C. Lalrodinga, Bawngkawn
UNICEF-in a tarlan danin khawvel mihring tluklehdingawn 4 zet te hian kumkhatah thla khat tal tui harsatna namenlo an tawk thin a, khawvel mihring tluklehdingawn 2 zetin an mamawh khawp tui an dawng lo a. Kum 2025-ah chuan khawvel mihring zat ve zet te hi tui harsatnain a tibuai dawn nia sawiin, kum 2030-ah phei chuan khawvel mihring maktaduai 700 zet chuan tui harsatna avanga an pem a tul tur thu an sawi bawk.
Hmakhawsang ata tawh tun thlenga Mizo nuna la bet tlat chu ‘tuikang nghah’ hi a ni awm e. Sorkarin theihtawp chhuahin mipui te tan, kawtkaiah tui han siak chhuak ve bawk thin mahsela siakchhuah tur lam a tam tawk loh fo avangin kan khawro chhunzawm zel a, tuikangnghahin ban zai a rel hleithei rih lo a ni. Ruahtui dawng ram kan ni a, kum khat chhunga kan ruahtui dawn hi tam tak a ni a, chuti chung chuan kum khatah thla hnih-khat tal chu tui harsatna namen lo kan tawk ziah lawi si! Kan thlai leh ran te tana pêk tur chu sawiloh, mihring pawhin khamkhawp hman tur kan nei manglo thin. He harsatna hi tu mawh nge ni ang? Tui hi a bo thei tak tak em? Kan tawrh hi tihziaawm theih a ni em?
Kum tin mai, thal laiin lui a kang a, tui a harsat chiah hian hrehawm kan ti a, tuia kan ziaawm theih dan tur kan ngaihtuah lo va. |o a lo hawng a, kan thla a muang leh deuh a, fur a lo thlen tak tak phei chuan thal laia kan harsatna zawng zawng kan theihnghilh leh zo leh a, hmalak rêng rêng kan tum leh ta thin lo.
Kan ramngaw te hi boruak tha a thlawn a min petu te an ni a kan ram thing leh mau te hian kan ram sik leh sa leh ruahtui tlak dan thleng hian min enkawl sak a thilthlawn pek hlu tak an ni.
Mihring te hian leilung, tui leh boruak hi nasa takin kan ti bawlhhlawh mek a. Kan nitin nun dan, kan bawlhhlawh paih dan leh tui hman dan atang te hian kan chheh vel environment hi nasa takin kan ti chhe mek a ni. Heng khawvel ti bawlhlawh mek tu zingah hian a bik takin ‘plastics’ ho hi buaipui tham takzet an ni a, second khat ah plastic 160,000 vel hi khawvel pumah hian kan hmang ral nia chhut a ni. Tin heng plastics te hian kan tui tlan te a ti bawlhhlawh in ati tawp em em a, bal thli zawng zawng luiah a luang lut a chu chu kan hman turin kan lak chhuah a ngai leh bawk si a ni. Kan bawlhhlawh hal khu te, Motor khu (Vehicle flumes) te hi boruak ah a zam vel a. Kha kha ruah sur in lei ah a rawn tlak pui in Acid rain a rawn siam a, mihring leh thilnung dangte tana pawi thlen thei tu a ni. Kan bawlhhlawh tih ral dan ah te kan fimkhur thar a ngai hle mai.
Tin, hlotur kan hman thin hi fimkhur a ngai hle a, chemical chak tak leh hlauhawm tak boruak a ral ve mai mai lo an ni a, leiah leh kan thlai ah te an lut a chu chuan ‘soil pollution’ alo siama, an ral ve mai mai theih tawh loh avangin kan thlai ei te leh kan lei hman te kan tui tlan ah te kha chemical kha a luang lut leh vek thin a. Fimkhur thar kan ngai hle bawk.
Tui harsatna kan tawh te hrerengin YMA-in tuihna humhalh tumin theihtawpin hma a la, chumi azarah chuan khaw tam takin kan lui tui hnar te humhalhin ngaw a siam thar leh tumin hma kan la nasa a, kan inzirtir a, kan inkaihruai bawk a, a lawmawm tak zet a ni. Hetianga hmalakna ti thuanawp thei zawnga hmasawnna kawng kan dap loh hram te pawh a tul ang.
Kawngpui tha zawk nei tura hmalakna kal mêka leivung paih dan fimkhur tawk loh avanga kan luidung leh a chawmtu kawr ten a chhiat phah dan hi a lungchhiat thlak tak zet a ni. Hemi kawngah hian tlawmngai pawl leh mi thahnemngai thenkhat te hmalakna avangin tlem chuan kan thangharh chho deuh niin a lang. Chutih laiin khaw tam tak ten kan khaw ramchhunga luipuia tiau lung leh tiau vut te Company hnena kan lo hralh thin tih thawm awm hi a pawi tak zet a ni. Company lam te hian khawl hmang meuha an lakchhuah avangin ni khatah tam tak an la chhuak a, lui luan dan vawnghima kaihruaitu tiau lung leh tiau vut te hi an bo duak chuan lui tuiin vaukam a len chhiat theihna kawng a in hawng zau sawt dawn a, chu chuan leimin nasa zawk a thlen thei a. Tin, luia nungcha tam tak te tan ei tur leh chênna tur a bo dawn bawk a, lui tui lo thlifimtu a bo dawn tihna a ni bawk. A tawpa a nghawng tur chu ‘hydrological cycle’ an tih mai, luia tui te ruahtuia a lo insiam a, hmun hrang hranga a insem kual dan phung hi a nghawng dawn a ni.
