Mizote hian thu leh hla hmangin suangtuahna kan puang chhuak thiam hle a. Kan pi leh pute atang tawhin kan hnam nunphung, kan hlimna leh kan lungngaihnate hi thu leh hla hmangin kan lo vawng nung tlat thin. Amaherawh chu, hnam upa zawkte ang lo takin, kan pipute sulhnu hmuh tur a vang hle a. Chuvang chuan, kan hnam chanchin leh identity vawng nung tur hian lemziak (painting) hian hmun pawimawh tak a luah a, thuziak nung tak ang hialah a ngaih theih.
Identity chu hun kalta leh tun hun thlunzawm chunga mahni kan in hmuh dan hi ani a. He thuziak ah hian, hun danglam chak tak kar a Mizo-na min chelh saktu pawimawh tak pakhat chu Lemziak a nih zia leh, kan hun tawn mekah hlutna a neih thuk zia tarlan ka tum dawn a ni.
Philosopher John Dewey-a ngaihdan chuan art hi nawmsak bawlna mai ni loin, mihring nuna ‘awmze neih’ kan duhna a zungkaih a ni a. Lemziak mite kutchhuak hian suangtuahna rama min chentirin, kan hun kalta leh vawiin min thlunzawm tir thei. Kan sulhnu min thlir let tirin, hma lam hun min mitthla tir bawk a, mahni kan in hriatna tichiangtu a ni. Chuvangin, Mizo-na min chelhsaktu pawimawh tak a ni kan ti lo thei lo.
Lemziak thiamten thlalak hlui entawn a an ziahte leh hmanlai mizo khua a hmu phak te sawi atanga an ziah chhuah kaltlangin hman lai zo khua te kan mitthla thei a. Kan thinlungah, ‘Pi leh pute kha hetiang hian an lo khawsa thin a ni maw…,’ tih suangtuahna min neih tir in, lei kapui rap ngai hlek lo pawn, pipu chhuah tlang hlui kan ngai thei nia. An sumtual te chu suangtuahna a fang velin, hun kal ta chu engemaw ti riau a va pawhna nei thar hian kan in hre thei. Chutianga kan hmuh phak loh ram, suangtuahna a min hruai thleng theitu artist, lemziak thiam te hi an hlu ngawt mai. An lemziak hmanga zoram khawvel awm mek leh awm tawh chu hnukhnaiin, lungrualna tlang a min ti lungleng thei hi a van hlu em. Kumin sorkar Calendar-a lemziak thiam tak takte kutchhuak tar lan a ni hi a lawmawm hle a. Heng, calendar a lemziak, zoram hlimthlate hian min ti lungleng mai ani lova, kan pipute nen min hnuk hnai a, zoram khawvel chu suangtuahna a min fanpuiin, a mawina zun a min uai tirin, kan hnam lungphum a ti nghet zual a ni.
Lemziak hi kan pipute khawvel leh tunlai hmasawnna inkara palai hna thawktu a ni. Kan thlahtute sulhnu mai bakah an nunze mawite kan tawmpui ve theihna kanwg hawngtu a nihna lai pawh a awm asin. Pu Tlangrokhuma lemziak mawi tak, Lo haw thuai thuai tih thupui neiah chuan, naupang pahnih hian ral leh lam tlang chunga ruah lo sur chu thlirin, thli thaw vuk vuk karah, an nu leh pa te lo hawn hun nghakhlel takin, feh kawng an thlir vawng vawng a. He lemziak hian nu leh pa hlut zia leh an ngaihawm zia min ngaihtuah tir thei. Kawng leh lamah chuan, he lemziak hmang hian kan thlahtute’n nu leh pate lo hlutzia min hrilh chhawng zel tiin a sawi theih bawk. Amah pu Tlangrokhuma ngeiin, ‘ka ziah lai hian ka mittui a tla hial e’ a ti. A thlir tu rilru thuk takin a khawih thei.
