KUDOS TO MY TEACHERS

T.C Jonunsanga (Sena) Tlau
Kan upa ve ta a ni ang, tunah zet chuan Primary atang Zirna sang thlengin, ka zirtirtute an pension zo dawn ruai ta mai. A thenin mual an liam a, khawvelah hmuh tur an awm tawh lo. Anmahni ka zahin ka ngaisang a, lung a leng thin ngawt mai. Vawin, ni ropui, ni bikah hian ka zirtirtu zawng zawngte he thuziak hmang hian zahna chibai ka buk a, ka ngaihsanzia lantir nan duhsakna tha ber ka hlan a. A then thlanah zal tawh mahse ka chibai bukna hi an tu leh fate tal chuan min lo dawn sak ngei ka beisei.
Ka nuin sualin min pai a, min hahpui em em. Ka lo piang a, hnute tuiin min chawi lian a. Ka pain eng pawh huamin min enkawl a, ka mamawh apiang theih ang tawkin min ngaihtuah sak a, ka rualawhna phuhru turin engkim ka tan a hlan a ni. Ka nu leh pa chu rohlu min hnutchhiahtu ropui ber an ni tih ka sawi hmasa duh. Ka nu leh pa dawtah chuan ‘Ka Zirtirtute’ kha ka tan chuan mi hlu ber an ni tlat, ka phak loh tur min phaktir a, ka thlen loh tur min thlen a, thiamna, finna, hriatna leh rual elna chi tha keimahah an tuh nghet tlat a. Vawin an puala Ni ropui lo her chhuakah hian ka ngaihsanzia ka sawi thar leh a, ka tan mi zahawm an ni vek mai.
Ka sikul kal duh lo ka pain min vuak hrep hnuah tap pur chungin ka nuin sikulah min hruai a, sikul naupang zingah ka intlar ve ta. Ka dinhmun hriain hotu Rumin duat takin min lo kai a, khawvel thar min dinsak a ni. Ziahna tur lunglehkha tak ngial pawh nei hek lo, ka dam chhung atana ka ‘Hotupa’ ni ta Pu Hmarchhingan ziahna hmanrua nei lo zawng chu bathlarah min thut tlartir a, Thing phekah chalk-in entawn tur a ziak a, a tar a, leiah ngei chuan 1, 2. 3.., A, AW, B…ziah min zirtir a, zirna bul min dinsak ta a ni. Hun a kal zel a, Primary Schoolah chuan hotu Veli a rawn awm a, hotu Rumi a insawn a. Hotupa leh hotu Velin naupang za rual min enkawl tluan zak, an va hneh si em. Dam loh, zin leh buai chang an nei, pakhat chauhin min ho chang a tam, mahse hlawhtling theiin min zirtir thiam tlat. An va ropui em ! Mihring dik tak din tura Pathian hmanrua, a aiawhtu ropui, zirtirtu hlawhtling leh inpe zo an tling tih ka sawi ngam. Hotupa, khawvelah awm tawh lo mah la, engmah hrelo ka nih lai atanga hmangaihna nena min dawmtu, zah takin ka mangtha nawn leh che. I naupang hluite hian kan hre reng ang che. Hotu Veli leh hotu Rumi pawhin min kalsan leh tawh, zahna leh duhsakna chibai ka buk a ni. Zirtirtu an nihna anga an hnathawh ropui tak hi a nung reng ang.
Hotupa hoin feh kawng kan lai a, tuikhur kawng chho ulh lai kan siamtha a, tuikhur kan hiat a, kan tithianghlim thin. Vantlang tana hna tha thawk zel turin rilru dik keimahniah hla tak atangin a tuh a ni. Thiamna min pek bakah a va hlu em.
