NAUPAN LAI ATANGA HA ENKAWL ULUK PAWIMAWHNATE

Dr. Lalchhuanawma Tochhawng

Mi tamtakin naupang hahlam hi an ngaihthah a; a thlawn dawn tho tho tih avangin enkawl tul lo emaw an ti thin a. Hahlam a nih avangin ngaihthah tur a ni reng reng lo.
Hahlam pawimawhna te :
Chaw thialna atan. Puitling ang bawkin naupang hian tha taka an chaw te an thial a ngai a, a ngai zawk mah hial awm e. Kan chaw pai tawih hi ka atanga intan a ni a. Kan taksa mamawh kan hmuh theihna turin tha taka thial a ngai a. Tin, naupang ha tha lo nei emaw, ha na nget nei emaw chuan a ei nuam chi chauh a ei duh ang a. A taksa tana mamawh chaw tha tam tak a ei loh phah thei a ni.
Khabe ruh leh hmai ruh leh tihrawl tha taka a than theihna turin ha hrisel tak an neih a ngai a. Naupangin chaw a thial zawng hian a tihrawlte an che a. Chu chu exercise tha tak mai a ni a. Heihi an hmai leh khabe ruh tichetu tihrawl hriselna leh than thatna tan a tangkai a. Tihrawl a chak thah loh chuan an khabe ruh thandan a nghawng thei a ni.
|awng tifiahtu a ni a. Naupang chuan thumal thar tam tak a zir a. A thumal thar zir chu a nih ang taka a lam fiah theihna turin ha tha tak a mamawh. An hahlam hahmai a bal hian, s, f, v, th, leh z hi an lam fiah tawk thei lo va. Chu chu tawng zirlai an nih avangin a buaithlak thei a. Mi thenkhat phei chuan ha tak an neih hnu thlengin heng hawrawp s, z, th te hi an lam ri fiah lawk thei lo va. A nasa zual chu speech therapy an mamawh hial a ni.
Mahni inrintawkna nei turin ha tha tak a mamawh. |hiante zinga a khawsaknaah te, sikulah te, mahni inrintawkna nei turin ka chhung hrisel tak leh ha nalh tak a mamawh ve a. Tim miah lova tawng a, nui turin a hahlam hi tha taka a neih a ngai ve a ni.
Hahlam hian ha tak tona tur hmun a lo vawng a. Ha tak hi a hmun diktakah a to theih phah a ni. Ha hla chu a tlak hma lutuk chuan ha tak rawn to hmasa kha an tona tur dik lo vah an to a. A hnuhnung lamin tona hmun an chang tha tawk ta lo va. An into thuah tun mai a.
Ha tak hi rual nalh taka a to loh chuan enkawl fai a har a, a chhe hma bik a. HA chauh a nghawng lo va, a nasat viau phei chuan khabe sei zawng a nghawng a, harsatna dang a ai chhuak thei a ni. Tin, ha to rual lo chu a nalh loh avangin cheng tam tak senga siam a ngai thin. Chutiang pumpelh theihna chu ha hlam enkawl that hi a ni.
Hmel leh hmai nui hmel a ti tha. Heihi an thiante zinga an awm laiin mahni inrintawkna te an neih theihna bul a ni ve a. An ha a hrisel loh chuan an ka rim a chhia a, an thiante lakah an inkiltawih phah a. An hahmai a bal hma chuan an tawng a fiah tawk thei lo va; an thiante zingah harsatna an tawk thei a. An mahnia mahni indahhlutna leh inrintawkna thang lian mek kha a than tur angin a thang chak lo thei a ni.
Ha hrisel tak an neih hi naupang zirna atan a tul hle a. Ha leh ka chhung hrisel lo avanga sikul thulh te, sikulah pawh zirtirtute thusawi an ngaihthlak that theih loh phah thei bawk a. Heng hi uluk taka naupang ha kan enkawl chuan a pumpelh theih vek a ni.
Hahlam hahmai hi naupangin kum 5 bawr vel a hmang tangkai a, hahlam hapui hi kum kua vel lai a hmang tangkai hle bawk a. Thla hnih khat mai a nih loh avang hian a pawimawh tih a chiang thei mai awm e. He kum kaw chhung hian hahlam a that loh avangin ka chhung leh khabe ruh lamah natna, hnai nei chi te leh ha to tha lo te a lo awm thei a ni.
Naupang chu kum 5 atang kum 6 vel a nihin a ha tak zinga a hmasa ber atan hapui a lo to a. Heihi mi tamtakin hahlam emaw an ti thin a. Heihi ha tak, a damchhunga a ha tura Pathian siamsak a ni a. A pawimawh em em a ni. Nu leh paten heihi hriain an fate an venpui ngei pawh a ngai a. A nget a, a chhiat hma lutuk phei chuan khabe sei zawng hi a nih tur ang chen a nih loh phah thei hial a ni.
Sum leh pai lam atanga thlirna :
Mi tam takin ha enkawl hi a hautak an ti a. A dik chiah mai. A hautak tih hi phat rual a ni lo. A hautak hle naa ram dang aiin kan ramah hian a la tlawm zawk fo leh nghal a. Hmanrua lah hi ramdang hmanrua tho a ni a. Tun aia tlawm hian a beisei theih loh a ni ber. Chuvangin sum tam tak senga enkawl ngai lo va naupang ha hi kan enkawl a tha ber a ni. Entirna :
Naupang ha a hrisel lo va. A nget chu hnawh si lova kan dah chuan natna hrik a lo lut a. A hahni a lo vung a, hnai a la a. Damdawi manah cheng tam tak sen a ngai a. A nget a thuk tawh phei chuan phawt emaw hnawh emaw a ngai a. A eng zawng pawh hian sum sen a ngai thin a ni. Damdawiin a daktawr entir lova kan dah mai mai chuan zai a lo ngai hial a. Zai a ngaih phei chuan sum mai bakah hun kan seng a. Naupang zirna a bahlah thei hial a ni.
Hahlam kan enkawl that loh avanga ha tak a lo to sual hian nu leh paten pawi kan ti lo mai thei a. Mahse naupang chu a lo thang lian a. A lo tleirawl a. Intihfai leh lan mawina lam a lo ngaihven lo thei lo va. Chutih hunah chuan seng sing tel the meuh senga siam nalh an lo duh leh si a. Nu leh pa tam tak lu a hai thin a ni. Naupang tam tak chu an naupan lai khan cheng sang hnih khat velin lo siam se la, an tleirawl/puitlin hnua cheng sing li sing nga senga siam ngai lovin ha tha an nei thei ang.
Naupang ha enkawl ?ha tur hian ha nawhna te, ha siai te a ngai a. Heng hi sum senga lei ngai an ni ngei mai a. Mahse an ha ?hat loh avanga kan sum sen tur aiin a hautak lo daih zawk a. A chhiat hnua enkawl aiin inven mai hi a senso a tlem daih zawk hrim hrim a ni.
Ei leh in chungchaangah naupang hi ven an ngai hle a. An duh apiang pek mai mai loh tur a ni. Thil thlum an eiin an kamthuah zui zel turin zirtir an ngai hle bawk a ni.
Naupangin kum a tlin chuan ha daktawr hnena hruai a, entir a tha a. Hetah hian ha enkawl chhoh zel dan tur chiang takin a inhrilhhriat theih thin a ni.