura kawng sialtu pawimawh tak mai Lt. Col. Thomas Herbert Lewin-a chanchin leh Mizo hnam chanchin hi lak hran theih loh turin a inzem chiat mai a. Hetah pawh hian tum lawk lem lovin sawi lan loh theih lohin rilruah a ri nawn tlut tlut a, ka han thai lang hmasa tel hram a ni.
Kum 1871 January ni 23-ah Haulawng lal Savunga leh a nau Kawlri lal Bengkhuaia ten Cachar phaia Alexandrapur thingpui huan an run khan thingpui huan enkawltu Scottish mi James Winchester leh a ina leng mek a thianpa George Seller kha an that tel a. A fanu kum 5 mi lek Mary Winchester erawhchu an pasaltha |huama’n thah ve phal lovin, salah a man a (Pu Buanga leh mi thenkhat chuan kum 6 mi tiin an sawi). Chhungchungnunga’n Kawlri thleng a hawn a, a hnu-ah an lalpa Bengkhuaia’n kawlin, Zoluti tiin an ko ta a (Chaltuahkhuma, 1987. History of Mizoram. Pasaltha hi Chemchawma tia sawi an awm bawk. Mary Winchester Zoluti Chanchin by Familia Fanai Laltansanga en la).
Mary Winchester nu (mother) kha Meitei niin, a hming chu Mira-i a ni a. Khatia Scottish hmeichhe naupangtê Mizo Lalte lak atanga chhanchhuak tura khawvela sipai chak ber an insingsak mup mup hnu khân British political officer Thomas Herbert Lewin-a khân inkâp kher lova Mary Winchester chhanchhuah dân dapin Thangluah Lal Rothangpuia chu thianah a siam a. Chumi atang chuan Mizo hming phuahsakin Thangliana tiin an ko ta a ni. A tawi zâwngin, Rothangpuia chu Bengkhuaia hnênah palaiah tîrin Mary Winchester chu a han la chhuak ta kha a ni a.
Zolûti kha a nu anga amah enkawltu ber ‘Api’ tia a koh Khuangi nên khân an inngai êm êm mai a. Amah hruai tura lokal Rothangpuia hnênah chuan, “Api leh Apu an kal loh chuan ka kal duh lo,” a tih tlat avângin eng emaw chen an kal pui a. A pi leh pute nên an inthen dâwn zînga an lungngaihzia leh hmuh an hrehawmzia chu mite hrilhfâk a tling a. An tah nasatzia chu a hnua ziaktu Pu Buanga chuan, “An thinlung chu a keh sawm vek ang tih hlauhthâwnawm khawpin an tap nasa a, engkim kim taka ngaihtuahsa thlap, pitar fel takin amah thlahna thilpêk atâna a lo ken sa thlap artui pum chhum pawh chuan chu hmeichhe naupang chu a hnem zo lo a ni… Amah an lak hran lai chuan, ‘Api, Apu min chhan r’u, min chhan r’u,’ tiin mangang takin a au lawm lawm a ni,” tiin a ziak a ni (JH Lorrain, circa 1936. Whilom Headhunters: The Story of the Triumph of the Gospel on the Lushai Hills. Unfinished MSS. Angus Library and Archive, Regents Park College Oxford, p. 24). Zolûti chu Sap sipai hotu Colonel Tytler-a’n January 21, 1872 khan Rothangpuia hnên atangin a la a, Tlabungah a hruai thla a. Chuta tang chuan Chittagong-ah chhukin, Kolkata lamah an phei a, tichuan Scotland-a pa chhûngte hnên lam an panpui ta a ni.
Tom Lewin-a kha Mary Winchester him taka chhan chhuak tûra sûlsutu leh hna ropui tak thawktu a ni a. Mizo Lalte thiana siama, tharum thawh leh inkah ngai lo va, remna leh muanna hnuaia Rothangpuia hmanga sala mantu Bengkhuaia kut ata la chhuaktu kha a ni ngei mai a. Mahse, kum tam tak chhûng Mary Winchester chanchin kha a ngaihven zui lo va, a hre zui lo va, a hmu nawn leh ta hek lo. Mahse, kum 1881-a fapa Charles Lewin-a hmingsak naah an hotupa thin General Brownlow-a kha a godfather niin, Mary Winchester-i hming chu Royal Moray College-a zirlai hlawhtlingte zingah a lang hlawl mai tih a rawn hrilh a. Kum 1912 October thla khan Mary Winchester, a pasal hming chawia Mary Innes Howie ni ta hnên atangin lehkhathawn a dawng nawlh mai a. A lehkhabu A Fly on the Wheel a lo chhiar thu leh kum 40 hnu-ah phar sâwm zinga mi, lâwmthu sawi nachang hre lo ang maia a inngaih thu sawiin, “Huaisen taka thil tam tak i tihte, harsatna tam tak i pal tlang zawng zawngte, kei mi khawngaihthlâk tak min chhanchhuak tura i rilru hahna zawng zawng te avangin ‘Ka lawm e,’ ‘Pathianin malsawm che rawh se,’ tiin lehkha ka lo thawn che a ni.
