KAN LO CHHIAR TAM LEHZUAL THEIH NAN

Rev Dr Ramengliana

Mizote kan danglamna chu lehkha chhiar kan tui em em mai hi a ni a. Hmel en aia kan changkan riau chhan pawh hi a ni mai thei. Thenkhat hian lehkha chhiarah te hian kan tla hniam viau tawhin an sawi thin. A dik lo ti ngam chiah lo mah ila kan la chhe lutuk lova ngaih theihna chhan tur tam tak a awm ve nual thovin ka hria. Mizo Academy of Letters-in Book of the Year a la thlang ziah thei te hian kan dinhmun a la chhe lutuk lo tih a hril a. Kum tina lehkhabu 200 vel dawn lai a la chhuak thin avang hian lehkhabu ziahin lukhawng a la nei a ni ngei ang. India hmarchhakah hian kan tribal-pui zingah hetiang ti thei tumah an awm ka hre lo. Chutih rualin awmze nei taka lehkha chhiar tam tura infuih erawh kan mamawh reng thung a ni tih erawh a hriat a ni.
Lehkha chauh kan chhiar tawh lo
Zotawng kan hman danah buaina a lo awm leh ta hret a. Tun hma A, AW, B kan neih hma chuan lehkha chhiar kan tih hi a awm hauh lo va. Thil tam lam chhiar chu a awm ngei ang a. Saihlum chhiar te, thingfak zah chhiar te, buh phur zah chhiar te chu loh theih loh a ni a. Khatia A, AW, B an neih taka thu awmze nei ziaka awm, inrem tlar phei dal, a hmatiama en phei tur kha ‘chhiar’ a ni ve mai reng a. Lehkhaa inziak a nih avang khan ‘lehkha chhiar’ an ni ta mai bawk a. Kan than hnan tak em avangin sap hovin ‘book’ an tih mai pawh kha ‘lehkhabu’ kan ti kher a. Bible te pawh hi lehkha-a inchhu ngat lo chu kan ngai tak hleithei ta lo a nih hi!
Tunlai khawvelah erawh chuan ‘lehkha’ chauh kan chhiar tawh hauh lo mai. Lehkha-a inziak hi kan chhiar tam lo telh telh dawn a ang ta lehnghal a. Kan chhiar tam ber chu phone-a inziak a ni tawh zawk hial a nih hi. Computer te, tablet te, e-book reader ah te kan chhiar tam chho telh telh ang a. ‘Lehkha chhiar’ tih pawh a inhmeh lo chho deuh deuh dawn a ang. ‘Thu chhiar’ kan ti tawh mai dawn em ni ang? Nge, a ngial a ngana la chuang lovin phone/tablet/ebook reader/computera chhiar te pawh ‘lehkha chhiar’ kan ti zel mai dawn? Thu harsa lutuk chu a ni lem lo ve. Eng pawh ni se, fing tur chuan thil hriat tam a ngai a, thil hriat dan kawng tam tak a awm lai hian chhiar tam hi a la tha ber rih a nih hi (A mum ei theih mai awm se tha tur a nia!) A chhiara chhiar ngat that kherna chu ngaihtuahna nen a kal tha bik tlat hi a ni awm e. Lehkha chhiar thatchhia chu ngaihtuahna hmang taima lo an ni duh tlangpui a ni.
Eng ziak nge kan chhiar a pawimawh
Thu hrim hrim hi chu kan la chhiar tlem lutuk lem lo niin a lang a. Phone reng kan bih nasa em mai. A pawimawh ta zawk chu eng thu nge kan chhiar thin? tih a ni ta zawk a. Tin, a pawi ber pawh phone angah hi chuan thu ho te te – fiamthu, inrelna, intihnawmna leh heti lam thil hi a tam duh khawp mai a. Thil tha lo ngial ngial en theihna te pawh a nih hi maw. Mihring chak lo hian thupui fun ringawt buaipui reng chu a lo harsat bawk nen. Thil tha tak pawh hi a chhe zawnga hman a lo awlsam khawp mai. Chuti a nih avang chuan hetianga hun hman tam hi a hlawk lo a. |ul lova hun khawhralna leh thil tangkai ngaihsak hleihtheih lohna lamah min hruai thei a. Hei tak hi phone leh tunlai thil te sawisel a hlawhna te pawh a ni ta ve ang. Chhiar chu kan chhiar tam, thil tangkai erawh kan chhiar tlem telh telh ti ila a dikin a rinawm a ni.
Amaherawhchu, social media leh electronic gadgets te hi chu do eng ang mah ila hneh loh tur chiang sa do ang tlur kan ni dawn tih a lang reng a. A thatna tam takin a rawn ken tel ve a ni tih pawm mai ila. Naupang zawkten an khalh hun te, an hman dan te tha tak siamsak thei ila a duh awm a ni. Tichuan, he social media leh internet thil atang hian thil tha tam tak kan dawng thei a. Thu tha tam tak chhiar tur a awm bawk a. Lehkhabu ngainatute tan phei chuan kan neih leh chhiar phak hauh loh tur pdf lehkhabu hlutzia hlawm hi! Online articles a thlawna hmuh theih tha tak tak tamzia hi. A ena en leh ngaithlak chi video hlawkpui tur tam min chhawp nasatzia hi – tunlai mi hi kan vannei tih loh theih a ni lo. Chuvangin, Pathian rawngbawlna kawng zawnga chhut pawhin social media-ah hian chhiar tur, en tur leh ngaihthlak tur tha chhawp thiam a tul telh telh dawn a. Heti lamah hian Kohhran pawh kan than harh a ngai. Hmanlai anga Bible chhiar, sermon thlak leh zai khawm duhtawk mai lovin mite tuipui tawk chauha en theih (visual) leh thu hmanga inzirtir te, chhiar tur tha inchhawpchhuah sak te a pawimawhzia a chiang zel dawn a ni.
