Familia Fanai Lal\ansanga
A pian leh murna
C.Lalmuana hi kum 1932 Khuangchawi thla ni 15 khan Tualcheng khuaah a piang a. A lai-ah hming chu Vanlalthlamuana a ni. A pa chu Vanhnuaithanga Chawngthu a ni a. A nu chu Kapliani Fanai, Darlawn khua a ni. A unaute chu Pu C.Vulluaia (L), Pu C.V.L. Auva (L). Dr. C.Biakmawia te an ni a. A pu chu pasaltha Hrangvunga, sakei meia vawi thum uai a ni.
Sakei hliam hual nikhuaa kut haua sakei hliam mei ngei maia vuan chat hi pasaltha huaisen tâwp nihna a ni a. Chu tak chu ‘sakei meia uai’ an tih chu a ni.
Pian leh murnaah chuan Chawngthu Vanchiau hnam a ni a. ‘Sial rangin sial rang a hring a, Sakawlin sakawl a hring,’ tih hi a dikzia kan hmuchho zel dawn a ni.
C.Lalmuana hi Tualchengah sikul lut tanin pawl 4 chu Teikhang khuaah a va exam a. A nauten lehkha zir an duh theuh tih a hriatin, “Ka naute zirna tur ka han thawk chhuak ang,” tiin Burma sipaia tan a tum ta a. A nu leh paten an phal loh hlauvin chakai khawrh tur anga kalin a thiante nen kum 1950 khan Burma sipaiah a han tang ta a ni.
Sipaia a kai san dan
Rawngrut-in cheng 50 an hlawh a, thla thum a ral hnuah cheng 150 kim biaiin a chhungte a rawn thawn thei. A kum lehah cheng 500 a rawn thawn leh a. Saitual Dak in atangin pawisa, thir hlir, duli leh siki te an han la chhuak chu thlangra khat zet a tling a ni.
Sipai platoon khat atanga lehkha zir chhunzawm tur mi pakhat zel an thlan zingah a tel a, pawl 6 a pass a. Company khata lehkha zir chhunzawm tur mi pakhat an thlan zingah tel lehin Matric chu 1st Division-ah a pass a, kum 1954-ah sipai bel khat a ni. A hnu lawkah Sergeant Clerk (bel thum)-ah a kaisang a, Burma Army Officer training tura lut thei turin exam-na tum khatnaah a tling nghal a.
Kum 1958-ah Officer Training Course a zir a, training hrang hrangah ti tha ber a nih vek avangin an hotu General Hla Tun chuan C.Lalmuana chu “|hu-chhun” (Distinction) a pe vek a ni. Kum 1959-ah 2nd Lieutenant a ni a, an batch-ah a ti tha ber a ni. Kum 1960-ah Lieutenant-ah a kaisang a, kum 1965-ah Captain-ah a kaisang leh ta a. Captain a nih lai hian a hmingtha hle ni tur a ni, Burma ram lal General Ne Win-a in veng tura ruat a ni a. Kum 1969-ah Major a kaisang a. Mizoram PC Ministry (1979-1984) laia Chief Minister Brig T. Sailo chuan, “Lo chhuk se, Home Guard Commandant-ah ka lo dah ang e,” a ti a. He thu hi a nau, C. Vulluaia, khatih laia MLA chuan lehkha thawnin a han hrilh a. Pu C. Lalmuana chuan, “Burma sawrkar hian ka chungah a seng hnem tawh êm a, ram danga insawna phatsan thei ka ni lo,” tiin a lo chhang a ni.
|awng thiam mi a ni
Pu C. Lalmuana hi tawng thiam thei tak a ni a, rawngrut a nih laiin Burmese alphabet a zir a, Kawl tawng lehkhabu a chhiar thiam nghal a, Major a nih laiin Kawl tawngin thawnthu (Novel) a ziak a, English magazine-ah article tha tak tak a ziak thei kawpin Sap tawng pawh a thiam a ni.
Ravachal leh pasaltha a ni
Mizo pi leh puten ‘ramvachal’ an tih ang mi kha a ni a, sa a kâp thei em em bawk. Captain a nih laiin sipai company khat, sipai 200 rual vel thla thum chhung operation-a a chhuahpui chang pawhin chawhmeh tur ama sa kah ringin a chawm thei a. An ration man tur pawisa hman bang chu Battalion-ah a chhung let leh thin a ni. |um khat chu âr-awn a kâp a, a hoten chawhmeh atan an puah a, a ke pakhat chu hmawlhte a lo ni reng mai a. Sipai chanchinbuah ramsa finzia leh remhriatzia a ziak a, chhiar a hlawh hle.
|um khat dangah sanghar, thinga ni lum ai lai a kâp a. A che chang eih lo va. A kâp nawn leh a. Fuh ngeiin a inhre si a, sanghar chu a la che miah lo mai a. A vawi thumna atan a kap nawn leh ngat a. Sanghar chu thing atang chuan a tla thla a, thih a hnekin a lo la kawlh hle mai a. Thingfaka vawi tam an vuak hnu pawhin a la thi ta chuang lo va. A nung chungin an puah ta ngawt a. Silai mu pathum khan a lo fuh vek a, a ril an phawrh vek hnuah a thi ta chauh e, an ti. He sanghar dangdai chanchin mak hi YMCA magazine-ah Sap tawngin a ziak a, chhiar a hlawh hle bawk.
Silai kah thiam a ni
Officer training laiin silai inkahsiaknaah tum thum a chhungmu (Bullseye)-ah vek a kap fuh a. Burma sipai zinga silai kah thiam, marksman ah puan a ni.
