Open letter to Pu Lalduhawma, Chief Minister, Mizoram Subj: Chhiah mawng pawp (GST Leakage) chungchang
Ka Pu,
A hmasain kan ram neih chhun, Mizoram politics kal sual leh ram chhunga cheng hnamte’n corruption kan lo pawmzam lutuk vanga tlusawp mek tung ding leh tura Pathian leh mipuiin hun tha kan pek che avangin ka lawmpui che a, hetianga hun tha i nei hi i vannei ka ti bawk a, i hun tha neih hi bawlh pelh lo hram turin ka ngen che a ni.
Chhiah mawng pawp hnawh phui la: Dan rorelna (rule of law) tung ding rawh: He mi pahnih hi kan ram leh hnam damkhawchhuahna awm chhun a ni. Dan rorelna i tun din a, chhiah mawng pawp i hnawh phui chuan a dang zawng chu automatic-in a rawn tha chho mai ang. Chhiah mawng pawp hnawh phui ka tihah hian, chhiah thar lak a ngai lo a, chhiah tihpun a ngai hek lo. Ni 10. 10, 2024-a CMO conference hall-a i hoa sawkar lam mi pawimawhte nena ‘GST Leakage’ chungchang kan sawiho khan kan thu laimu chu- ‘Mizoram tan chhiah thar lak belh ni si lo, chhiah tihpun/san pawh ni lo, chhiah mawng pawp hi hnawh phui ni se la, state sum leh pai harsatna tam tak sutkian a ni ang a, tute chhungkua emaw, khawsak thiam lo, khawsak tisang ve lak lawh si ‘a ba’ an tihna lamah an hmui zum put tawh an sawi ang maia sum puk reng mai ngai kan nihna pawh a ziaawm ang’ tih a ni a. Vawiin thleng hian kan thu rawn fun kha in la thet lo niin a lang a. A rah chhuah chu chhiah tling khawm tlem lutuk hi a ni ta. Engtin nge chhiah lut tha loin state pum hi i enkawl ang? I puk zel mai dawn em ni? Leiba thanga tan hi hlauhawm deuh mai a ni a, ‘a hlauhawm lo, bat tam chu changkanna’ tia insawimawi a ngai fo hi a hlauhawm lai tak a ni.
Pawisa nei lo pawhin pawisa tho kan mamawh a nia: Pawisa nei lo pawhin pawisa tho kan mamawh avangin thianghlim leh dan dik taka a neihdan ngaihtuah hi tihmakmawh a ni. Pawisa lak luhna leh khawlna tha ber, ‘inrenchem’ an tih hi chu in lo hre ve chawk anga; Sawrkar tan chhiah khawn that hi pawisa lakluhna awm chhun a ni a, inrenchem hi pawisa khawlna tha ber a ni bawk a. I chhiah khawntu department-te hian chhiah an khawn that peih leh peih loh i hria em? Mipui chhiah pek tling khawm hmanga thlakipa hlawh la thenkhat hi tlemte thawha tam tak hlawh duh, zawmthaw deuh deuh, kum 30 chuang service nei, kum 5 chauh lal tur sawrkar/ministry hlauh dan tawk thiam deuh an ni a. An zah loh che u pawha an hlauh tal tura in dik a ngai a. Dan rorelna in tun din a ngai bawk a ni.
VAT hun laia chhiah nuai 100 chuang bate kum 99 chhung rul tura an tih khan, he ram an hmangaih lohzia leh thil an lak lapzia an tarlang fiah hleah ka ngai a. Ka rilru a na hle tawh a ni. Tunah hian Taxation department-ah Enforcement wing lamte hi team insiamin feh chhuak sela, khaw’i laiah nge chhuat-awnga thlak ang maia kan state sum leh pai a luan ral tihte a hmunah zawng rawh se. Nang pawh chhungkaw pa ber i nih angin, i fate hnathawk kilkawiin an hnathawh tur sem chak la, an thatchhe zawrkawi hle a nih chuan thunun mai tur.