Middle sikul kan kai, Hotu Saikhuma Headmaster., hotu Thanghmingliana, hotu Kawlrothanga leh hotu Lalmawia ten min enkawl thung. Zirtir kawngah an duai lo tlang hle, khawi zirtirtu mah kan awt lo, kan ngai lo. Lei erawh kan lai nasa, tuna Govt.M/S office hmun hi kan laih vek a ni. Hotu Thanghmingliana math thiamzia leh drawing thiamzia kha aw. Lu buk leh sam enkawl thalo deuh kha hotu Saia’n sikulah min meh chhiatsak thin, thin a ur duh hle. Hmeichhia pawh a mehsak tho thin. Vawikhat phei chu kan zavaiin kan tlanbo, nu leh pa an inhmukhawm rap rap. A tiawm lo ve bawk a ni, tun ang chu nise,
Saipui iang hotu Saia lung a lian e,
A chep hmuar hmuar bahsam mawi leng nen;
Lung mawl vang lo zuk nia le
tiin kan han chhaih zui tur hi a nia le. Engmah kan sawi ngam thin si lo. Hotu Saia leh hotu Thanghmingliana, hotu Lalmawia ten mual an liam tawh. Hotu Kawla hi ka u Nuseni pasal, kan makpa a ni a. Vawk pa sut nghak talh tumin kan inah a rawn tufa thin, a haw hma chu chaw ka ei tha ngam thin lo. Ka zirtirtu hluite in vaiin chibai ka buk a che u, kan tana in inpekna zozai kha ropui kan ti.
Kum 1976-ah High School kan kal tan a, zirtirtu pachhe bawk, zirlai pachhe bawk, chu chu kan dinhmun a ni. Zirtirtu hlawh atan sawhthing hmun kan nei duai a, zirtirtu hlawh tur tuakin lei laiin kan inhlawh nasa bawk thin. Lunglei Chanchinbu lahin, ’Sawhthing i duh chuan Haulawng H/S ah kal rawh’ tih an lo chhuah. Kan ropui lo khawp mai. Pu P. Lalhmingthanga Headmaster hnuaiah Pu Lawmsanga, Pu Lawmkima leh Pu Khawma, Pu Singha te bakah Pu Lalringa Sailo, Pu P.Lalzamliana leh Pu Rinawma te’n result nghah pahin min ho reng bawk. Mahse kan hotute hi thahnem an ngai hrim a, kan hnungtawlh reng reng lo, kan hlim ve em em a ni. Kan zirtirtute kha ‘Vaihrika, Tepcheka leh As we know-a’ te kan phuah vel, an in hmeh a nia.
Sikul sangha vuak tumin Pu Singha a inhliam a, kan han zawn haw mai chu a va’n nuam tak. Zirtirtute laka kan tuan hun kan ti a ni ta ber awm e. Tleirawl lai a ni a, hah kan hre lo a ni ber a, tlawng atangin kan tlan hawpui a ni ber, Timawian a tlukpui tep a, kan va nui nasa tak, Mawia (IPS ni ta) lahin ‘puah tawh mai ang u’ a ti awl lo bawk, thianpa Doremate chu hlang pu pha ve hek lo, an uai pah a ni ber e. ‘H/S naupang ah chuan Hmelmawia chiah pasal tlak a awm” tiin Pu Khawman hmeichheho a hrilh awl lo a, a thikthu chhia ni maw ? Pu Khawman mual a liam tawh, a ngaihawm thin. Ka zirtirtute u, nangmahni avanga khaw eng hmu thei ka ni, vawinah hian zahna chibai ka buk leh che u a, kan ngaisang thar zel che u a ni. Tin, kan pu Singh-ate luah tur dap rap in vawi hnih kan sa bawk, kan pachhiatzia a tarlang tha khawp ang. Pu Hminga thu sawi laiin Zirlianan ring tawkin ‘amen’ a lo ti a, a thin a rim lutuk, amen zahawmzia kan ngaithla zui hrep.
