Hmasawnna Vrs Environment Humhalh

By Rothuama Sailo

Development kan tih hi ‘Hmasawnna’ tiin kan hrilhfiah. Amaherawhchu khawvel ram changkang zawk ten hmasawnna tehfung an hman leh keini ram hnufual zawk tehfung chu a inang kher lo ang. Chumi awmzia chu Environment humhalh ngaihtuah lek lova Hmasawnna hna thawh bawrh bawrh mai hi ram changkang lo zia a nih laiin, Environment humhim chung sia hmasawnna hna kalpui hi tunlai khawvelin Hmasawnna dik (sustainable development) a tih chu a ni thung.
Mizoram bik kan luhchilh chuan development project hrang hrang kan thawh dan hi ram tichereu zawngin kan kalpui mek a. Entirnan, tun hnaiah NHIDCL road project-a environment impact assessment (EIA) leh environmental management plan (EMP) kan ngaihpawimawh lohzia te, PMGSY te hi hmasawnna ropui, thingtlang khua zawng zawng motor kawngpuia chhun tlang vek tur sorkar laipui project lawmawm tak anih rualin kan kalpui danah erawh thing leh mau tih chereuna tur project emaw tih mai tur a ni thung.
Tuna kan kal dan phungah hi chuan a pawisa-sum lai chauh hi kan tuipui a, “Miin khawvel hi a pumin nei sela, a nun chan si sela, tih ang vel kha tuna kan Zoram dinhmun hi a nih duh hmel. Hmasawnna nia kan hriat kan duh em em te hi Dan hnuaia hmasawnna a nih loh chuan a him lova, a changkang lova, a hrisel hek lo.
Damna In nge Damlohna In?
A thei faten a remchanna hmun apiangah Damdawi In an din a, tunlai hmanraw tha leh doctor thiamte ruaiin hmun tinah tun kum hnih/khat lek chhung hian a ding ta fer fur mai. Mihring kan pun angin Damdawi In tha leh zual pawh kan la neih belh dawn chauh niin a lang. Hmasawnna ropui tak a ni, a lawmawm e. Mahse i han ti leh teh ang. Kan Damdawi In te hian tihdam hna theihtawp an chhuah mek lai hian mihring damlaite tana
hri hlauhawm an thlentir mek dan (environment impact) hi kan hmu tel phal lo a. Heng avangte hian ni maw, tihnatin kan awm a, hnam a zawnga hnam bawrhsawm ber kan lo nih tak mek ni! Kan ram Hmasawnna kan tih ve hi zawng tunah rih chuan hmasawnna mawngpawp a ni chiang mai.
“I ram lo thleng rawh se” tia tawngtai thinna kan ramah hian-thing leh mau, nungchate hnena Pathian ram thlentir tur hian kan rinna mit a lo del zo ta a, “Thil siam zawng zawngte chuan Pathian fate lo lan hun chu nghakhlel takin an thlir si a”, tihte chu Pulpit tlanga sawi mai lova, a taka nunpui a lo ngai ta a ni tih a lang chiang.
Chutichuan, hmasawnna hna hi eng ang pawhin thawk nasa mah ila kan environment hi a tichhe tur a ni lo, a tichhia a nih pawhin a tuam dam lehna tur ruahmanna a awm ngei ngei tur a ni, tih chu kan sawi duh a ni. Hemi kawngah hian thawktute pawh an intuaihriam fo a ngai ang. Tuna kan dan neihsa, kan rul-a-raw neih mai maite pawh hi kan hman ngam a ngai a, kan zir peih pawh a ngai. Hun a lo kal zel ang a, heng kan dan neihsa te pawh hi kan la duhkhawp lo thuai ang.
Ram changkang hmasa USA te kan thlir chuan kum 1972 khan Thosi hlo atana kan hman lar em em DDT (dichlorodiphenyl trichloroethane) chu Cancer natna thlen thei a ni e, tiin hman an lo khap tawh a. Chutiang zelin an dan neihte tha taka an kenkawh avangin Hmasawnna chuan Thianghlimna a kalpui zel mai. Kum 1972 khan US leh Canada chuan an tui tlan ber Great Lakes tihthianglimna agreement an ziak a. Hemi avang hian mipui maktaduai 25 te chuan tuithianghlim an lo in theih phah! Kum 1974-ah US Congress chuan Safe Drinking Water Act passed nachang an lo hre tawh. Chu chu a ni kan Legislator-te pawimawhna chu. Kan sawi seng lovang. Hmasawnna hi mihringte tana Himna/Hriselna keng tel hmasawnna a nih loh chuan mahni thlan lai mai kan ni tih hi khawvel ngaihdan nghet tak lo ni ta chu a ni, kan ti thei ang.
Tuna kan kal dan phung ringawt hi chuan thui kan thleng dawn lo tih a chiang sa reng mai. Kan ramah hian development project lianpui pui senglut thin mah ila, a chhunga cheng mihringte leh nungchate kan him chuan si loh chuan hmasawnna dik a ni thei lo.