Tin, lemziak hian hun kalta mai ni lovin, vawiin leh nakin kan suangtuahna leh kan lungkham hlimthla a puang thei bawk. Hmasawnna avang a di in leh dap in hmuh tur vang chho zelah, Assam type in mawi tak te chu kan in neih thatte an ni thin a. Tunah erawh chuan zo khua ti a kan sawi, khaw tam takah pawh a hmanrua a remchan avangte pawh ani ang, Assam type aiah concrete in kan lo nei chho ta a. Kan khaw chheh vel leh kan kawt kai mawinate danglam mek zel mit ngei a hmutute kan ni. Assam type in bula thing khawn leh mai pho te, hmar cha leh vaihlo pho lem a thiamte’n an ziahte chuan kan lung a ti leng vawng vawng thin. Tin, tapchhak eirawngbawlna ung khak mai leh vaimim chi in khai te, savun pho leh buh phote pawh lung ti leng thei khawp a nih takna hian hun inher zel a entir. A tak a anna lam ai mahin, Lemziak hi chu, a thu ken hian a ni, thinlung khawih thin. Khawpui chep tak leh khawpui awih tak a concrete in lian kar a assam type in hlui deuh hlimthla an ziahte, kawngkam sir a chawhmeh zuar leh lirthei changkang in sul pel te nen lam hian, intluk tlan lohna tarlanna atan te pawn a hman theih bawk. Lemziak hi a mawina piah lam a politics siam tha tur a mipuite hnena thudik puangtu ani thei cheu. Tin, hetianga lemziak hlutna kan hriat chian hian, hnam dang thiamna leh mawina chauh atchilh lovin, keimahni hnam mawina leh finna ngei kha kan lo hlut thiam dawn tihna a ni.
A khawvel huap ang zawng pawh a lemziak hlutna kan thlir hian, hmuh theih piah lama thlarau thupui tarlanna hmanraw ropui ber a lo ni tawh thin. He thlarau darthlalang hman dan thiamna hi Renaissance hun lai atanga lo par chhuak tawh a ni.
Mithiam te sawi dan chuan, Renaissance hun laia mi, Leonardo da Vinci a kutchhuak hmingthang Mona Lisa kan thlir hian, hmel mawi kan hmu satliah lova, mihring chhungril thuruk, hriatthiam harsa tak leh mawi em em si kha kan va hmu a ni. Da Vinci tan chuan painting hi khawvel chhui nan leh hriatthiam nana hmanraw pawimawh ber a ni. Chutiang bawkin, Michelangelo chuan marble tumtlang atangin mawi takin mihring taksa chu nunna neiin a chher chhuak a, mihring taksa ropuina a tarlang thin. Sistine Chapel-a a lemziah hmingthang The Creation of Adam kan en chuan, Pathian leh mihring inzawmna thuk tak kha rin (lines) leh rawng hmangin a rawn tarlang a. Michelangelo tan chuan artist nih hi Pathian thiltihtheihna tlem lo tem ve ang a ni hial ang.
Mihring hian eng vangin nge thil mawi kan zawn tlat? German philosopher Immanuel Kant-a chuan thil mawi kan hmuha kan hlimna hi “disinterested delight” tiin a sawi a. A ngaihdan chuan, Art kan hlutna hi kan hlawkpui dawn vang emaw, kan neih chak vang emaw ni loin, a nihna hrim hrim (intrinsic beauty) kan ngainat vang zawk a ni tiin a sawi. Painting mawi tak hmaa kan din hian, kan nitin buaina leh mamawh kan theihnghilh a, zalen takin kan ngaihtuahna hi a infiam thin a ni a ti bawk.
Lemziak tangkaina dan hi thupui pathum angin han tar lang teh ang:
Rau thla hruaitu a ni: Zo nihna lairil lan chhuah tir thei tur khawp lemziak hmuhnawm ziak thei tur hian Artist-te hian chhungril pawlna an dawn thin a ngai ve hle a. Chutiang rau pawlna chang ngei a lemziak chu a nung bik a, chhungril a fan thei. Nitin a kan en liam mai mai thin, entir nan, mizo thlaithar, dawhkan a dah darh mai mai pawh hi, suangtuahna chelh ding thei khawpin an ziak nung thei nia. Chutiang ang kutchhuak nung tak thlirtute chu, chhungril tak a hmuhnawm kan ti bik a, Mizo-na raua baptist in kan awm thar leh thin. Hetianga thlai hnah mai mai pawh hmuhnawm ti a thlir vawng vawng tur a min chelh ding thei khawp hi zofate zingah hian kan awm ve sup tawh nia. A dang pawh a awm nual ang. Zofate hi kan duai lo teh a nia.
