CONFLICT OF INTEREST

Laiu Fachhai

Sap tawnga “conflict of interest” an tih hi Mizo tawngah chuan “ngaih pawimawh zâwng inkalhna” ti ila, a tum a thelh em em lo ang chu maw. “Ngaih pawimawh zâwng inkalhna” tih chu mi pakhatin mawhphurhna hmun hnih emaw, a aia tam emaw; nihna pahnih emaw, a aia tam emaw a chelh rual a, ngaih pawimawh tur pakhat aia tam a neih avângin ngaih pawimawh tur pakhat tâna a hnathawh chu ngaih pawimawh tur dang nên a inkalh theihzia dinhmun a kawk a ni. Ngaih pawimawh tur chu sum leh pai lama hlawkna a ni thei a, sum leh pai lama ni lo thil dang pawh a ni thei bawk. He article-ah chuan Sap tawnga “conflict of interest” tih hi kan hmang ang a, Politician-te leh sawrkar hnathawh te’n hausakna an um chuan, an nun leh an hnaah “conflict of interest” a awm thei dan te sawi kan tum bik dawn a ni.
MLA, Minister leh sawrkar hnathawhte chu hlawkna siamna company leh business pakhatah member emaw, Board Chairperson emaw nih phal lohna dân hi, an sawrkar mawhphurhna leh anmahni emaw, an business emaw hlawkna inkarah conflict of interest awm thei tur pumpelh nana siam a ni. Chutih laiin, politician emaw, sawrkar hnathawh tu emaw chuan a lang tlanga inhriattîr lovin company leh business-ah an inhnamhnawih thei a. Chutiang dinhmunah chuan a sawrkar mawhphurhna leh a company/business hlawkna inkarah conflict of interest a awm thei a, chu chuan thutlukna a siamte chu mipui thatna aiin ama business hlawkna lam hawi zawkin a kaihruai thei. Chu chauh lo pawh chuan, politician emaw, sawrkar hnathawh pakhat emaw chuan amah ngei chu business neitu leh contractor a nih loh pawhin, a nupui/pasal, a unaute leh tu leh fate hminga business a neih a, chu business company chuan sawrkar contract hna a thawh chuan, a sawrkar mawhphurhna leh a chhungkaw hlawkna ngaihtuahna inkarah conflict of interest a lo awm thei bawk.
Sawrkar hnathawhte NGO hruaitu an nih chuan, sawrkar hna leh policy-te leh NGO hna leh policy-te inkarah conflict of interest a awm thei. NGO hnaah hun leh rilru an sen nasat lutuk avangin, an sawrkar hna lama mawhphurhnate an hlen zo lo thei bawk. NGO hruaitu an nihna leh an pawl lian leh chakna rinchhanin an chunga sawrkar thuneitu an hotute an hlau lo va, an zah lo thei bawk.
Conflict of interest hi nepotism nên a inhnaih hle. Nepotism chu nihna leh thuneihna hmanga chhungkaw mi leh thiantha hnaih takte chu an tlinna (merit) leh an qualification dik tak ngaihtuah lovin, hna, chanvo leh hamthatna hrang hrangah dik lo taka duhsak bikna a kawk a ni. Mahni mimal, chhungkua leh unaute, thian leh dunte leh party mi leh sate hlawkna leh hamthatna ngaih pawimawhna chuan sawrkar policy leh thiltumte a tibuai thei a. Chutiang dinhmunah chuan thil thlirna dik tak (objectivity) leh hleih bik nei loa thutlukna siam theihna a tihchak lo thîn. Conflict of interest chuan dikna leh rinawmna kalh zâwnga thusawi, thiltih leh sawrkar dan leh policy kalh zawnga thutlukna siamte a awm tir thei.
Mizoram dinhmun bik thlir ta ila. Kohhran lam thlir hmasa ber ila a tha awm e. Kohhranah pawh conflict of interest hi a awm thei a ni. Lal Isua Kristaah chuan ringtu zawng zawng an inang vek a, pumkhat an ni vek tih pawm reng chung siin, member tam leh kohhran chak nih ngaih pawimawhna avangin, hun thenkhatah chuan Pathian thu zawmna leh member tam nih ngaih pawimawhna inkalhna dinhmun a awm thin. Entirnan, thingtlang khuate thlenga member inchuhin kohhran kan in din khum zel te hi chu Lal Isua rilru a pu lo hle. Kohhran thenkhatah pawh sum eirukna emaw, khawsak dan tha lo chungchang emaw a awmin, kohhran hmingthatna leh member hloh hlauna avangin thununna pek a harsa thin. Kohhran inthlanna leh chanvo hrang hrang ruatnaah pawh, conflict of interest avangin kohhran tana tha ber turte aiin, kohhran hruaitute leh nomination committee member-te duhsak bikte chu thlan emaw ruat emaw an ni thei.