Pathian hian mak takin hna a thawk thin a, Pathianin min hmangaihtu ka pa kha eng vangin nge min lâk saka min kal san tih kha zawhna ka neih reng thin a ni a, mahse, tunah a chhânna ka hmu ta. Lusei ho chuan Pathian Thu an lo nei ta a, Kristian tha tak an lo ni ta a ni,” tiin.
Eng vang teh rêng nge ni Lewin-a khân Mary Winchester hmuh kha a duh tlat lo va, mahse, a nupui Margaret-i’n hmu turin a tur lui tlat a. An in Parkhurst-ah lêngah an sâwm ta nge nge a. Thla khat hnuah a fanu Everest-i hnênah lehkha ziakin, “Mary Winchester kha thlah pawlh, mi induh leh chapo zet mai a ni, lênga kan sawm ta kha a pawi ka ti khawp mai, mahse, i nuin a duh tlat a,” tiin a ziak a ni (Whitehead, J. (1992). Thangliena: The life of T.H. Lewin. Kiscadale Publications. pp. 416-418).
Hmar Vailian hotupa Field Marshal Lord Roberts of Kandahar erawh chuan Pi Mary Howie dinhmun tha taka ding ta a hmuh avanga a lawmthu a sawi ve thung a. Pu Buanga pawhin Mary Winchester nên a puitlin hnu-ah vawi khat aia tam an inhmuh thu sawiin, Mizoten Chanchin |ha an lo hriatna tura Pathian belruat a nih dan mak tak avangin amah zahna chibai a bûk a. Mary Winchester ngei chuan a pi Khuangi tupa, Pastor Vanchhunga hnena lehkha a thawn dan heti hian a ziak a, “My father’s blood was the price paid for you Lushai Christians,” (Ka pa thisen kha nangni Mizo Kristiante man atan pek a ni) tia a sawi chu, chu mi zahawm tak chuan lawmna leh lungngaihna inpawlh avanga mittui parawl kuang chungin a chhiar a ni,” tiin (JH Lorrain, 1936. Whilom Headhunters, p. 26).
Tom Lewin – Thangliana tuchhuan ngana – Dr Anne Taylor nen November ni 2, 2025 khan Ibis Hotel, Aerocity, New Delhi-ah Anne Taylor, Lt. Col. Thomas Herbert Lewin-a tuchhuan 5-na nen inkawmna hun tha tak kan nei thei a, ka lawm hle mai. Ka WhatsApp profile thlalâk a hmuh atangin Oxford Centre for Mission Studies (OCMS)-ah postdoctoral course kum hnih chhung ka zir thute min zâwt chhuak a. An chhungkua leh Oxford University inlaichinna te min hrilhin, Oxford-ah chuan French thu leh hla zirna kawngah doctoral course a zir chhuah thu leh a pasal Mike-a nen chuta an zirlaia intawng an nih thute, leh a fanu Harriet leh a pasal Joe pawh chu Oxford-a doctor (medicine) zir ve ve, chuta intawng an nih thute rawn sawiin tunah chuan Cambridge-ah an khawsak mêk thute a rawn sawi a.
Oxford University hi kum 1096 – 1167 vela intan anga sawi a ni thin a. Kum 1209 khan Oxford-a khawtual nu pakhat tualthihna chungchangah Oxford university-a thawktu pathum an man a, mipuiin university enkawltu kohhran rawn hmasa lovin an lo chilhlum a. He thil thleng avang hian university mi leh khawtual mite intihbuaina nasa tak thlengin oxford univeristy chu mithiam leh zirlai tam takin chhuaksanin Cambridge hmunah university dang an din phah ta a. He zirna in pawimawh leh upa tak pahnih hi Oxbridge tiin an sawi kawp thin nain, an inkarah hian inelna ‘thianghlim’ hi tunhma atanga tun thleng pawh hian a la awm ve reng a. Tichuan, an university hming pawh sawi lang kher lo hian ‘hmun danga mi’ the other place tiin an ko el kher thin a. Anne-i pawh chu, “Oxford-a zir chhuak vek si engati nge ‘the other place’-ah in khawsak kher?” tiin ka han zawt fiam a, kan nui hawk hawk a.