Kan tlangram leh lui lem ziak kan thlir hian, sawmfang hmun cham del chu kal hlek lovin kan fang vel a, a rawng mawina a bualin kan awm a, a ziaktu rilru tawmpuiin, kan suangtuahna a mawi tihna te, luglenna te, tel ve a in hriain khawvel dangah min hruai thin. Hla siamtuin Lentupui chawi vel zotlang kan ram nuam ti a min awi ang chiah khan lemziak hian min awi thei nia. Rawng chi hrang hrangte hian thumalin a sawi chhuah zawh loh lunglenna, lawmna leh manganna thlengin a rawn puangin mihring thinlung a khawih thei.
Therapy- rilru thawidamna a ni: Tûnlaia rilru lam damdawi atana an hman lar tak “Art Therapy” hi lemziak tangkaina thuk zawk tarlangtu a ni. Mihring thinlung hi tui tlingkhawm (reservoir) ang a ni a; kan hlimna, kan lungngaihna, leh kan thinrimnate hi a lo tlin khawm hian chhuahna tur “kawng” a mamawh thin. Art Therapy hian chu kawng chu rawn siamin, kan rilru tawtna atanga zalenna min pe thin a ni.
Ziaktu pakhat chuan art hi “rilru tichiangtu” (clarification of thought) a ni a ti a. Hei hian awmze thuk tak a nei: Artist lem a ziah hian, a rilrua thil awm sa a tarlang mai a ni lo. Lem a ziah hma chuan a rilru chu a la hnawk hle a, eng nge a suangtuah tak tak a la inhre lo. Canvas-a rawng a han hnawih a, rin a han siam hnu chauh khan, “E, hetiang hian a ni maw ka lo lungngai/ka lo thinrim, ka lo ngaihtuah ni” tiin a rawn inhre chhuak ta thin. Painting hi kan rilru hmuh fiahna darthlalang tha tak a ni thei.
Art Therapy hi “|awngka tel loa inbiakna” (non-verbal communication) pawimawh tak a ni bawk. Miin a thil tawn te tawngka a sawi chhuah thiam loh pawhin, painting hmangin a chhungrila thil thleng (subconscious mind) a rawn phawrh chhuak thei thin. Rawng leh hnawihna hmang thiam chuan kan hriat miah loh kan thinlung thuruk a rawn puang thei.
In-pawhna siamtu a ni (Universal Connection): Tawng hrang leh hnam hrang kan ni thei, mahse painting mawi tak hmaah chuan unau vek kan ni. Sap tawng thiam kher lo leh thuziak thiam velo te pawhin khawvel hma a zoram mawina leh kan hnam nih phung an tarlan theihna ani. Hnam dang lo zin te pawh hian zoram hlimthla leh pipute hlimthla hi an lei duh ber a ni fo a. Social media lamah pawh mizo kutchhuak-te chuan lawm a hlawhin hnam dangte pawhin zofate min hriatna hnar pawimawh ani chho mek. Lemziak mite hi kan hnam tan palai ‘ambassador’ an lo ni reng mai.
Lemziak mai bakah, Art hrim hrim hi mihring mihrinna puangtu ani. German philosopher Friedrich Schiller-a chuan, mihringte hi kan mawhphurhna (kan tih tur) leh kan tisa chakna hian ze hnih neiin min chhuaha. Art hian chu kan nun inphel chu min zawm sak leh a ni. Art kan hlut hian, infiamna thinlung kan nei a, chu chuan mihring kan nihna lairil min hai chhhauh sak thinin angai. Friedrich Nietzsche-a, German miril phei chuan, “Art hi awm lo sela chuan thudik rorum lutuk hian min tihlum hial ang,” zu han ti a. A ni ngaihdan chuan, lemziak leh thil mawi hrang hrangte hian khawvel hrehawmna lakah beiseina thar min pe a, kan nun hrehawm tak pawh hi thil mawi leh hmuhnawm, “aesthetic phenomenon” ah min chan sak thin a ni.
