ZD Lalvunga
Chakma ho (Takam) hi kum zabi 14-na ah, Arakan leh Chittagong velah Lal neiin an awm ve a. An lalnu Kaliani Rani chuan, British, puakphur atan, Chakma 500 lai a pe a. Tlabung an lo thleng a, mahse, Mizo te chuan anmahni run thintute an ni tih hriain an tlan let leh ta vek a nih kha.
Kum 1760-ah East India Company-in Chittagong hi British rorelna hnuaiah a dah a. Tuna Mizoram ni ta, Lushai Hills-ah Chakma ten kutphah tiat pawh Ram an nei lo reng reng a ni. Foreigner an ni. 1760-a East India Company hotupain Chakma ram a lo bithliah chin chu, “All the Hills from the PHENI-river to the Sango and from Nizampur Road in Chittagong to the Hills of the Kookie Raja” a ni tiin. Hei hi pi/pu atanga Chakma ho ram chu a ni.
Chittagong Hills – Tracts – depa awm, Lushai Hills (Mizoram) hi British Sorkarin 1890 – 1892 ah te khan a rawn run a. Kum 1895 – 1896 khan an thuhnuaiah Mizo Lal te chu an dah ta a. Mizo Lalte awp chin leh rorelna thin, Kawrpui luithlang Tlanglau Bawm leh pang ho luah thin chu, Chittagong Hills Tract-ah behtir an ni a. Mizo Lalten an chan/hloh phah ta a ni. Vannawla Lunginkhar rama an awm lai a an khua lehtui, Chakma engemawzat chu Sakhai (Borapansury) ah an khawper ah an dah a. Saichal tlangdung, Lunginkhar, Saichal, Mahmuam, Maudang leh Lawngkawr Mizo Lalten an awm thin chu Mizo ten kan chan ta a ni.
South Lushai Hills, Bengal-a bet thin Assam Province hnuaia dah a nih Dt. 1/4/1900 atangin Takam/Chakma te chu Mizo Lalte hnena chhiah pein Mizoramah an lo lut ta zeuh zeuh a. Kum 1933 khan Lunglei SDO chuan Debi Chandra Chakma chu khua dinphalna a pe a. Hetiangin : Order No-4 of 1933-34. CI Taia’s report received Previous paperpersued Debi Chandra is allowed to settle with his 15 houses in the Land of Lukisuti. The Provisionary boundary of which be as West Thega Lui North-up The Lukisuri Lui from its junction with the Thega to its source in the Uiphum tlang East. Along the Uiphum tlang to the source of Silsuri Lui.
South down the Silsuri Lui from its source in the Uiphum tlang to its junction with the Thega. In the event of Debi Chandra Committing any Misdemeanour, he is lieble to be turned out on being given a month notice, dated Lunglei the 16th May 1933.
Chakma ho hnena chhiah (Tax) lak dan tur pawh hetiang hian ziak a ni. “Schedule Lushai’s House Tax at Rs 2/- per year throughout the District. Non Lushai’s House Tax at Rs. 5/- per year” tiin. Hei hi Chin Hills Regulation 1896 Section 35 anga siam a ni.
Mizote hi hnam dangin min chimral loh nan British khan ramri min humhalh sak a, amaherawh chu, Chakma khaw din phalna an siam atanga kum hnih khat lek chhungin, a ruka lo lut an awm zel a. An pung chak hle tih an hriat chuan kum 1944 khan thupek thar an siam leh ta a. Chu chu, “Chakma Settlement in the South Lushai Hills,” tih a ni a. Hei hi ES. Hyde, Superintendent South Lushai Hills in Dt. 12/3/1944-a siam a ni. (A tawi zawngin tarlang phawt ila Next-ah kan report zawm dawn nia ZD)
Heng point zinga pawimawh zual te chu :-
1. Chakma/Takam te hi House pass pek mai mai loh tur, Lushai Hills-a kum 10 tal lo cheng tawh te fa an nih loh chuan.
2. An tute pawh Lushai Hills-a cheng nghet an ni tur a ni a. Hmeichhia lek phei chu, Chakma lo cheng nghet fate mah ni se House pass pek miah loh tur.
3. Chakma te hmun tur chu Lalte thu a ni ang. An hmun (Site) te pawh chu S.D.O emaw Super-intendent emaw phalna lo chuan midang hminga thlak mai mai theih a ni lo. 4. Khua an siam ve a nih chuan, In 15 tal an tling tur a ni a, Mel chanve chhungah an inbengbel tur a ni. Hmun pawn lamah in (chenna) an nei thei lovang.
5. Chakma/Takam te ram, thu-ah Lalte mawhphurhna a ni ang. Lal pakhat hnuai a mi, Lal dang rama an pem dawn chuan, S.D.O emaw, Superintendent phalna a ngai ang.
India Dan pui pawm a nih khan District Council ruangam pawh tihfel a ni a. Mizo Union Party-in District Council-ah Sorkarna an siam a, Chakma te an duhsak hle a. Kum 1937, August thla a, Notification G.S. 1527 chhuah anga, Chakma in House Tax Rs. 5/- kum tin Lushai tan Rs. 2/- tih chu, Mizo Union Sorkar chuan Rs. 2/- ve veah an bithliah ta a. Hei hi thil fel lo lian tak mai Mizo Union in an tih hmasak langsar tak chu a ni. District Council inthlan vawi 3-na ah Mizo Union bawk an chak leh a, Circle XVIII-an ah Chakma, Harikristo Chakma chu a tling ta nawlh mai a. Cong (I) Party Ticket-a ding a ni. Hetiang hi Chakma dinhmun a nih avang hian, kan Politician te sukthlek leh rilru kal dan hi Chakma ho hian an thlir thiamin an hre chiang fuh hle a ni. Tin, E-Roll-ah thunluh an ni ta zel a, hei hian pawi thui tak a khawih chho ta a ni.
