H.Lalchhuanliana
Khawvel a changkang zela, hmana thil awm ngai lo kha vawiinah chuan a awmin a thleng ta zel mai. India ram State kilkhawr leh tlawhpawh harsatna hmunah kan awma, Sap hovin min Tinsan dawn khan a bik taka humhalh ngai khawpa hnam hnufual kan ni a .Hnam dangten min chim ral mai lohnan min humhalhna dan, The Bengal Eastern Frontier Regulation 1873, (Inner Line Regulation Act ) min siamsak a nih kha. Tun thlengin he dan hi a la nung renga, Inner Line Permit (ILP) nei lo tan India mi pawh ni se, tribal ni ve lo tan tlawh phal kan ni lo. Tribal ni ve lo tan sumdawn leh in hmun lo ram neih a thiang lova, sawrkar hnathawk tan chauh lo chuan ILP nei loten min la tlawh thiang lo a ni. Keini mizote erawh chu India ram khawi hmunah pawh kan zinin kan cheng thei thung a, kan nihlawh hle a ni.
Tun hnaiah Rel (Train) a lo luh dawn tak avangin pawl hrang hrangin Sawrkar chu khauh zawka ILP kengkawh tura an duh thu an thlen a nih kha. Hei hi thil Tul leh pawimawh tak a niin kan Sawrkar pawhin ruahmanna a siam ngei turah ngai ila. Mipui leh pawl hrang hrangte pawhin theihtawpa Sawrkar kan Tanpui loh chuan sawrkar chakna ngawta ven sen a ni lo ang. Kan rama hnamdang (Vai) tamna chhanah hian mipuite hian mawh kan phur thui hle a, kan inenfiah a Tul awm e. ILP hmanga Vai kan chhawrte hi kan hman zawh veleh thuneitute hnena report leh lovin midang kan hlan chhawng Thin a, permit lovin an cham bang ta Thin a ni.
Hnam dang in luahtir chungchangah pawh hian ILP nei chauh hi IN luahtir tur tih thupek awm se, chu chu IN neitute mawhphurhnaah dah ni bawk se, ILP nei loten awm rengna tur an nei lovang. Mizo dawr ang taka lang, regular taka dawr nghaktu Vai ni si, pawisa engkim anmahnia khawih Thinte hi kan ngah ta hle niin a lang. A hming putu Mizo Thenkhat hi chu an sumdawnna chanchin zawh dawl lo fe fe hi an tamin a rinawm! A hlawkna (commission) chauh dawnga, a sumdawnna tak tak Vai kuta dah Mizo hi engemaw zat an awm tih hi vai dawr nghak tam dan aTang hian a chiang a ni. MZP pawhin hetianga Vai sumdawnpui mizote hi zawn chhuah an tum thu chanchin tharah kan ngaithla a nih kha. Mizo dawrkaite pawh hi kan hnam tana him lo thei sumdawnna laka an fimkhur a pawimawh hle a ni. Dik lo taka hnamdang sumdawnpui dap chhuaka thuneitute finchhuah tur hian dawrkai inzawm khawm pawl (MIMA) hi an Tangkai thei hlein a rinawm. MIMA member-te tluka mizo dawrkaite hre chiang tur an awmin a rinawm loh a ni.