Ram hmangaihtu dik takte chuan state sum leh pai harsatna hi mimal tinte harsatna a ni tih kan hria a, state sawrkar leibat hi nausen pianghlim atanga natna khuma thi mekte leibat a ni tih kan hriat tel bawk avangin, a theih dan dana ram sum leh pai dinhmun siamthat kawnga sawrkar thawhpui kan duh a, chu chu khua leh tui tha chuan tihmakmawh kan koa innghatah kan ngai bawk a. Khati khan chhiah mawng pawp hnawh phuina kan zawngho thei dah lawm maw tiin kan rawn zuan luh pui rawih a nih kha. Eng pawh ni se, i hmaa GST mawng pawp uluk taka kan funte kha mipui hriat atan ka’n thet nawn leh ang e:
Vai kudam nei tam: GST pe loa Mizoram chhunga sumdawng, Mizo hming pawh hawh chuang lo, thingtlang thlenga car leh motorcycle a dawr bungraw sem an tam em em a. A lian zualte chuan kudam lianpui pui an luah a. Heng vai sumdawngte hi GST invoice mumal nei lo vek an ni.
Chhiah-awl tura inngai awl thei lo: Sumdawng GST returns exempted, kum khata nuaih 20 aia hniam la lut te hi exempted an ni a. Kan sumdawng tam tak nuai 20 hnuai lam chauh income nei a in-declare te hi, an declaration a dik em tih hi taxation officials ten an check ngei ngei tur a ni a. GST pe tur tam tak pe lo an awm ngei ang tih a hriat si a. E.g-Sumdawng hausa tak, Even lian lutuk sponsored thei leh vaibelchhe tel man supply tender chhang thei pakhat chuan, nikum (2024) khan GST return a file chauh a ni. Hetiang hi an tam ang.
IGST leh SGST: Hnam dang Mizoram pawn atanga contract leh supply rawn thawk, vai company-te hian, Mizoramah GST an tih loh avangin an bill lak atanga chhiah an pek turte hi, IGST vekin a kal a, SGST/state-ah pakhat mah a lut lo a, an chenna state leh central-in an insem a ni.
Departmental Work/Work Supervisor: Zahthlak khawpa Mizoram GST khawn chhuah a tlem chho ta mawlh mawlh factor pakhat chu- Contract hna departmental work/work supervisor a kalpui tak vang a ni a. Contractor te’n GST Return an file loh vang a ni.
Supplier GST awl: Mimal hminga supplier/sawrkar hnena bungraw supply thinte GST awl an ni thin hi tihtawp ngei ngei tur a ni.
Coaching Centres: Coaching Centres te hi registered education institutes an nih loh avangin GST lak theih an ni. Heng coaching centres te hian an fees leh a zirlai zat an disclose hi monitor ngei tur a ni.
Hospital leh mimal in luah tur nei: In luah tur nei, man sang tak tak, kum 1-a nuai 20 chuang building luah mana la lut te leh, hospital ward pangngai leh cabin luah man to tak takte hian, GST an chawi tur a ni a. Health Insurance company thenkhat ten an sawi dan chuan kan rama Hospital ten GST regular leh dik taka an file loh avangin thawh ho an harsa an ti.
Services: Sawrkar hian goods and services tax kan tih hian a ‘goods’ lai chauh hi kan thlurbing bik thin a. Goods tluka pawimawh chu a phurtu (services) te hian chhiah an chawi ve ngei ngei a ngai tih hi hlamchhiah chi a ni lo. State dangte paw’n chhiah an lakna services-ah hian kan state sawrkar pawhin dan ang thlapa lak a nih theih nan bungraw phur (e.g dawr bungrua, in sakna, balu phur, mihring bungrua etc,) ang chi chhiah lakna turah hian lak ngei tur a ni.