Anne-i nên chuan sawi tur kan ngah dun em avangin kan han titi mawlh mawlh a, tawng kan inchuh deuh bawk a. “Thangliana chanchin hi kan hnam chanchinah hian a inziah tlat avangin Mizo mipui zawng zawng hian kan ngaihven lo thei lova. Hun lo la kal leh zel turah pawh zirlai tam takin an la ngaihven zui reng dawn a. Engati nge chhuan nga zet hnuah chauh a thlahte hi kan hmuh che u?” tiin ka’n zâwt nghâl ngawt a!
Anne-i chuan Mizoramah lo kal a duhna a rei tawhzia te, lo kal dan tur kawng a dap laiin a thian pakhat Anthropologist Wolfgang May-an Mizoram leh Chittagong Hill Tracts tlawh theihna permit chu hmuh a harsatzia thu leh Mizoram chu tlawh theih a nih a rin loh thu a lo hrilh avangin a tum buai ngam lo a ni tih min hrilhte chuan, pawi ti takin ka chek tlawk tlawk a.
Thangliana tunu, Anne-i pi Ursula (great-aunt Ursula), kha Tom Lewin-a lehkha hlui zawng zawng kawl thatu a ni a. Ursula chuan Anne-i chu an tute zînga an chhungkaw inthlahchhâwn dân chanchin ngaihven bertu a nih avangin chu’ng lehkha hlui zawng zawng chu a hnênah hnutchhiahin, thuneitu leh enkawltu berah a ruat a. Anne-i chuan a thil hmuh theih zawng zawng chu a chhiar vek a. A pi Ursula-i tanpuinaa Johna Whitehead-a’n kum 1992-a Tom Lewin-a chanchin a ziak Thangliena: Life of T.H. Lewin, Amongst Wild Tribes of India’s North East Frontier tih te pawh chu uluk takin a chhiar a. Mizoram tlawh a châk êm êm laiin Thangliana chanchin zirbingtu pakhat chuan kal phalna permit chu a hmuh theih a rin loh thu a lo hrilh avangin a tum buai ngam ta lo a ni.
Tom Lewin (Thangliana) leh a nupui Margaret Lewin te khân fa pathum Everest, Charles leh Audrey Lewin te an nei a. Anne-i chuan an mipa neih chhun Charles leh Audrey-te thlah kal zêl te chanchin hi a hriat tawh loh thu a sawi a. Amah hi chu Thangliana fanu upa ber Everest Lewin thlah kal zelte zinga mi a ni a. Thangliana kha English mi a ni a, a nupui Margaret-i erawh chu Scottish mi a ni thung a. An fanu Everest-i khan Scottish mi Tom McDonald pasalah a nei a. A tu leh fa kal zêl, Anne-i thleng chuan Scotland (Oban)-ah an awm thin a ni.
“Tichuan, in pu lo chêttlatna leh khawsakna hmunte chu fangin, in han kal ta a. I la chau hle ang tih ka hria a, tin, thil tam tak la ngaihtuah zui tur i nei ang tih pawh ka ring nain, eng nge a pumpuia i tawnhriat leh hmuh dan min hrilh thei em? ‘’tiin ka zâwt a.
“Mizoram kan zin hi crescendo angin kan phûrna leh nuam tihna a sâng chho tial tial a. Aizawl phûr takin kan thleng a, Dampa te kan tlawh a, Lungleiah mi leh hmuh pawimawh hrang hrangte kan hmu a, nuam kan ti êm êm mai a. Tlabung kan thleng chiah erawh chu kan thinlung hlimna vawrtâwp kan thleng a. Kan ngampaa, mahni hmuna haw leh ang maiah kan inngaia, kan zin laia hun tawn sân ber a ni,” tiin a sawi a.
“Thangliana kha British Lalram tan police officer pakhat ve mai, a phu lohva mite chawimawi tâk chiam (He was a glorified policeman of the empire, really) mai kha a ni a. A tir bera ka ngaihtuah hmasak chu Mizorama Lewin-a (Thangliana) a la nun ziate leh remna a siam avanga mite lawmna nasa tak la châmbângte, leh a mipuite an tawngte ziaka dah thei khawpa a lo zirchiannate, an thawnthu leh Kristianna luh hmaa an nundan phung thenkhat ziaka a lo dahthatte leh thu leh hla ziak ngei bûk rit bîkzia te leh tûn thlenga chu chuan Mizo hnam thu leh hlaa tha a lo thawh vete chu mak ka ti êm êm a. Mizo Writers’ Association te nen kan inkâwm kha nuam ka ti hle a ni.”