Khawpui pawn lama Leilet siam Vai ho, Kolasib leh Mamit Dist.ami angte khu ILP nei vek ni tak ang maw le, chhungkuaa awmchilh pawh an awm nual lehnghal a. Kan ram chhunga leilet pawh Vai kan siamtir zel si a, hna thawh tur avang kan ti leh bawk si hi hriat thiam a har deuh Thin. Aizawl khawpuiah ngawt pawh hian kut hnathawka ei zawng mi enge maw zat an awma, hetih laia hnamdang (Vai) tamzia chu mosolman sakhaw ni pawimawha an kal khawm aTang ngawt pawh hian a lang a ni. An hna thawh ang hi mizoten kan thiam loh tur pakhatmah a awm lova, nitin hian kan rama pawisa hi an rut hem hem a ni ber mai. Hnam dang hnathawh ang hi kan thawh peih ve si loh chuan tihian min chenchilh reng dawn a ni mai a, an tam tual tual dawn a ni. Bazara MuTia hote hi an hlawh That turzia dawrkai pakhatin a sawi a, Mizo tlangval rual intel khawmin han thawk ve se kan duhsak thu kan sawi dun Thin. Ni tin inhlawhna mamawh mizote hian heng vaiho hnathawh ang hi thawk hreh lo ngat se, eizawnna nghet tak an nei reng anga, kan ram aTanga pawisa tam tak luang chhuak tur hi an hum dawn bawk a ni. Tichuan hrawk chuang tia an sawi Thin sang tel kan chawmte hi an luahlan anga, eizawnna ngelnghet an nei reng dawn tihna a ni.
Kawng lehlam aTanga thlir erawh chuan, Rel (Train) lo lut avanga hnamdangin min chim ral ngawt dan awmin a lang lo thei bawk awm e. A chunga kan sawi ang khian ILP nei lote hi in luahtir lo ila, hotel leh homestay neituten lo thleng lo bawk sela khawnge an chen ang, hemi kawng hnih hi ILP nei lova lo lut tur venna Tha ber a ni awm e. Hei bakah hian an thawh ang thawk peih tura kan taimak a ngaia, Thalai awm mai mai kan tam avangin hnamdang hi kan chhawr lo thei lo ve bawk a ni. Hnam dang kan sawi takte hi kan Indian puite an ni tih kan hriat reng erawh a Tul a, hmelma ena lo en tur erawh an ni lo. Kan ramin hma a sawn ve zela, keimahni hlangin a awm ngawt theih loha, hnam dangte nen kan cheng ho zel ang. Hetih rual hian kan hamThatna min tihchhiatsak leh kan hnam nun leh sakhuana tana Tha lo zawnga hma lakna reng reng chu kan remti tur a ni lo ang.
Dan anga lo lut hnamdangte hi Thianah lo siam ila, an hnen aTanga zir tur awm apiangte zirin lo hlawkpui kan tum tur a ni ang. Hnamdang huat inzirtir leh thliarkar rilru zim te put hi hmasawnna daltu a ni tih kan hre reng tur a ni ang. India ramah kan chenga, kan khawsaknate a changkan ve hle tawh lai hian Central sawrkarin a bik takin min la enkawl a, ILP min la hlihsak lo te hi kan vannei a, kan hmang Tangkai tur a ni ang. Taimak inzirtir ila, kan political partyte hi insawisel kual mai mai lo hian taimak zirtirna hi an policy-ah neih Theuh teh se. Sawrkar thau sawh tumin kan phe suau suau a, hetih lai hian kan Thenawm state aTangin kan thau an lo sawk char char a, kan cher chhe zo mek a ni ber e. Kan fate hi kan duat lutukin hna kan thawh tlem tir lutuk a, ruih theih thila an tlan nasat chhan pawh hi a ni thei awm e. Hunawl hman That tih,YMA thil tum hi kan politician-te hian an thil tumah (policy) han neiin taimak min zirtir se, Thalai rual ngawlvei pawh an tlem phah mai ang.
Hnamdang chim ral kan hlau tak tak a nih chuan taima ila, thawh hreh nei lo bawk ila, ILP hi dik takin hmang ila, ILP nei lo chu tu mahin kan In luahtir lo bawk ila, (hotel leh homestay tiamin) dan pela hnamdang sumdawnpui awm lo bawk ila min chim ral lo tawp ang. Tuna kan awm dan dik tak hi chu kan sawi loh ang vek khi a ni ber a, thu chauhin chim ral hi kan hlau ni maiin a lang e.