Lehkhabu ngei mai hi
Kan sawi tak ang khian thu ziahna hmanrua atan ‘lehkha’ hun hi chu a tawp chho tan mai ang a. Electronic gadget tha zawk te an rawn siam ang a, ‘lehkha’ aia chhiar nuam zawk leh remchang zawk te pawh a rawn chhuak zel ang. Hmanlai chuan phairuangah an ziak a, savun lehkhaah te an ziak bawk a, chu chu lehkhabuin a rawn luahlan ang kha a ni ve mai. Lak nat tur a awm lo ve. Mahse, tunah tak hi chuan lehkha phek leh lehkhabu pangngaite hi kan la ngaina zawk a, chumi atanga chhiar ngei mai chu a tak deuh zawk te pawhin kan hria a nih hi. A ‘sial’-na hi a la sang em mai! Lehkhabu tinin pianhmang, rim leh duhawmna hranpa tak a nei hrim hrim hi a hlu a nia. Lehkhabu ngaina tak taktu tan chuan a kawm nalh leh nalh loh, a hawrawp style, a design, a size, engkim mai hi a pawimawh vek si a.
Lehkha ziak leh lehkhabuah hian miin finna thu chu thur chhuah mai thei turin an lo dah a lo ni a. Chumi hai chhuak peih apiang chu an vannei a ni mai dawn a ni. Hai chhuak nuam ti apiang an nihlawh zel bawk a! Lehkha hi chutia chhiar tam theih ngawt a ni bik lo, hun tha insiam thiam te pawh a pawimawh hle a, ngaih pawimawh hmasaka neih te pawh a tul chin a awm thin. Zing chaw ei hma hi chuan TV leh Phone (thu tha chhiar nana i hman loh chuan) te switch-on loh hram tumin Bible leh ni tin chanchinbu tih ang chi te chhiar nan hman tum ta ila. Zan lamah pawh lenna tur zawng ruai lovin lehkhabu chhiar keuh keuhna hun tha atan i hmang teh ang u. Ni tin minute 10-15 i chhiar chuan kum khatah Holy Bible hi nuamsa takin i chhiar chhuak thei a nia. Chu chu thlarau nun chawm nan pawh a tangkai tawk hle a. Pathian hian thil reng reng hi a lo rem fuh thin a nia.
Chhiar tam thiam a pawimawh
Mi tam tak hian awmze nei leh hlawk zawka inchhiar zau dan tur hi an hriat vak loh avangin inkaihhruaina tha pawh a pawimawh khawp mai. Tin, kan thil chhiar azirin beisei chin leh chin loh tur pawh kan hre thei ang. Entirnan, ni tin chanchinbua thu chhuah te hi chu thil thleng an hriat ang anga a hma thei ang bera chhuah kha an ni a, a awmzia leh a nihna dik tak hriat dik nghal vek beisei hleihtheih a la ni lo. Kar tin chanchinbu angah te hian an thlifim leh hret a, thil nihphung chu chiang zawka lepsein an rawn phuar khawm ta thin a ni. Lehkhabu khawr pum ngei hlut em emna chu khang thil thleng zawng zawng kha thlit fim fe leh hun rei zawk chai ngial hnuah an rawn chhuah ta kha a nia. A lo rintlak deuh nge nge thin bawk a ni. Chuti a nih laiin lehkhabu zawng zawng kan chhiar kim hman dawn lo tih hriain kan tangkaipui dawn lo nia kan hriat chu chhiar loh mai pawh a finthlak ve tho.
Ni tin chanchinbu han chhiar hian mi tam zawk tan chuan a thupui (heading) chhiar chauh pawh hi tawk viau a ni. A chipchiara han chhiar vek dawn chuan hun neih te pawh a ngai thin a. Kan hriat duh bik thilah te chuan thudang ni ta se. Tunlai magazine siamtu te pawh hi an thiamna a sang tawh a. A pawimawh zual lai heading, sub-heading, box, thlalak tih angrengten an dah thiam viau. Hengte hi hman tangkai thiam tur a ni. Tin, “Vawiin chu he lehkhabu hi kan chhiar zo vek teh ang,” tih chang te pawh hi neih zeuh zeuh tur a ni. Lehkha chhiar chuan hriatna a tizau a, chu chuan min tifing nghal sawt a; tawng min zirtirin kan ngaihtuahna a pawt fan a, mahni inthununna nun min zirtir nghal bawk a ni. Chhiar thangte chu an awl rei deuh chuan an khua a har hial zawk thin. Phuahchawp loh bu (Non-Fiction) hi a tuiawm zawk fo laiin phuahchawp (Fiction) lehkhabu tha tak chuan phuahchawp loh bu aiin thutak a pai hnem zawk, an lo tih thin hi pawh phak nih a hlu mang e.
Eng pawh ni se, mi fing zawkten an finna thu, an thiam theih tawpa tawngkam thaa an lo ziah chhuah, midangte hriat ve atana an chhawp chhuah te hlut nachang hriaa belbultu hi mi a tak a ni thei lo tih a chiang a ni.