Lemziak, rimawi tum leh zai ngaina mi a ni
Lemziak thiam tak a ni a, oil painting a ziak thin a. Lal Isua lem a ziah tam ber chu Gethsemane huana a tawngtai lai leh Kross-a khenbeh lai lem te a ni a, Burma ram kohhran thahnem tak hnenah a lemziakte hi a pe thin a ni. Rimawi tum thiam tak a ni bawk a, tingtang, Harmonium, Banjo, Accordion, Ukulele, Piano, Violin, phenglawng leh hnah tum thlengin a thiam êm êm vek mai a. Sakhaw mi tak a ni a, tawng chi thum- Mizo, English leh Kawl tawngin Pathian thu a sawi thei a. A thusawi apiangin a ngaithlatute hnenah inhlan thar tura sawmna (alter Call) a siam ziah a. Mi tam takin mittui nen an inhlan thin a ni.
Fiamthu thiam leh rualpawl thiam a ni
“Sipai rual an thutkhawma an nuih ham ham tawh chuan, a laiah Pu C.Lalmuana a lo awm ngei ngei thin,” an ti. An battalion-a sipai nupui fanauten Pu C.Lalmuana hi “Abbah” (Ka pa) tiin an ko vek.
Sipai huaisen leh ral rel thiam a ni
Burma tualchhung buainaah Communist ral beiin Shan state-ah a chhuak zing hle a. Amah, a hotu ber chu ral hmatawngah a tang ziah a. Eng vang nge tih chuan ramhnuaia savain hnahthel an thai rik te, thingtang ro tla ri te, hmelma sipai, thawm dim têa an chetla ri te a hriat hran theih vek vang a ni.
Vawi khat chu Communist ral an beih tumin khaw pakhatah an lut a, in tinah lut chhuakin ral an awm leh awm loh an chian zel a. In fal deuh pakhata thehlan chunga di tel phenah Communist General pakhat a lo biru a. Pu C. Lalmuana chu a han lawn a, ral hotupa, pistol pai reng chu a man ta mai a. A pistol ken chu a laksak a, a hruai haw ta a. Rangoon-ah a hruai a, he Communist hel sipai hotu a man avang hian Burma sipai hotute chuan Pu. C. Lalmuana hnenah pawisa fai cheng sangnga (Kyat 5,000/-) bakah a silai mân chu lawmmanah an pe nghe nghe a ni.
|um khat dang lehah chuan a sipai sawm (10) rual vel chu Communist hel hovin an man a, an hruai bo daih mai a. Chu thu a hriat velah a sipai 20 rual hruaiin hel ho chu an um ta a. A ni hnihnaah chuan hel ho leh an mi mante mual pawnga an lo chawl lai chu ralkhat atangin an va hmu ta a. A hote hnenah chuan, “Keimah chauhvin ka va veh ang a, silai ka kah velah in awmna atang hian anmahni kap lovin an chawlhna chung thingbuk saw in lo kâp dawn nia,” a ti a. Amahin a veh ta a, thawm dim thei ang berin kiu nghahna tur phiat fai chawp zelin mual pawng chu a va chuang chhuak ta a. An bul hnaitê a thlen chuan, “Ka man che u. In ban phar rawh u!” a tih rualin a silai chu van lam hawiin boruakah a tlir ta a. Chuveleh a hote chuan silaiin an chung thingkung chu an rawn kap ta chiam bawk a. Helho chu an che thei ta lo va, a sipaite chu dam takin a chhanchhuak a, Communist hel ho chu an man ve leh ta thung a ni.
Hetianga hel beihna hmun hrang hranga a chet that thin êm avangin sipai huaisen chawimawina (medal) pasarih a dawng a ni.
Kum 1976 khan Lt. Colonel-ah a kaisang a, Burma leilung fa a nih loh vang te leh Mizoram chu ram buai a nih avang te in Brigadier leh General-ah te a kansang zel ta lo a ni.
Burma sipai lalte an hausak teh lul nen, Burma sipai senior officer Lt.Col. C.Lalmuana chuan kum1988 khan Rangoon khawpui daifemah Assam type in a puah ve a, a sa zo hlei thei lo va. Mizorama a unauten cheng singhnih (Rs. 20,000/-) an han thawn a, a pum ve thei ta hram a ni.
A nupui fanaute
Sergeant Clerk a nih lai, kum 1957 February ni 10-ah Chhungpuii Sailo nen Mandalay-ah an innei a. Fanu 5 leh fapa 1 an nei a, an fate hi mi puitlingah an chherchhuak vek a. An fa upa ber, Molly Win @Lalnunziri phei chu Ministry of Immigration & Population, Myanmar-ah Deputy Director a ni mek a ni.
A hun hnuhnung
A hun tawp lamah zunthlum leh thisen sang natnatein a tlakbuak ve a, a khât tawkin damdawi ina enkawl a ni thin a. Kum 1990 August ni 6 tlai lamah lungphu chawlin a boral thut a. A boral hian kum 58 mi a ni. A vuinaa tel turin Burma sipai battalion zawng zawng atanga aiawh inchahkhawmin kum1990 August thla ni 11 khan sipai chawimawina famkim (full military honours) nen, sipai lirthei 127, civil tan bus 3 inzuiin a kuang hi ama rank-pui, Lt.Colonel 6-in an zawn hnuah laipui phur lirthei (artillery vehicle) in a phur a, sipai 8 in a van vawr zawngin silai an kap a,Rangoon sipai thlanmualah ropui taka vui liam a ni ta a ni.
References & Acknowledgement: –
1. Nghilh loh nan – Dr.C. Biakmawia, published by Dr.C. Vulluaia, Maranatha, Dawrpui, Aizawl, printed at Lengchhawn Press, Khatla, Bethel, Aizawl, 2022.
2. Sakei meia uai by Dr. C. Biakmawia, M.U.P. Tlangau, Vol. 11, Issue no. 10, November, 2020.