Dr. C. Lalrampana
A KAMKEUNA
India ramah mihring 1,436,447,299 (tluklehdingáwn khat, maktaduai zali sawmthum paruk nuaili singli sangsarih leh zahnih sawmkua leh pakua) vel kan awm a; heng zingah hian Mizorama mihring zat chu nuai 13.80 chauh kan ni. Heti chung hian mi cheng tam zawng mila chhutin India ramah ber nihna pathum lai kan hauh mek, chungte chu-1. HIV/AIDS vei tam lamah; 2. Cancer vei tam lamah leh 3. ‘Sorkar hnathawk Aikal la’ tam lamah a ni. Heng zingah hian Aikal la tam nachhan hi i han bih chiang teh ang.
AIKAL LA TAM CHHAN
Sorkar hnathawk hian The central civil service conduct rules, 1964-in a tarlan angin tihtur (Do’s) 14 leh tihloh tur (don’ts) 33 a nei a. A tih ngei ngei tur zinga No 1-4 & 6-nate chu i han tarlang teh ang:
1. Eng lai pawhin a hna atan rinawm takin a awm tur a ni;
2. Eng lai pawhin a hna atan a inpumpek tur a ni;
3. A tihtur reng reng rinawm takin a hlen chhuak tur a ni;
4. A nungchang leh khawsak dan a thain a felfai hle tur a ni ;
5. A rawngbawlsak mipuite chu a zah thiamin inngaitlawm takin a tanpui thin tur a ni.
Heng baka a tihtur 9 la awm leh a tih hauh loh tur (don’ts) 33 awmte chu tarlang vek rih lo ila. Heng a tihtur pawimawh zualte hi ngun taka kan thlir chuan sorkar hnathawk hniam ber atanga a sang ber thlengin ama hnaah rinawmna, taimakna nen mipui, sorkar, ram leh hnam tan taima takin a thawk tur a ni tih kan hre thei awm e. Hei hi Sorkar ministry inthlak thin mah se a pension hma loh chu tan lam emaw, ãwn lam emaw nei lova a tihturte chu a ni. Tu mah rilrem loh bik a nei tur a ni hek lo. Kha hna atana lak a nih chhan ang tak khan rinawm takin a thawk mai tur a ni. A tihtur leh tih loh turte hi a zavaia sawisel bova zawm theih erawh a ni lo tih chu hriatsa ni se. Hetiang hi ni mah se, abikin Mizoram Sorkar hnathawk zingah kum engemawti kal ta atang khan khing sorkar hnathawkte zawm tur (Do’s) no.1-4 & 6-te khi bawhchhiaa mahni hna thawk tha peih lo, sumdawng paha thawk; hnadang thawk paha thawk leh damlohna leh natna avanga thawk tha thei lo tam tak an awm. Hengho hian Aikal (Proxy) tirh an ching hle a; an hlawh hmun thuma thena hmun hnih [?] chan talh erawh an tum tlat thin niin a ngaih theih. Sorkar hotute pawh an mangan tak hial avangin December 1-2, 2009 khan Aikal lak chungchangah thutlukna siam a ni ta hial a ni. Kristian 87.16% awmna state-a thil thlengah chuan a rapthlakin a zathlak takzet a ni. Sorkar hna thawk tur reng rengin kha hna a dil lai leh kha hna atana a intawktarh lai khan khawi hmunah pawh taima tak leh rinawm taka thawh a intiam a. Mahse, a thawk tlangnel ta maw tihah a thutiam sutin dan a palzut leh si thin. Aikal lak chin hi rinawmlohna tawpthang a ni tih hriat a tha hle. Thawh peih loh emaw, thawh theih loh chuan mahni hna vawn lai chu bansan ngam zawk se Pathian lawmzawng a ni a, vanram a chang zawk ngei ang. Aikal lak chungchangah hian Mizoram Sorkar hnuaia department zawng zawng hi tumah fihlim an awm lo niin a lang; chutih lai karah erawh zirtirtu aikal la sang 6 chuang tehmeuh an awm nia! A van rapthlak tehlul êm! Setana paw’n mak a ti ve ngei ang. Zirtirtute aikal lak chungchang hi a langsarin a lar bik thin hle a, lâr bik awm pawh a ni rêng a ni. ‘Zirna tha beisei chu Kahã Hai?’ Mahse, Health department-ah leh department dangah pawh Aikal la an tam tho niin sawi a awm bawk. Human Resources khawih an nih ve loh avangin department dangte hi an langsar ve lo mai chauh a nih hmel. Langsar bik emaw, langsar ve lo emaw pawh ni se, a that loh dan thuhmun reng a ni. Council of Ministers, December 29, 2011-a thukhawm khan Sorkar hnathawk Aikal late laka action lak dan tur chungchanga thutlukna, December 1-2, 2009-a a lo siam tawh chu a ennawn leh a. Meeting hmasaa thu lo dah tawhte chu khauh taka kenkawh a nih theih nan thutlukna a siam nawn leh a nih kha! Chungte chu DP&AR (ARW) chuan Department-a thuneitu zawng zawngin an thuneihna hnuai theuha Sorkar hnathawk Aikal late leh a phalsaktu Controlling Officer-te chungah rang takin action la tura hriattir an ni :
i) Officer, a office-a Aikal lak phal saktu;
ii) Sorkar hnathawk aikal late chu major penalties, viz, dismissal, removal, termination, etc. thlengin an chungah hremna chelek turin;
iii) Sorkar hnathawk, natna khirhkhan tak tawrh avanga Aikal late chu danin a sawi angin Invalid Pension pek an ni ang;
iv) Aikal lak avanga dismissal, removal, termination, etc. leh Invalid Pension a chhuakte hmun ruakte chu dan anga hnawh khahleh a ni ang.