“Râl atanga ka hriatthiam loh tur, a hmuna ka lokal avanga ka hriatthiam tâk zîngah chuan Mizo mipui nunphung, mahni hnam inngaihsânna leh mîte thil dîla pan hmasa chi in nih lohzia te leh a tlangram leilung mawi leh mak tak mai nêna inmil taka in chên dânte chuan ka rilru nasa takin a luah a ni. Mizoram tlawhtu tumah an nun tihdanglam loh an awm ngai lo tiin ka thian pakhatin min hrilh angin, kei pawh ka nun hi tihdanglamin a awm a ni (Nobody goes there without their lives being changed and I feel that my life has been changed),” tiin a sawi a.
Anne-i chuan Lewin-a lehkhathawn mipui hmuha la pho chhuah loh, a kawl thatte chu lehkhabua siama, mi tam zawk chhiar theih tura phochhuah thuai a duh thute a sawi a Copyright holder a nih angin, a lehkha dang hmun hrang hranga lo tihchhuah tawhte pawh mi tam takin kan hmuh phak loh avangin telh nawn leh se a that ka rin thute sawiin, a tangkai dan turte ka sawi pui bawk a. “Kan tu leh fa leh thlah kal zêlte hi Tom Herbert-a chanchin an ngaihvena, an ûmzui zel theihna turin hma ka la dawn a ni,” a ti a.
British hunlai chuan Tlabung hi ramdangmite Mizorama an lo luh tantirhna a ni thin a. Amaherawhchu, India ram zalenna atang leh Pakistan nena inthenna atang khan ramri niin, khar a lo ni ta a. Chhim lam, Tlabung leh Lunglei te pawh Zosapte lo luh tanna leh zirna lama hmahruaitu an lo ni thin a. Mahse, chung chu a lo tâwp tâk avângin khaw mawngping a lo ni chho ta tlat mai a. A thei apiang pêm chhuakin, Mizo khaw hlun ber pâwl kha hnam dangin an luah tam ta tial tial a. Sawrkar lam atang pawhin ngaihthah a hlawh a. Mizoten kan ram tha tha kan chân ta zêl a. Mizo fate chên duhna tûr leh an pêm luh belh hial duhna tura siam hi ram hmangaihtute hmalâkna tûr a ni tih pawh hi mi tam tak chuan kan ngaihtuah phâk kher âwm lo ve.
Anne-i chuan inthlahrung angreng takin, “Mizote hian mite hnêna pawisa in dîl ngawt ngai lova, tin, “sum leh pai lam i sawi ang,” in ti hmasa ngai lova. Mahse, Tlabung khua angte hi tanpui duh ta ila, eng thilahte hian nge tanpui an ngai nia i hriat?” tiin min zawt a. Chutianga Mizo mipuite a pu Thangliana hriatrengna atana tanpui duhna thinlung a neih avâng chuan ka lâwm hle a. Ka rilrua thil awm thenkhatte ka sawi nual a, December ni 8, 2025 khan video call-in kan inkawm chhunzawm hnu-ah hmalâk dân tur thenkhatte kan sawi dun a. “United Kingdom lamah Thangliana Foundation (Friends of Mizoram) ka lo din ang a, nangnin Mizoram lamah Foundation dang in lo din bawk ang a, thawkhovin, hma kan la dawn nia,” tiin kan inthlah a. He thu bawhzui hian January ni 4, 2026 khan Tlabungah khawtlang hruaitu leh hetiang lama mi thahnem ngaite nen Thomas Herbert Lewin Foundation chu a lo indin fel ta a. Hmalak tanna tur hrang hrang kan hmachhawp zingah hengte hi han târlang ta ila:
Thangliana Foundation (Friends of Mizoram, UK) leh Thomas Herbert Lewin Memorial Foundation, Mizoram din: He Foundation hian Mizorama tanpui ngaite tanpui tura hma a lâk theihna turin United Kingdom leh Mizoramah din a ni ang a. A tûl angin Mizoram Sawrkar, INTACH leh Tlabung Khawtlanga Civil Society hrang hrang (NGOs, Kohhran, etc) te rawnin thawhpuina thuthlung fel tak a siam ang a. Ram dang atanga sum leh pai dawng thei turin FCRA (Foreign Contribution (Regulation) Act, 2010) Prior Permission (PP) te pawh a dil ang.