Kum 1957-a Kaptai Dam (230MW) khuah a nih khan ram 400 sq.km zet a chim avangin a chhehvela cheng Chakma leh hnam tenau (Jumma tribes) chhungkaw 18,000 zet te chu In leh Lo nei lovin an vakvai tih kan hria. He tuikhuah ropui, ‘multi-million dollar mega dam’ an tih hi hmasawnna lungphum pawimawh tak chu a ni ngei mai. Mahse-kum tam a liam hnu hian vawiin nia Chakmate vahvaihna hi a hriatpuitute kan ni.
A tlai tawh, Mahse a la tlai lo:
Tlai mah se, a la tlai lo kan ti tlat dawn. Khawvel indopui pahnihna a tawp hnu fe, khawvel ram hrang hrangte’n ei leh bara an dinhmun siam tha leh tura ramkal an siam mup mup tawh hnu, khawvelin nunphung pangngai a zawh leh tawh hnu fé khan Pacific Thliarkar khawhar tak pakhata Japan sipai hratkhawkheng zet mai chuan- ‘INDONA A TAWP TA!!’ (the war is over) tia radio leh chanchinbu ten an thehdarh chuai chuai hnu fe tak meuh meuh khan indona a tawp a ni tih a hre ve chauhva. A harhchhuak tlai teh e!!
I han ti leh zel teh ang. Kristian zirtirnain khawvel a chiah hneh fe tawh hnu khan Arthington mission sap pahnih, F.W. Savidge (Sap upa) leh J.H.Lorrain (Pu Buanga) te chuan kum 1894, January ni 11 khan India hmarchhak hmun kilkhawr tak mai chu an rawn rap a. Chu rama cheng ‘Mizote’ chuan kum sang chuang teh meuh khawvel chiahtu Isua chanchin hi an lo hre tan ve chauh a!!
Ni e, tlai mah sela a la tlai lo ve. Hmasawnna hna thawka ram kal kan siam mup mup lai hian environment humhalh tihte chu kan lo mangnghilh palh tawh thin. Mahse tunah chuan kan mit a lo var ta a, kan harhchhuak ve tawh tlat a ni!
Chanchintha engin min chenchilhna pawh kum 129 fe a lo ni leh ta reng mai. Hetih lai hian ram changkang zawkte ke pen rualin la kal thei chiah rih lo mah ila, a uma kan um dawr dawr a ngai a. Ramdang mi’n min tlawh pawh a, ramdangmi kan tlawhpawh a lo tul ta bawk a. Sakhuana lamah lah ni se khawchhak kil atanga khawthlang tawp thlengin kan lo inzarpharh ve mek zel.
Hmanni lawka thilmak ni thinte chu a lo mak lo zo ta a. Bulldozer-in tuna Aizawl model veng field a han nawrte chu a en turin school an inchawlh chhawk hial a. Pu K.T.Zama (thlalatu) hian a thlalak a hralh chur chur mai an ti. Chu chu kum tam a la vei lo.
“B.A. te hian Fanghma an ei ve ngai em le? Saw saw B.A. a nih saw” tia ngaisang theihtawpa kan sawi hun te kha rual u zawk ten an sawi thin. Kum 1939 khan Mizo M.A. hmasa ber kan nei chauh a ni si a. Hmanni lawka hetiang dinhmuna ding ni mah ila tunah chuan ziak leh chhiar thiam za-a 91.33 kan kai chho va. Kan India ram ropui tak state zingah hian kan hniam ngai lo!
Chuvangin, hmasawnna hna hrang hrang kan kalpui dan pawh hi hmasawnna khingbai a ni reng bik dawn lo. Lehkhathiam, mithiam kan pung zela, sorkar department-a thawktute pawh raltiang ram ngai bik lo turin an intuaithar sauh sauh reng bawk. Ram leh hnam chhan nana nun hlan ngam Mizo nula/tlangval kan ni ngai e, kan ti thin.
Kan ram tichereu zawng chuan kan kal reng bik hauh lovang. Tih tak takah chuan keini Chhinlung chhuak Zofate hi a ni lawmni kan pipu chena hnam thinlung pu, kan awp chin hnam dangin an tih chereu hlaua lu chhum, ban chhum huam thintute kha? Tunah sual tinreng bul-sum avanga a chereu kan phal tur a ni lo ang. Tu nge chu mi atan chuan thawk chhuak ang. Tumah dang ni lovin, nangmah, a chhunga cheng ngei hi maw le.
Kan pi leh pute chanchin kan chhuikir chuan kan tlangvalte chuan vanah lawnin van chung nulate pawh an lo han rim thin a. Tunlai cloning an tihte pawh hi kum za tel nufa zet liam taah khan Kungawrhi pa chuan a kutzungpui atangin nausen duhawm tak a lo hnai chhuak daih tawh! Chuvangin kan tha leh zung, hriatna thazam leh kan thluakte hi mi chunga leng ve phaka duan leh buatsaih a ni ve tih a chiang sa reng mai. Engdang a ni lo, a muthlu rih mai a ni. Muhil pawh kaihthawh theih a nih chuan muthlu kaihthawh chu thil harsa tak a ni lovang. Kan ram chereu mek tuam dam leh tur hian “I ramin a ko che”.

Get real time updates directly on you device, subscribe now.

Leave A Reply

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More