David M. Thangliana
FACT CHECKING
Ram changkang, democracy lalna ramah te hi chuan chanchinthar buaipuitute (news media) tam zawk chuan rin an kai hle a. Hetia rin an kài chhan ber chu thu dik lo an chhuah ngài loh vàng leh thil thleng reng reng an chhui chian hmasak zél vàng a ni. Hetianga chhui chianna hi “fact checking” an ti a, khawvel huapa chanchinbu lar leh tha, The Washington Post phei chuan miin dawt an sawi nge sawi lo tih chhuina “Pinochhio Scale” an nei nghe nghe a ni (Pinochhio hi Italian thawnthu niin thing mistiri pakhatin a fapa atan thing hmangin mipa naupang, Pinochhio tia a koh chu a tuk a. He naupang hian dawt a sawi apiangin a hnar a thang thin a, dawt a sawi tam poh leh a hnar chu a sei zel mai a ni). He Pinochhio Scale hmang hian The Washington Post hian Donald Trump-a thusawi hi an finfiah thin a, Pinochhio lem an tarah a hnar a sei thei khawp mai.
Fact check hi USA-a TV news channel lar chin pawh khuan an hmang nasa a. A tul dan a zirin mithiamte an kawm a, thu dik leh thu dik tawk lo emaw, dawt emaw te chu an hai chhuak zung zung mai a ni. India ramah pawh hian hetianga fact check-tu hi an awm ve nual a, TV channel ho hi chuan an ti lutuk lo a. The Wire-te, The Quint tih te hian an ti ve nasa a, mahse heng hi news channel an ni chiah lo a, website an ni zawk mah a. An hausak loh avang leh TV news channel anga an lar loh avangin fact checking an tih mipui nawlpui chuan an hre lo a ni.
Chanchinthar buaipui thin tawh ka nih avangin kan news media-te kalphung leh tih dan hi ka chîk thei hle a. Thil thar thleng engemaw a awm a, news outlet emaw, YouTube a channel engemaw ber emaw in an report an sawi chhawnte hi news an lâkna chanchinthar puangtu hming an tarlang lo tlat zel te hi mak ka ti a. “Chanchinbu pakhat/Youtube channel pakhat” tih bak an sawi duh ngai lo hi a puitlin loh thlakin kei chuan ka hria. Khawthlang ram news outlet (chanchinthar puan chhuahna) te chuan an thu lakna (source) hi a theih chin chinah an tar lang/sawi lang hram hram zawk a ni ngai a, keini ve hi chuan mipuiin kan hriat reng pawh kan thup hram hram zawk a, fact checking tih nan a hman tlak teh chiam lo a ni.
Ka hre sual a nih loh chuan all Mizoram anga TV-a news outlet kan neih pahnih, LPS leh ZONET te hian chanchinthar hi “live” in an puang a. Mahse an chanchin thar puan hi a “live” chuang lem lo a, “live” a puan hian awmzia a nei thui lo hle. Duhthusam chuan kan news reader-te hi midang ziah sa lo chhiartu chauh ni lovin journalist ni ve ngei se, tunlai hmanraw changkàng hmangin “live” ngeiin fact checking ti tur hian mi han kawm ve thin se a duhawm hle mai. Kum 2021 July thla tawp lama Assam nen kan inrina a buai avanga Mizoram police-te’n silai an hmeh puah khán news outlet ho khân an rawn ngaihven nasa a. Kei takngial pawh hi Guwahati-a news channel pakhat chuan káwm atan min rawn sawm a. Live-a min káwm an duh si a, min káwmna tur application kha min download tir a, awlsam tein ka phone hmangin kan inkâwm thei a. Hetiang hian kan TV news channel-te pawh hian an ti thei a, hmasawnna lamtluang heti zawng hian han zawh ve se ka ti thin khawp mai.
Tuna ZPM MP candidate, Richard Vanlalhmangaiha chungchang social media-a darh hluai te pawh hi kan news media lam hian an tarlan vat ka lo ring a, mahse hmuh tur leh hriat tur a awm mai lo. Democracy-ah chuan kan aiawh tur thlanna hi thil pawimawh ber a nih avangin dâwt leh thu tak, thu dik hrûla thil sawite hi a finfiahtu tur chu news media-te hi an ni a. Hetiang an tih loh avang hian mipui hian thu tak leh dawt pawh kan thliar hlei thei lo chu a nih hi. Tunhma chuan journalism-ah hian a lehlam lehlam thu lak a, ngaihdan chu a lo ngaithlatu/chhiartu siam tura dah tur tih a ni thin a. Mahse khawvel changkâng chho zelah hian artificial intelligence (AI) te a lo awm ta a, thlalakte pawh duh duh a siam danglam theih a lo nih takah hian, “a picture says a thousand words” kan tih thin khân min bum dúái thei a ni. Chuvangin thu dik tak mipui tâna min hailan sak hi kan news media-te mawhphurhna a ni tawh a, hemi kawngah hian tan han la se a duhawm hle mai.
DEMOCRACY CHUNGCHANG
India rama Mipui Rorelna (Lok Sabha) member tur thlanna hi khawvel pawhin a thlir thup thin a. Mipui awm zat atanga teha khawvela democracy lian ber nih chuan kan inthlannain ngaihven a hlawh pawh hi thil ni awm réng a ni. Mahse democracy hi kan ni rei ang em tih hi India ram politics vìr vel dan thlir hian ngaihtuah tham a tling a. Democracy Ranking 2023-a a lan dan chuan India democracy hi 41-naah a awm a, chumi awmzia chu keini aia democracy thatna zawk ram 40 a awm tihna a ni a, a lungchhiat thlak hle mai.
Mizorama MP thlanna campaign-ah India rama a zawna kum 10 rorel lai mek BJP beitu ber chu Congress a ni a. Congress hian Mizote rilru mil zawng tur bera an ngaih, sakhuana lam zawngin Mizoramah chuan BJP hi an bei ber a. Hei hi tihawm tak a nih laiin India-a democracy kalphung tlahniam zel hi a ngaimawhawm zawk a. Kan democracy a chhiat zel chuan “authoritarian rule” ah kan awm dawn a, tunah pawh hian kan awm tan mek niin a hriat; kan sakhua mai ni lovin kan zalenna thleng hian a tuar dawn a ni. Authoritarian rule-ah réng réng chuan press freedom (chanchinbute zalénna ti mai i la) hi a awm lo tluk a ni a. Sawrkarin he zalénna hi a khuahkhirh tlat chuan mipui pawh kan zalên thei lo a. World Press Freedom Index 2023-a tarlan a nih dan chuan ram 180 atangin chanchinbute zalénna hi India-ah chuan 160 a ni a. Hemi awmzia chu chanchinbute hi an zalên lo hle tihna a ni. BJP hnuaiah hian opposition party-te chuan Central sawrkar hnuaia awm department hrang hrang kut an tuar nasa tih kan hria a. Income Tax Department te, Enforcement Directorate te, Central Bureau of Investigation te leh a dangte chu Central-a BJP sawrkar hian opposition party-te tukdaih nan a hmang tih tuma’n kan hai awm lo e. Hetiang hi kan ram dinhmun a nih tawh avangin democracy thlavang hi kan hauh a tul ta hle a, hei hi MP campaign-ah pawh kan au hla ber tur a ni.
Hun tlem a la awm lai hian kan TV channel leh YouTube channel entu nei tam deuhah hian democracy thlavang hauhna advertisement hi political party campaign mekte hian uar ta se, Mizo mipui hi kan harh leh zualin a rinawm.