Sawrkar lam thlir ila. Sawrkar chu Mizoram District zawng zawng leh mipui zawng zawng tâna hnathawk tur a ni. Chutianga a nih laiin, sawrkarna kalpui mek party chuan anmahni ruling MLA bialte emaw, party mi leh sate emaw chauh ngai pawimawh a, an duhsak bik a nih chuan, conflict of interest a awm tihna a ni. Sawrkar chu mipui zawng zawng tâna rorel tur a nih laiin, sawrkar chuan mimal emaw, pawl bik emaw hlawkna leh hamthatna chauh a ngai pawimawh chuan, conflict of interest a neih avangin a mawhphurhna a hlen thei lo tihna a ni. Opposition MLA bialte leh anmahni party-in sawrkarna an siam lohna Autonomous District Council-te chungah phuba lain, sum leh hmalakna dangahte an hrek a nih chuan, chutiang sawrkar chu mipui zawng zawng tana thawk sawrkar ni lovin, conflict of interest nei chiang party sawrkar a ni tih a lang dawn a ni. Inthlan laia candidate nomination ruatna leh Board/Commission chairperson leh member-te ruatnaah pawh, ram tana tha ber leh mawhphurhna hlen thei tura qualification tha nei mi thlang lovin, an duhsak bikte an ruat mai a nih chuan, conflict of interest a awm tih a lang chiang bawk dawn a ni.
MLA, Board/Commission Chairperson, Speaker leh Minister-te pawhin an thuneihna chu anmahni mimal, an chhungkua, an vua leh vang, an thenawm khawvengte, an thian leh dunte leh an party mi leh sate tâna sum leh pai lama hlawkna emaw, sum leh pai lama ni lo hlawkna dang emaw siam nân an hman a nih chuan, sawrkar thiltum leh policy-te chu a nihna anga dik taka kalpui theih a ni lo ang. Chutiang dinhmun chu conflict of interest chiang tak a ni a, chutiang dinhmunah chuan rorêlna dik chu lui angin a luang thei lo ang a, felna pawh luipui kang ngai lo angin a luang thei dawn lo a ni (Amosa 5.24). A tawpah chuan ram hruaitute chuan mipui rinna thleng pawhin an hloh thei.
Mipui thlan tlin ram hruaitute leh mipui thlan tlin loh sawrkar officer-te chuan an fate, an nupui/pasal, an chhungkua hnaih, an thian tha leh party mi leh sate zingah contractor-te an neih chuan anmahni aia tha zawk contractor awm reng chung siin, an duhsak bik thei a, chutiang a nih chuan conflict of interest a awm tihna a ni. Contract hna tha lo leh tlo lo lutuk avanga Public Interest Litigation (PIL) thehluh a awm pawhin, politician leh sawrkar officer-te chuan an thuneihna hmangin chhan an tum dawn a, chutichuan dikna, rinawmna leh hmasawnna te chu ngaih pawimawh ber thil a ni tawh dawn lo. Office leh department pakhat chhunga nupui/pasal, fapa/fanu leh unau thawh dunte pawhin an fel lohna leh an thil tihsualte an inhmuh sak duh loh chuan conflict of interest a awm tihna a ni a, chutiang boruakah chuan dikna, rinawmna leh office zahawmna te a tlahniam thei a ni.
Conflict of interest nei nia puh a, thiamloh ka chan loh nan he article ziaktu testimony tawite han sawi ila, ngaih loh lam a ni lo ang chu maw. Kan kohhran Evangelical Church of Maraland (ECM)-ah Moderator leh Senior Executive Secretary rawngbawl hna ka thawh lai khan, chhung leh khat thenkhatten “Kohhrana hruaitu i nih chhung hian, i tu leh fate pahnih khat tal chu kohhran office-ah emaw, department hrang hrangah emaw thawk turin duhsak ve la,” tiin min hrilh a. Kei chuan, “Kohhran hruaitu ka nih avang zawk chuan mahni chhungkua duhsak bikna hi ka ti thei lo ang. Merit-in an luh a thiang ber a, a tha ber,” tiin ka chhang thin. Chutichuan, kohhran hruaitu ka nih chhung zawng khan office-a thawktu laknaah emaw, department hrang hrang thawk tur laknaah emaw, probationary pastor lak chungchangah emaw, “he pa/nu hi i la ang u” tiin kohhran hruaitu dangte ka sawipui ngai lo. Committee member pasitawr leh kohhran upate pawh ka hrilh ngai lo. Vote khat ka nei ve a, chu chu tha ka tih ber ka pek mai thin a, ka vote pek lam candidate tling lo an awm thin.
