Thangte Thawmte
Mizoram Legislative Assembly-a rorèlna leh House chhunga politician-te thu sawi dàn kan thlir chuan, ram leh hnam hmangaihna tih hi thu-a au chhuahpui mai ni lovin, mipui tana mawhphurhna thûk zawk a pâwmna leh thil tha zawk ngaihtuah chhuah tûmna a ni tih kan hmu thei awm e. Assembly House chu politics-a inbeihna hmun mai ni lovin, public interest, accountability leh responsible politics lantîrna hmun pawimawh tak a ni. A bik takin, Calling Attention Motion hi parliamentary democracy nihphung leh sawrkar leh politician te mawhphurhna (political maturity) lan chhuahna tûr atan hmanrua pawimawh tak a ni. Party pakhat point-score-na tur emaw, politician pakhat beihna tur emaw ni lovin, mipui nun nghawng leh ram tana thil pawimawh leh hmanhmawhthlak tak takte sorkar hriattîrna leh House-a sawi chhuahna tûr a ni. House kan motion put luh khan a bùk thelha a thelh si chuan, ngaihthlak chhunzawm kha a chakawm tawh lo hial thin.
Assembly-a thu sawi reng reng, party interest aia public interest thlîrna atanga kalpui hi democracy-a mawhphurhna dik tak a ni. Opposition emaw, ruling party emaw nihna aia mipui harsatna leh ram tana thil pawimawh zawk thlîr hi House-a politician-te chanvo pawimawh ber a tling. Public interest-a tana thu pawimawh put luh a nih chuan zawhna dik zawh leh chhanna chiang pêk hi mipui rinna ti nghettu a ni a, accountability awmze pawimawh tak a ni. Sorkar chu mipuiin thu neihna an pêk an ni a; chu vangin mipui leh MLA-te zawhna hmachhawn a, chhanna fiah tak pêk chu sorkar mawhphurhna a ni. Mipui pawhin an aiawhtu-te thu neihna hman dàn, an thu sawi dàn leh thu tlûkna atangin kan teh tur a ni.
Assembly debate-ah hian mimal beihna (personal remark) aiin kan thu khel mêk (issue), thudik tak (fact) leh a chinfel dàn thlîr hi political maturity tehna pawimawh tak a ni. Mi pakhat sawisêl emaw, party pakhat beih emaw aiin, harsatna bul leh a chhan zawngin, eng nge he harsatna hi siam chhuaktu leh engtin nge chin fel a nih theih ang tih zawhna hi ngaih pawimawh zawk tur a ni a; argument tha, fact, evidence leh solution-oriented discussion te hi parliamentary democracy-a thil pawimawh zawk chu an ni. House-a rorelna hi dàn leh inkaih hruaina behchhana kalpui tûr a nih avangin, ‘Calling Attention Motion’ emaw ‘motion’ dang emaw hman chhuah dânah House inkaih hruaina zawm hi a zahawm ber bawk. Speaker-in rem a ti lo chung chung pawh a tih luih ngat ngat kha ram hlui zia, in tei tétna a ni.
Motion pakhat thupui nên inlaichinna nei lo thil dang nen thlun zawm tûm phêtna chuan debate chu a tûm bul atangin a thlâk dânglam thei a, chu tiang chu mipui mitah pawh issue-based debate aiin political distraction emaw personal attack emaw angin a lang thei. Hei hi, kan MLA zahawm tak pakhat khan a rawn hmang bawk. House dàn leh inkaih hruaina zah hi sorkar lam mawhphurhna chauh ni lovin, opposition lam mawhphurhna pawh a ni ve bawk. Freedom of speech hi democracy-a thil pawimawh tak ni mah se, freedom with responsibility a ni tûr a ni a; dàn awmsa zah lo taka House tih buai emaw, debate tih lum emaw chu democracy zalenna tih fiahna a ni lo. Thu sawi chak (chuh helh) hi thil tha a ni a, mahse thu sawi chakna chu thupui fiah, fact nei leh mipui tana a rahbi nên inzawm tlat a ni tûr a ni.
Political maturity tih hi kum rei tak politics-a awm emaw, party pakhat hnuaiah kum tam tak thawk tawh emaw tihna mai a ni lo. Thu neihna hman dàn, inbeihna hmachhawn dàn, criticism pawm dàn leh mipui interest vawnhim dànah a lang chhuak zawk a ni. Ruling party tan chuan sorkar thu tlûkna leh policy-te hrilhfiah ngamna, criticism pawm ngamna leh accountability hmachhawn ngamna hi political maturity a ni a; opposition tan erawh chuan sorkar thil tih dik loh emaw, policy-in mipui a nghawng dàn emaw chu fact leh evidence hmangin fiah taka sawi chhuah a ni ve thung. ZPM sorkar lamin House dàn leh inkaihhruaina an zawm dàn hi ‘Kalphung Thar’ an sawi fô nên a inthlun zawm tha rih hle a, mahse kalphung thar tih hi slogan mai ni lovin, House chhunga conduct, accountability leh debate quality-ah pawh a lang chhuak tûr a ni.
Tun chhoah hian Assembly rorêlna hi Mizoram mipuite’n kan thlir nasa tawh hle a. MLA-te’n thu an sawi dàn, an inhnial dàn, mipui zawhna an hmachhawn dàn leh House dàn an zawm that leh that loh thlengin mipuiin an ngaihven vek a ni. Chu vangin, thangtharte hian Assembly rorêlna kan thlir dànah pawh party politics chauh kan zir tur a ni lo a, House dàn zawm, thupui nei a thu sawi, midang thu ngaihthlak peih, criticism hmachhawn ngam, evidence hmanga inhnial leh mipui tana mawhphurhna pawm dàn te pawh kan zir tur a ni. Democracy chu zawhna dik zawh ngamna, chhanna chiang ngaihthlak ngamna, thu dik lo pho chhuah ngamna leh mipui tana thu tlûkna tha zawk siam tumna a ni.
A tâwp berah chuan, political maturity chu party pakhat hnehnaah emaw, politician pakhat chawimawinaah emaw-a innghat lo a, mipui leh ram tana mawhphurhna kan pawm dànah a lang zawk. Calling Attention Motion-atanga kan zir tur pawimawh ber erawh chu – politics hi mimal leh party hming chawimawina tur ni lovin, mipui harsatna sawi chhuahna, sorkar hriattîrna leh ram tana thil tha zawk zawnna tûr a ni. Democracy kan hlut poh leh, zawhna dik kan zawt ang a, chhanna chiang kan ngai chang ang a, ram hmasawnna tur kan thlîr zawk ang. Chu tiang political culture chu kan siam theih chuan, Mizoram politics pawh inbeihna aiin mawhphurhna leh party interest aiin public interest ngaih pawimawh zawkna kawngah a puitlin zêl bawk ang.
Ramhlui zia politics (cheap politics) hian mipui min hip meuh tawh lo chu a nih hi.