Mimal in leh Kohhran biak in satute: AMC area-ah Construction firm kaltlang lo chuan in sak a rem tawh lo a, heng mimal leh pawl hrang hrang in satu leh theka-a an mi chhawr, Vai mistri ten GST an pe lo a, Architect/ Engineer ten in pumpui sak man atangin 4%-10% te a drawing siam man an lak hian GST an chawi lo bawk. Vai mistiri ten biak in pakhat sakah nuai nuai 200-500 bawr velte an hlawh a. GST return an file lo a, chu bakah Kohhranin cheque ni loa a tangka faia a pek hian heng hnam-dang ho hian Income tax chhiah an chawi tur pawh an awl phah a ni.
Entertainment: Mizoramah intihhlimna huau huau siam kan uar em em a, a huaihawttu ten sum tam tak tak an la lut a, chhiah engzat nge an pek? Heng a hnuaiah kan tarlanah te hian chhiah lak ngei tur a ni:
i) TV leh movie channel neite hian entertainment tax an pe ve tur a ni.
ii) App hmanga movie en nate hi chhiah an pe tur a ni.
iii) Picnic spot, futsal grounds, private entertainment centres, restaurants, beauty parlour/salon, etc. ten tax an pe tur a ni.
Awareness: Mipui hnenah chhiah pek leh khawn tulna zirtir hi thil pawimawh tawpkhawk a ni. Hetiangin:
i) GST dik taka lak avang hian kan state sum dinhmun a kang thei a ni tih hi sumdawngtute leh a dawrtu mipuiah hrilhhriatna uar taka kalpui ni se, mimal dawr zawng zawngah GST pek dan kalphung leh dawr neitu ten an pek dan mitin hmuh theiha tarchhuah tur siam ni se,
ii) Mimal in leh Biak in sa ten a man tlawm zawk avanga phaia bungrua direct-a an chah hian, bungrua lakna state leh central sawrkar chauhin chhiah an chang a. Keimahni’n keimahni state-ah chhiah pe loin, thenawm state ah chhiah kan pe a. Hei hi kohhran pawh hrilh hriat ni se,
iii) Khawvel ram changkang apiangah chhiah lak leh pek kalphung hi a tha a, mipui ten chhiah pek an hreh lo a, chhiah pe thate chuan neitu nihna rilru puin ram kal siamah tel vena an nei tih an inhria a, ram hruaitu leh hnathawktute thil tih dik loh pawh huai takin an sawisel ngam a. “Chhiah petu /tax payer ka ni a…” ti ngam ngatte chu khua leh tui tha an ni tih inzirtir uar.
iv) Finance/Taxation department-a thawkte an PR a that a ngai a, chhiah petu mipui nena inlaichinna tha siamin media, print, visual leh social media site hrang hrangah mipui zirtirna/ hrilhhriatna (awareness) beihpui an thlakna kawngah an thothang a tha tur a ni.
Khaikhawmna: Ram changkang apiangah chhiah an chawi tam a, sawrkarin rualkhai takin mipuiah an sem leh a. Chu chu Scandinavia ram teah kan hmu/hre chiang a, an thawh chhuah chanve deuhthaw chhiah an chawi a, chuti chungin khawvela ram him leh hlim, chenna atan thlakhlelhawm an ni. Mizo hmeichhe chawnping ling lengte pawh chen hlen chakin, chung chhiah chawi tam ram mite pasala neih an intihhmuh mek laia; helai India rama state rethei bera chhiah khawn that loh leh duhsak zawngte chhiah awltir tih vel hi chu a changkan loh thlak deuh a ni. Pawisa her chhuahna khawl hi engtia neih tur nge tih ngaihtuah chhuak thiam hi ram hruaitu tha leh fing nihna a ni a. Pawisa herchhuahna khawl chu chhiah khawn that leh inrenchem a ni.
I rintlak,
Vanramchhuangi @Ruatfela Nu