Tui hi a luangral satliah lo a, kan hman tawh hnu kha kan hmang nawn reng a, kan hmang zo a, kan thli kha khawiah emaw a luang lut a, tuihuah changin ruahtuiah a lo insiam leh a, chutiang zel chuan a kual a kual thin. Chung tui te leichunga an luankhawmna (surface water) chu lui te, tuipui te, tuifinriat te, dil te a ni a. Heng tui luankhawmna hmunah te hian tui a awm miau loh chuan tui hu a awm thei lo a, ruahtuia insiam tur a awm dawn lo a ni.
Khing kan sawi tak zawng zawng te khi Watershed Management chhungah a khung theih vek awm e. Watershed Management hian a huam zau êm êm a, kawng hrang hranga hmalak ngai a ni a, tanrual mai bakah a thawha thawhho ngai thil a ni. Tunhmain Sorkar programme – IWDP leh IWMP te a awm thin a, kha vang kha ni maw, Watershed Management kan ngaihdan hi sorkar project pakhat hi ni berin a lang. Tui harsatna sutkian te, luitui vawn thianghlim te, tuihna humhalh te, humhalhna kawnga a nghawng tur mipui te ei leh bar zawnna ngaihtuah te thlengin Watershed Management thiltum lian ber a ni tih kan hriat thar a pawimawh khawp mai.
Watershed management hi mal beih (pawl/department) a hlawhtling mai chi a ni lo a, tanrual a, thawhho ngai a ni. Engineer te, ecologist/environmentalist, economist te, social science lam thiam te, administration lam te, dan leh thupek kengkawhtu te, Agriculture leh a kaihhnawih lam thiam te, thiamna hrang hrang, hmalakna hrang hrang a luankhawm a ngai a, heng mite hi an thawhho a ngai a ni. Tlangah, luihnar kan humhalh a, ngaw siam that kan tum mêk laiin lui kawrah, ruamah, leivung leh bawlhhlawh kan paih a, luia tiau leh lung kan hralh leh a, heti hi chuan kan tum ber hi kan tleng dawn lo a, hun leh tha tam tak kan khawhral tihna a ni tel bawk.
Heng kan nunna hnarte hi hrisel tak leh innghahna tlak tak tak ni tura vawng nung zel tur chuan boruak thianghlim kan mamawh tel bawk. Kan boruak hip te tichhia a, ti bawlhhlawhtu lirthei leh khawl thilte pawh kan mamawh min phuhruktu tur bak hi chuan hman reng tum lo ila. Tunlai khawvelah chuan nun simple leh nun thianghlim hi nun hrisel leh nun hlim min pe theitu pawimawh ber an ni awm e.
Tuilairap
Water Resource Management lama mithiam chungchuang, Glasgow University-a Distinguihsed Visiting Professor, khawvel ram hrang hrang 23 zet ten biak rawn taka an neih, lui tui enkawl leh humhalh zirbingtu pawl hrang hrang te finchhuahtu, Prof. Asit K Biswas-a chuan “Tui harsatna a awm lo, a enkawl dan kawngah harsatna lian tak kan nei a ni zawk” tiin a sawi a. Mizoramah pawh he thu dik zia hi kan hmu thei ang. Mipui te tana tui thianghlim chhawpchhuah kawngah hmasawnna tur tam tak kan la nei a, tui thianghlim in tur chhawpchhuah tur enkawla vawnhim kawngah, tuihna enkawl leh humhalh kawngah khua leh tui ten kan mawhphurhna kan hlen a ngai bawk. Tuihna leh lui kan enkawl dan a zirin kan ban phaka tui thianghlim awm hi hman tlak loh ah kan chhuah thei a, hman phak lohah kan chhilh bo vek thei bawk tih erawh kan hriatreng a pawimawh. Heng harsatna awm thei te hi kan sukiang thei a ni tih erawh hria ila, thawh ho ngai thil a ni.
Tuihna humhalh kawngah hian “Tuilairapin” kan awm mêk ni berin a lang a, kan humhalh mêk kan tuihna te pawh hian luan ngaihna an hre meuhlo a, “tuilairapin” an awm ve mêk maithei a ni. Heng te avang hian kan nunna hnar tuihna hi uluk taka kan humhalh a ngai a ni.
Keini zawng kan chan bik hi kan vannei hle a. Bawngkawn YMA hmalakna in ramngaw kan humhalh tha a, Social Reforestry kan nei thlap bik. He ramngaw, kan nunna hnar boruak thianghlim min pe tu, khaw lum lutuk tur vawng dai tu, Ruahtui lo dawngsawng a lo khawl khawm a tuihna siam tu kan nei bik tlat. He kan Vanneih bikna, kan hrisel riau bik theihna atana min pui tu ramngaw kan humhalh hi kan vannei hle a. I humhalh zel ang u aw.