Heng hriattirna zawm duh lotute chungah hian Sorkarin a tul angin action a la ang. Heng thila hmalakna hi ni 31.3.2012 aia tlai lovah DP&AR (ARW)-ah report vek tur a ni. He thil zawm duh lote an awm chuan Sorkarin a la thutak hle dawn a, an chungah hremna a tul anga lekkawh zel a ni ang.
Sorkar thutlukna ang khian kalpui tak tak ni ta se, Controlling Officer leh sorkar hnathawk Aikal latute ban tur major penalty hmu tlak an tam viau ang. Sorkar thutlukna ang khi chuan Aikal lãk hi engvangmahin phal a ni lova; natna khirh khan tawkte pawh invalid pension-a chhuahtir mai tur an ni. Kum 2011-2012 chhung khan damlohna avanga hetianga invalid pension-a kal ta hi mi pakhat ka hria; an retheiin an harsaa an khawngaihthlak hle. Mahse, a hna a bansan ngam kha a fakawmin a huaisen hlein ka hria. Mahni eizawnna pui ber (main profession) bansan ngam si lo; thawk tha duh si lo; hlawh chan ngam chuang si lo, ‘mahni hna commission ching’ an tam êm avang hian alawm India ramah HIV/AIDs vei; Cancer vei leh sorkar hnathawk Aikal la tam lamah ‘ber nihna’ dinhmun kan hauh theihna chhan chu? Zah nachang lah kan hre der si lo. Aikal la mektute lahin intihvei nan an hmang zawk hial emaw tih mai tur a ni lehnghal.
ENGE AN SAWI?
Aikal la Sorkar hnathawk thenkhat zingah- ‘kei chu kan pu leh pite’n Aikal lãk min phalsak” tih te, a thenin-“kei chu Aikal ka tirh hi a la naupang a, kan pu leh pite’n kei aiin an duh zawk” tih te, controlling officer thenkhat zingah lah – “Aikal an tirh hi kan tangkaipui zawk” ti tawk an awm ve bawk a nih hmel? Competent authority tan chuan inthunun a harsa duh ngawt ang. Hetiang khawp hian sorkar hnathawk Aikal late an huangtau ngam a nih chuan kan ramah rules of law-in awmzia a nei lo tihna a ni a, Controlling Officer zingah pawh CCS pawisa lo, office of procedure engahmah ngai lo an tam hle tihna a ni. Department pakhata senior UDC pakhat chuan-”Aikalho hi an ninawm, a ngheta thawk ai aiin an inti thu a, puteah an tlatlum thei phian lehnghal, zah an hre si lo; an luhlul si, an duh hun hunah an lokala an haw hma ziah bawk nen, office discipline an tichhia” a ti. Kan ram sorkar department movement hi chik zawka bihchian a van ngai tak êm!
DIKNA AN NEI EM?
Sorkar hnathawkin Aikal lak theihna (right) pakhatmah a nei lova controlling officer-in Aikal laktir theihna (authority) a nei hek lo. Khami hna atana lak a nih chhan ang ngei khan a tihtur (do’s) no. 1-4 & 6 ang khian rinawm tak leh taima takin a thawk mai tur a ni. Sorkar hnathawkin Aikal a lak ngam tho chuan a hna kha phal takin midang thawh atan bansan ngam mai se. Hrisel lohna avanga a thawk zawm thei lo a nih pawhin invalid pension emaw, voluntary retirement-in chhuak ngam mai se Pathian thu awihna dik tak a nih bakah ram hmangaihna dik tak a ni zawk ang.
