James Miahlung
Eiruk leh hlemhletna sawi nan corruption hi hmang thin mah ila he tawngkam hian sum leh pai a hlawkna(Monetary benefit) chauh kawk lovin mimal emaw midangin emaw sum leh pai ni kher lo thil danga hlawkna an tel theihna tura thuneihna hmansual thlengin corruption hian a huam a, hei hi khawvela corruption dotu NGO lian ber Transparency International in corruption a hrilhfiah dan pawh a ni.
Sawrkar, kohhran leh tlawmngai pawlten corruption hi veiin do han tum viau thin mah se, corruption hi chuti maia do awlsam chu a ni si lo a. Inthlan dawnah political party te manifesto-ah corruption dona lam hawi tel ve thin mah se, tumna tak tak(Political will)a awm si loh chuan corruption hi chak taka do a har thin. Kumin MLA inthlanah political party te manifesto ah dan hmanga eiru a puhte hremna lam hawi, punitive vigilance atana thuneitu (Agency) pawimawh tak Lok Ayukta tihchak chungchang a lang a. Political party hrang hrangte zingah Indian National Congress (INC) in Lok Ayukta thuamchak an tum dan an sawi chipchiar hret a, Chief Minister leh Minister te thlenga chhui an nih theih nan Lok Ayukta hnuaiah Prosecution wing leh Investigation wing din a nih tur thu INC manifesto-ah tarlan a ni.
India ramin corruption a do dan kal hmangah naupan lai atanga dikna leh rinawmna chi anga tuh (Value based approach) leh sawrkar kalphung (Process)ah ei ruk leh hlemhletna awm theih tur venna, preventive vigilance lam ai mahin punitive vigilance lam a langsar zawk niin a lang. Mizoramah pawh corruption kan do dan enin value based approach leh preventive vigilance lam kan hawi lutuk lo niin a hriat a, chuti rualin tunhnaiah eirua puhte court-in hremna a pek an awm nual a, punitive vigilance lamah hmasawnna hmu theihin a awm a ni.
Anti-corruption expert-te chuan corruption do hneh turin punitive vigilance leh preventive vigilance a kalkawp a ngai niin an lo sawi tawh thin a. Dan khauh tak tak Prevention of Anti Corruption Act, 1988 te, eiru a puhte chhuitu tur Lok Pal, Lok Ayukta, CBI leh ACB te awm mah se, sawrkar huang chhungah integrity culture(Dikna leh rinawmna kalphunga neih) a awm theihna tura code of ethics/code of conduct tihchak te, integrity lam hawi training leh administrative process-ah corruption awm tir theitu venna(Corruption Risk Assessment)lam te ngaihthah a nih si chuan corruption do hna a chak theih dawn chuang lo a ni. Entirnan, Central Vigilance Commission kaihhruaihna hnuaiah sawrkar laipui enkawl Public Sector Undertaking (PSU)leh bank ten preventive vigilance lama hma an lak that viau laiin ministry leh department-te erawh chuan heti lamah hian hmalakna lian tham an nei lem lo.
Corruption Risk Assessment(CRA)hi ram changkang zawkah corruption an venna hmanrua pawimawh tak pakhat a ni. CRA hian thil tum pahnih a nei a, pakhatnaah chuan sawrkar dan leh dun(Acts leh Rules) chi hrang hrangte duan a nih laiin corruption hring theitu tur tur emaw corruption inzep palhtir theitu provision te dan duan mek (Bill) atanga paihchhuah a, corruption risk titlem thei tur zawnga siamthat a ni a. Pahnihnaah chuan sawrkar department ten public service an pek chhuahna kawngah tih dan phung (Administrative procedure) emaw inkaihhruaina (Guidelines)ah corruption thlentir theitu zawnchhuah a venna tur leh a tih ziaawmna tur (Risk mitigation) duan a ni.
Asia ram zingah South Korea-in ram dangte entawntlak khawpa changtlung CRA system nei in, dan reng reng pass a nih hmain Anti-Corruption & Civil Rights Commission(ACRC)in corruption risk a awm leh awm loh a lo zirchiang hmasa phawt thin a, ACRC pawmpuina tel loin eng bill mah parliament-ah put luh theih a ni lo. ACRC hi CRA kalpui turin thuneihna zau tak nen thuam a ni a, ministry lamin an dan hman lai enchiang tura an ngen nghak kher lo pawhin ama thuin ministry leh department hrang hrangte dan hman lai zirchiangin rawtna a siam thei a, a rawtna tihpuitlin hun chhung tur thlengin a bituksak thei a ni. South Korea-in corruption dona kawngah hma a sawn theihna chhan leh Transparency International-in kum tin a tichhuah Corruption Perception Index(CPI)ah dinhmun sang a luah theih chhan pakhat chu CRA system tha tak an nei vang hi niin a lang.
Corruption dona tura hmalakna pawimawh tak India rama ngaihsak hlawh lutuk lo chu dikna leh rinawmna thanlen pui tura inzirtirna(Integrity education)hi a ni. |henawm ram Maldives, Bhutan, Malaysia, Cambodia leh Hongkong-a anti-corruption agency-te chuan prevention & education department hran neiin zirlaite zingah awareness campaign beihpui an thlak thin a, zirlai curriculum-ah integrity lam hawi telh a ni bawk. |henawm ram anti-corruption agency-te zingah Hongkong Independent Commission Against Corruption (ICAC) in Hongkong mipuiten dikna leh rinawmna nunphungah an neih theihna tura integrity education lama a hmalakna a entawntlak leh zual. ICAC hian a hnuaia office peng pakhat, Youth and Moral Education Office leh Education Bureau nen tangkawpin kindergarten leh primary level atanga university level thlengin zirlaite kum milin curriculum a duang a, integrity lam hawi zirtirna mumal takin a kalpui thin a ni. ICAC-in value based anti- corruption hmalakna a kalpui ang hian India ramah corruption do nan integrity education lamah tanlak ni ve ta se tun aiin public sector leh private sector-ah corruption ziaawmin CPI a kan dinhmun pawh a kang deuh mai thei.
Eiruk leh hlemhletna do turin punitive vigilance(dan leh hrai tihchak emaw Lok Ayukta tihchangtlun) chauh a tawk dawn lova eiruk venna tur preventive vigilance lamah tun aia nasa zawkin hmalak a tul a. State sawrkara corruption dotu Vigilance department pawhin India ram PSU leh bank thenkhat leh ram dang anti-corruption agency te tihdan tha(Best practices)zirchiangin preventive vigilance lamah hmalakna thar chhawpchhuak thei se corruption dona kawngah bung thar kan kai ngeiin a rinawm.
(Thu ziah hi mimal ngaihdan a ni)