Nun an ti hlim mai lova hnam mar dehna tha tak a ni. Art lama hniam tak hnam chu an chim chin a sang thei ngai lo. Chuvangin a ram leh hnam ang pawh a kan hlut thiam a, a timite chawmawi nachang hriat hi thil pawimawh tak ani. Tun kum Chapchar Kut niah pawh lemziak hmanga hnam chawimawitu leh ti hmingthatu Pi Lalhmingmawii (Amawii) chu Chief Minister Chawimawina nopui hlan a ni.
He chawimawina hi lemziak mi zawng zawng chawisanna a nih bakah, lemziak hi hnam rohlu a nih zia nem nghettu ani. Tin, lemziak hi thiamna dang ang bawk a zir tak tak ngai a lo ni. Nikum lama central sorkar leh Mizoram sorkar tangkawpin One day workshop on Vikshit Bharat lemziak intihsiak an buatsaih a lawmman pakhatna, cheng nuaih khat zet dawngtu kha titi puina hun ka nei thei hlauh mai a. Amah hi Mandalay School of Fine Arts zirchuuak niin, Kimtea tiin an ko a. Lehkhapuana rin ngil ringawt nileng thak thak a an zir dan a sawite chu finna tham a tling. Hobby atan pawh a hman theih teh meuh mai, mahse thiamna ngelnghet tak tak nei tur a zirna kawng zawh chhuak thei hi kan lo tam lo hle. Lemziak hian nun a ti hlim kan tih rualin thiam tur a inpekna thuk a ngaih zia leh zirna peng dang ang tho a thil hautak a nih zia hi hre lovin, a man hi to kan ti fo. Pu Hnuna, senior artist pakhat chuan, 1980 leh 90 chhho vela plyboard leh rangva them a rawng awm ang ang a an lo ziah thin dan a sawi te chuan tuina namen lo a ngai ani tih a tar lang.
Mizoram sorkar awm nghengin Mizoram Art Development Society a awm a. He pawlah hian zoram hmun hrang hrang atanga lemziak thiamte an inziak lut a. I&PR deparment hnuaiah kum tin, hmasawnna tur sawrkarin sum a pek chu thiam takin an hmang tangkai thin. Workshop ( A huho a thupui nei a ziah) leh outdoor study (feh chhuak a zokhua te leh zoram hmun pawimawh tlawh a zir chian ) leh exihibition-te an huaihawt a. Aizawl pawn atang pawhin artist-te an lo kal vang vang thin. Chutiang hun a an kutchhuakte chu kut niahte pho chhuakin, vantlang lei theihin an dah thin. Tin sorkar pisa hmun pawimawh mawitu atan a tangkai thin hle bawk. Tunah phei chuan Lianchhiari Runah exhibition neihna hmun remchang tak a awm ta hi a a lawmawm hle. Tun aia changtlung zawk, lemziak pho chhuahna tur Gallery tha, khualzin apiang tlawh theih tur hi awm thei se, hnam rohlu a tling ang. Zoram khawvel a lo in hawng zau telh telh a, khualzin hawi khawthawng leh khuallian lo kalte hian lemziak hi an ngai hlu thei em em a, hawn tur an dap chawk a ni. Mahni thiamna zawnah lemziak mite hian ram leh hnam an lo ti mawi teh e.
Lemziak kan thlir emaw, kan ziah emaw hian, dam khawchhuah tumna satliah kan pel a, kan thlarau lairil a siamtu zia kan lantir a ni. Khawvel hmanhmawh takah hian khawl (machine) ang lek a kan khawsa mai tur chu, lemziak (art) hian, mawi kan tih theihna te, lunglenna te kai thoin leh mahni kan in hmuh dan ti fiah zualin, hun danglam chak tak karah hian hnam darthlalang pawimawh a ni.
Get real time updates directly on you device, subscribe now.
Prev Post