RINAWM LO AN TAM
Mahni hnaa rinawm lo, mahni hna sumdawn nana hmangtu ‘Commissioner’ ngah tlurh ai chuan ‘IAS Officer, Commissioners’ dik tak Mizo fate zing atangin kan mamawh tam zawk; chutiangah chuan India ramah ber nihna dinhmun hauh ila a van chakawm tehlul em! Ber nihna kan hauh zingah chuan tuna ‘AIKAL LA’ ngah ber nihna dinhmun kan hauh mekna hi zawng inchhuanna chi a ni lo a zahthlak lutuk. Kum 2010 khan Department pakhata Controlling Officer pakhat chuan a hnuaia thawktu pakhat chu Aikal lak a phalsak avangin phairam khawpuiah a awm daih a, hlawh lak hun erawh a hre thei viau si a ni. Hetiang eirukna leh hlemhletna hi alawm a zung chawpa phoro ngai ta chu ni?
SÛ AN TI LEH SÊ TA SI!
Dec. 7, 2023-a ZPM Ministry a din tirh khan ni 100 chhunga tih hmasak tur zingah Sorkar hnathawk Aikal la tih tawp a tel. CM pawhin a warming zing narawh e. Mahse, aikal la tan “a hlauhawm loh the the” tih ang vel a ni. A chhan chu CM-in a warning tawpah mahse, loh theih loha hriat thiam ngai an awm ang…” tih thu a sawi tel leh zel khan awmzia a nei lo. Mizote chu chhuanlam dawrawm tétê siam thiam, hetiang lama lehkha lem [forgery] nen lama thuneitute hmaa pharh [show] ngam thin kan ni a. Chuvangin, ZPM Sorkar hian thil a ti tak tak ngam leh dawn ta lo tih chu thil chiangsa a ni. Aikal late laka action lak dan tur chungchanga thutlukna, December 1-2, 2009-a Pu Hâwla hova siam tawh kha Council of Ministers, December 29, 2011 khan Pu Hâwla ho bawka ennawn a ni leh a. Mahse, khang thu dahte kha Pu Hâwla khan term 2 chhung khan a hlawhtlinpui thei lo. Khatih laia Educatin Minister kha Pu Lalsawta & a hnuah Pu Rohlunate an ni. Pu Zorama’n 2018-2023 chhung khan a hrana rel ngai lovin a kengkawh mai tur a nih laiin a kengkawh lova, kenkawh ahnekin Aikal la an tam tual tual a. Ex-Education Minister @eptu party leader Pu Lalchhandama Ralte hnuaiah phei kha chuan zirtirtu Aikal la 601 chuang an awm ta hial zawk a ni. Khatih hun laia Ministry 2-te pawh khan sorkar hnathawk Aikal late chu an ngam lo hulhual ni berin a lang. “Phung velh chu nêp tê” tih ang maiin Aikal la an pung tual tual a ni ber mai. Aikal la kan ngahzia hi ‘The Guinness World Records official site’-ah hmun lum ber luah tlak ngawih ngawih a ni India ram mai ni lo, khawvel pumpuiah Aikal la tamna No.1 kan ni lawt lak tih i hre mawlh teh ang u.
A TLÃNGKAWMNA
ZPM Ministry hian “sorkar hmasate hmalak tawh a tha apiang kan chhunzawm ang” an ti kha a ni a. An ti tak tak a nih chuan Pu Hawla Council of Ministers-in Dec. 29,2009-a Aikal chungchanga hmalak dan tur a lo rel tawh No.1-4-te hi a takin kalpui ngam mai se a tha a ni mai tur. Council of Ministers thurel No. [iii]-naah khian- “Sorkar hnathawk, natna khirhkhan tak tawrh avanga Aikal late chu danin a sawi angin Invalid Pension pek an ni ang” tih a ni a. Khitiang ang khian ZPM sorkar@Mipui sorkar hi kal ngam mai se a fel a ni mai. Mahse, a tira an insawi ang ni lovin, hma la ve ûk siin an ti leh tak tak thei dawn lova su an ti leh sê dawn ta a nih hmel. Kan CM hi a huaisen viau dawn emaw ka lo ti a. Mahse, sorkar hnathawk Aikal late chungchangah a tlanchhe tan leh lawi si hian inthlan leha tlâk chu an huam leh tak tak lo tih chu a tilang chiang hle. Sorkar hnathawk zingah ‘Natna khirh tuar’ pawh ni se, Aikal lak phalsak bik theihna dan a awm lo. Eng pawh nise, mipui sirkar hian an daih rei dawn nge dawn lo i lo thlir zel phawt teh ang u hmiang.