Zirlaite tanpuina – Lewin Foundation Scholarship fund siam: Zirlai tanpui ngaite tanpuina leh hmun dang an hmuh zau leh zirna hmun tha (exposure) an neih theihna tura scholarship fund siam.
Mi harsate Chhawmdawlna – Poverty Alleviation Fund: Mi harsa leh zual zawkte tanpuina fund siam.
Thangliana Memorial Archive and Library: Hei hi kan sawi piah lamah sawi zau pah hlek ta ila. Tunah hian Tlabunga PWD Inspection Bungalow hi Mizoram sawrkar Public Works Department ta niin, an enkawl mêk a. Amaherawhchu, a building a hlui tawh a, enkawl lohin a awm a, a dinhmun a chhe hle. |o thli vawi khatin nuai se, tlu chhe mai thei turin a la ding chang chang a. A tlûk chhiat chuan Mizorama Sâp kut chhuak ding hmasa leh upa ber hi kan chân mai dâwn a, kan din leh thei tawhin a rinawm loh. Hmanhmawh taka thawm that leh a original ang thei ber tura thuam that thuai thuai hi tihmâkmawh a ni.
He Inspection Bungalow building hlu tak hi a pumpuia enfiaha, chei leh thawm that (renovation and decoration) ni se. Chumi hnu-ah a hmanna leh hman dânte, leh a enkawltu department pawh thlâk hlawk (repurpose) ni thei se. Heng atan hian hman theih tura hmalâk a, buatsaih ni se:
n A chhung hi lehkha hlui pawimawh dahthata tarlanna leh lehkhabu dahna Archives leh Library atan a bîk taka chei thata, buatsaih ni se. A enkawltu department pawh thlâkin, Art and Culture Department te hian lain, uluk takin enkawl thei se.
n Library hi Ministry of Culture hnuaia Raja Rammohun Roy Library te hnenah recognition leh Fund te dilin a enkawl dan tur ruahman ni se. Archivist/Librarian fulltime worker awm thei ngei se. YMA Library te nen pawh tan ho dan zawn ni se.
n Lewin chhûngkaw lehkha pawimawh zawng zawng hi London University, Senate House Library-ah The Lewin Family Papers tiin an vawng tha a, bawm 15 lai a awm. Zirbingmite tân en leh chhiar theihin a awm a. Thlalak lâk chhâwn leh lehkhabua chhuahchhâwn chungchângah hian an chhûngte phalna lâk a ngai thin a. Chu phalna hmingziak hnan thintu chu Anne Taylor hi a ni. Anne-i hian heng lehkha pawimawhte hi Mizo researchers te tan a rawn donate thei dawn a ni.
n Mizo History-a lehkha hlui leh pawimawh hrang hrangte pawh lâkkhâwma, researcher-te Tlabung hmun ngeia kal chilh a, zirbingna hun, hmun leh material te a awm theihna tura hmalâk ni se.
n A kawt tualah hian Thangliana Lung leh a thianpa Thangluah Lal Rothangpuia Lung a awm avang hian a hlu zual zel dawn a. A hmunhma hi Recreation Centre-ah hman ni se. A remchan dan angin Café pawh awm nghal se. Khawtual mi, khualzin, thalai leh naupang tan pawh intihhlimna hmun tha tak a ni nghâl bawk ang.
Ecotourism tihhmasawnna tura hmalâk: Tom Lewin khan Chittagong Hill Tracts hmunpui kha Tlabung hmunah sawn chhovin, Mizo awmte’n Tlabung luipui phai ruam thlir thlâk theihna Sîrte tlângah inte thawveng an sak sak chu Uncle Tom’s Cabin tiin a vuah a. Helai hmun hi mite tlawh pawh theih tûra kawng tumte siam thain, khualzinte tân tlawh manhla tak a ni dawn bawk a ni.
Tunah chuan, khualzinte hip turin Mizo hnam chanchin (history)-a hmun pawimawh tak mai Tlabung hian a thil neihsa, hlu tak takte hi a thuam thara, tihchangtluna, a enkawl chhunzawm zel hian tunah leh nakin hun zelah pawh khualzin tam tak a hip chhunzawm zel thei ang. Heng Tlabunga historical thil hlu pawimawh tak tak: Inspection Bungalow; Thangliana Lungphun; Police Station; Post & Telegraph Office leh WB Oldham Inscription te hi theihtawpa thaa enkawla, thangthar la awm leh zêl tûrte tâna venhim hi Zoram mipuite mawhphurhna leh tihmâkmawh a ni a. Hetiang lama mithiam leh tui mi zawng zawngte chu theihtawpin i thawk ho teh ang u tiin kan insawm a ni.