College kan rap ta, kan hawi sang ta hle, ‘I sikul a ni maw? tih pawh ‘aw class ka kal, ka college a’ ti ngatin kan chhang thin. Kan addressah pawh Iyr PUC/BA kan dah tel kher thin, kan sang tawh em alawm. Thianpa Zothanmawia’n, “tunah chuan nupui pawh nei dawn ila, kan makpa chu matric a passed an ti zel dawn, kan te tawh lo, vantlang chunga leng kan ni e” a tia lawm. A tam zawk kha third class kan ni, kan hotu pakhatin introductionah ‘third is also passed’ a ti kher a, min ti tang hle. Kan college chu private college tih takah ‘chawhma college’ ti pawh an awm, kan phuisui lo nasa. Pu HD Rosanga (F) hoin kan kal ve naw naw a, hma erawh kan sawn nasa, kan zirtirtute kha khawi collegeah mah an duai lo ang. Thahnem an ngai si, an regu bawk si, an hneh si, an thiam nal bawk si. Pu Hmangaihan (tunah principal) a subject min zirtir hnehzia kha aw, Pu Rema (Pol sc.), Pu Thana (Hist) kha an pui ngei mai, class-ah text bu an keng ngai lo, khawilai pawh zawt ila an hre vek, article no. leh kum leh a hmun an sawi sual ngai lo.
Kan Miss-te pawh kan chhaih zarh zarh ngam zu nia, anni lah an lawm zaw mah. Kan zirtirtu hming pawh ‘Chingala, Ozymandus-a, Hertleia, Dakvoha’ tiin kan phuah hman, an inhmeh viau zel. Pu HD Rosanga, Pu Thana, Pu Ngaihtea leh Pu Roliana Ralte te’n mual an liam ta, ngaih chang ni a tam thin. Collegeah hian chhan hrang hrang avangin kan strike mawlh mawlh a ni ber, hotute ko kan lo tirit mang e.
Kan sawi tam ta, ka zirtirtute hming han lam thar leh hi anmahni ka chawimawinaah ka ngai a, ka inthlahrung lo. Mihring tlinglo tur mi tlingah min siam a, khawvel eng tem pha lo tur kha khaw eng hmu theia min dintu an ni a, ka chhuang em em vek a ni. He ni ropui tak, Zirtirtu Ni ah hian chawimawina leh zahna pangpar thi ka ban thar leh vek a ni. Min lo pawmsak ngei ka duh.
UNO Secy. U Thant khan a hlawhtlin hnuah Primary-a a zirtirtu a zawng chhuak a, bawk khupin chibai a buk a, Dr.H. Thansanga Ex Minister khan a zirtirtu hluite hruai khawmin ruai tuihnai tak a buatsaih sak an ti a. A nachang an hre ngawt mai. Anni pawh chawimawi nawn an phu hle. Zirtirtute hi an hlu a, an zahawm a, chawimawi an phu reng a ni. Nation’s Builder’ tihte hi an va inhmeh em. Zirtirtute u, in zahawmna vawnghim zel turin chibai tha ber kan buk a che u, ram leh hnam dintu in ni si a.
Pu Lalhmangaiha Chawngthu, Serchhip College Principal (rtd)-in nupui a sun a, High School-a a thawh laia a naupang la damten an hotupa lusun chu an tawrhpui sa tliah hauh lo. An inchah khawm a, a hu hoin an ral hial a ni. Hei hian zirtirtute hlutzia, zahawmzia a ti chiang hle. Pu Hmaa tawn ang tawng pha erawh an vang viau awm e.
Tin, huatthu ni lo se, zirtirtuah rau rau chuan Primary sikula bul min tansaktute kha an hlu zualin ka hria, pangpar thi pawh dawng tam bik se, thik phakah ka ngai lo. Ka thu tawp nan chuan, “If I were asked ‘who are the ideal men you have counted in your life ?’ I would, without hesitation, say, ‘All my old teachers” tih hi nise. Kudos to my old teachers !