CHAKMA MAWLH MAI HI
Mizoram U.T pek kan nih a, mahni inrelbawl theihna kan neih khan, kan rim nam reng renglo Chakma/Takam te Autonomy-pek an ni ve ngawt mai hi, Mizo fate tan a thinrim thlakin, Assam vai ho hian Mizo te min chimbuaia rahbeh an tumzia hi a chiangin a nghawng pawh a rawn lang chho ta zel a nih hi.
Assam vaiho thil tih pawi tak mai Result chu, Chakma ten an dinhmun inbihchianna leh sawhngheh tumna Mizoram pawn Silchar ah Meeting an nei a. Mizoram chhunga an Raja-ram din dan an rel ringawt mai leh, Chakma Meeting Silchar thu bawhzuiin, Mizo khua, Chawngte (Kamalanagar tih an vuah chawp)-a Convention an neih khan, “Chakma Nationalism” chawisan a kenkawhna thutiam an neih ah, Mizoramah hian Foreigner kan ni lo British hunlai pawh khan Karnaphuly leh Tuichawng ah hian kan chenga kum 1963-ah te pawh khua leh tui, ram leilung fate kan nihna hi British Record-ah pawh a awm a, tunah hian Mizoram political party-lian hruaitu lian nihna nei kan awm nual reng a ni an ti a. Hetih vang hi em ni ang, hmanni lawkah Tlabung hi kan Autonomy chhung a mi a ni tiin an rawn chuh titih tawh kha a ni a.
Tin Tuichawng-ah Mizo pahnih thah tumin hma an la ngam tawh a nih kha – phat rual a ni lo. Hei mai hi a ni lo. Hetiang ang hi an Demand leh zel a, RD Block-ah hetiang hian khaw thenkhat sahthlak an tum leh ringawt bawk.
LUNGSEN RD BLOCK ATANGIN :-
1. Diblibary 2. Kalapaani 3. Bulukiasuri 4. Zodin 5. Zohmun 6. Tablabungh 7. Bindisora 8. Bulungsury 9. Nunsury 10. Tipereghat 11. Letisury 12. Chawilung 13. Borapansury 14. Old Khojoysury 15. Sugarbasora 16. Ukdasury 17. Samuksury 18. Demagiri/Tlabung 19. Murikatasora 20. Silsury 21. Serhuan 22. Thekadura 23. New Khojoysury 24. New Tiperaghat te an ni a.
BUNGHMUN RD BLOCK A|ANGIN:-
1. Malsury 2. Lokisury 3. Puankhai 4. Sumasumi 5. Devasora 6. Hmundo 7. Bindiasora 8. Saisen 9. Mauzam 10. New Sachan
Heng RD Block 2, Bunghmun leh Lungsen RD Block atanga Addl. RD Block, Nunsury, NK. Chakma pianna Khua Nunsury Block ah dah vek an ni tawh a ni. Tlabung Zodin, Chawilung leh Mauzam tih loh hi chu, Chakma hlang chenna deuh vek a ni. Chutih rualin Tlabung Zodin leh Chawilung ah pawh Chakma an tam hle bawk a ni.
NIHNA INCHUH :
Tin, heti hi a ni a, Dt. 23/4/1970-a District Council Thlannaah Cong (I) party-in Sorkarna an la a. Hari Kristo Chakma chu thlan tlin leh a ni a. Congress hi nihna inchuhin an buai a. Kum hnih chhungin CEM pathum an awm hman hial a ni. Ram leh hnam tana pawi tur pawh an ngaihtuah hman meuh lo. Chutiang a nih avang chuan, Dt. 29/4/1972 khan Chakma District Council a piang ta nawlh mai a. British-in min awp lai pawh a “Foreigner” India Independent hnu 1954-ah pawh Mizoram an lo luh khapna siam sak te khan, Dan dik tak pawh ni lo, Zofate thinlung natna ni chho mek, Autonomous District Council an nei ta ngawt mai a nih hi. Hei tak mai hi Takam/Chakma te Mizoram an luha an inbenbelna a ni. U.T. MLA hmasa ber Dt. 3/5/1972 khan lakluh a ni a, Mizo Union-in Sorkarna an changa Dt. 12/1/1974 ah Congress nen an insuihfin (Merger) a, Mizo Union chu a zuih ral ta a ni.
Mizo Union Party khan District Council-a sorkarna an chan chhung zawng khan, Takam/Chakma Foreigner Mizoram a an lo luh khap nan emaw, nek chep nan emaw hmalakna engmah an nei reng reng lo a ni. An Party intihchaknan leh sorkar siam nan Chakma vote Electoral Roll-a khung belh kha hna pui berah an nei ni berin a lang. Inthlanna reng reng ah Congress party thlamuanna ber pawh Chakma vote hi a ni. Hei hi a pawizia kan hre chho ta zelin min nek zela, sawi tawh angin Zofaten Chakma kut an tuar leh, hmanni lawk-ah a nih kha, Tlabung bulah Chakma ho khan kan Pastor lar tak Pastor Hrangchhingpuia te Bial fang an pafain min thah sak tawh bawk a nih kha. Kan pi leh pute sah chhuah sa leh thisen an sennaah heng Chakma ho hi an tel ve miah lo va, heti taka an huangtau ta mai hi tute vang nge? sawi sei a tul rih lo ve.