Senior Executive Secretary hna ka thawh lai kum thum chhung khan, kan kohhrana inrenchemna (austerity measure) kan kalpui mek lai a ni a. Inrenchemna pakhat chu probationary pastor leh missionary tih loh chu thawktu thar lak belh rih loh a ni. Chuvangin, ka chhungte atanga hna dil an awm ve avanga conflict of interest ka neih theihna chance pawh a tlêm ta a ni. Amaherawhchu, technical department (hospital, school, etc.) angah thawktu thar lak a tul hunah chuan, an fate emaw, an chhungkua mi emaw duhsak tura min rawn ngente pawh a awm thin a, “committee thu thu a ni ang” tiin ka chhang mai thin. Committee member-te hneh (influence) ka tum lo. |ha tura ka hmuh chuan vote khat ka neih ve chu ka pe mai thin. Min hrilh mah se tha ber ka tih loh chuan ka vote chu ka pe chuang lo a, tha ka tih ber lamah ka kal thin. Chuvangin, he article ziaktu chuan, “Kohhran hruaitu ka nih laia keima hna lak i nih kha” tia sawi khum tur ka nei lo tluk a ni.
Lal Isuan a hnungzuitute chu conflict of interest lakah fimkhur turin a fuih a ni: “Tu mân hotu pahnih rawng an bâwl kawp thei lo: pakhat huain pakhat an duh ang; a nih loh leh, pakhat tanin pakhat an hmusit ang. Pathian leh sum rawng in bâwl kawp thei lo ve,” a ti a (Mathaia 6.24). Ram rawngbawl hna chu Pathian rawngbawl hna a nih avangin (Rom 13.4), he Pathian thu hian ram rawng leh sum rawng chu bâwl kawp theih a nih lohzia min hrilh a ni. A awmzia chu, ram hruaitu politician-te chuan sum leh pai lama hlawkna emaw, sum leh pai lama ni lo hlawkna dang emaw beiseiin, chumi atana an thuneihna an hman chuan ram hruaitu dik leh tha an ni thei lo vang. Conflict of interest a awm zel dawn a ni. Ram hruaitu politician-te chuan ram hruaina hna leh anmahni mimal leh chhungkua hausakna an ngai pawimawh rual a nih chuan, conflict of interest a awm zel ang a, ram hmasawnna chuan a tuar dawn a ni.
Chumi avang tak chuan USA President hlui Harry S Truman chuan, “Politician nih avanga hausa ta min hmuhtîr ula, keiin rûkrû leh bumhmang mi ka hmuhtîr ang che u,” a ti a. He thu hian politician nih avanga hausak chu rûkrû leh bumhmang a ni tih a entîr a ni. A awmzia chu ram hruaitu politician chu mi dik leh mi rinawm a nih chuan ram hruaitu politician a nih avangin a hausa thei lo ang; ram hruaitu politician a nih atanga hausa tan ta chu eiru mi emaw, dik lo taka a thuneihna hmang mi emaw a ni ang, tih a kawk a ni. Mark Twain pawhin, “Politics hna chauh hi dawt sawi, bumkual leh rûkrû chunga mite zahna hlawh thona hna a ni e,” a lo ti hial a ni.
Khawvel ram hrang hrangah parliament/assembly member-te chuan an hlawh leh allowance chi hrang hrang an tihpun zel laiin, Hungary rama MP-te chuan 2026 June 9 khan an hlawh 40% in tihniam turin an remti a ni. Hei hi sawrkarin sum lama harsatna a tawh mek laia mipui sum humhalhna atana thil pawimawh tak a ni a, Prime Minister thar Péter Magyar-in a dinpui dikna leh rinawmna lantirna atana thiltih pakhat a ni. Mizorama kohhrante leh sawrkar hian Hungary parliament thiltih dan hi kan entawn thei ve ang em? Dal kg khat leina tur sum pawh nei lo mipuite an awm laiin, kohhran leh sawrkar hnathawk (pastor, kohhran staff, MLA, MDC, Corporator, sawrkar hnathawh) te hlawh leh allowance-te kum tin awlsam taka tihpun zel hi chu ngaihtuah tham a tling a ni. Hungary Parliament anga hlawh tihhniam em em chu a ni loh pawhin, sawrkar (mipui) sum eitute hlawh, DA leh allowance te kum tina tipun zel duhna erawh hi chu, tihpun tura thutlukna siam hmain ram leh kohhran sum dinhmun leh mipui nawlpui khawsakna leh an tundinna lamte ngaihtuah hmasak thin ni sela a tha ngawt ang.
A tawp berah chuan, sawrkarah emaw, kohhranah emaw, NGO leh pawl dangah emaw, conflict of interest a awm chuan khawtlang, ram, pawl leh kohhran hmasawnna a tihbuai theihzia hriat a pawimawh hle. Chuvangin, politician-te, sawrkar hnathawhte, a bik takin sawrkar officer-te, pawl leh kohhran hruaitute chuan conflict of interest awm theihna dinhmunte pumpelh tumin hma la theuh sela, ramin a thatpui ngei ang. Conflict of interest avanga induhsakna emaw, thil dik lo awm nia rinhlelhna emaw a awm chuan, RTI (Right to Information) hmangin zawhchian thin ni sela; a tul chuan PIL pawh theh luh theih a ni. Ram tan a tha ang.

Get real time updates directly on you device, subscribe now.

Leave A Reply

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More