MIZO INTEGRATION MOVEMENT, 1946-1950: Lession zir tûr kan nei êm?

Lal Dena

(Mizo Union hla Hmar tawng leh Lusei tawnga Kristian hla thlûka phuahte hi, a phuahtute phuah ang angin dah a ni).
Mizo Union, Manipur division chu October 11, 1947-ah Senvawn, Manipur-ah H.K.Bawichhuaka leh hruaitu thenkhatte lo kalin an din a. President atân Dr Thanglung, Vice President atân L.Tawna thlan an ni. A kum leh 1948 kum bulin Pherzawl (he thusep ziaktu pianna) khuaah general assembly neih a ni a. Dr Thanglung hi mission hna chelh lai a nih avângin L.Tawna president-ah hlân kai a ni ta a ni. L.Tawna hi Indopui II-na chhûng khân British Airforce Supply lamah Singapore-ah ziaktu hna lo thawk thîn tawh huhâng ngah leh thu sawi thiam tak a ni. Politics a châwlhsan hnuin Manipur sawrkâr hnuaia Manipur Civil Service (MCS) hna atangin a lo pension tawh bawk.
Mingo rorêltu ten Manipur an chhuah san veleh, Manipur chuan constitutional monarchy hnuaia June-July, 1948 khân general election a hmachhawn nghâl a. Mizo Union chuan election chu boycott tûrin thu a titlu nghâl a, a tum ber chu Tipaimukh bial (Ruonglevaisuo) Hmar chênna bîk chu Mizorama belh a ni. Mizorama Mizo Union-in a tih dân ang bawkin Manipur-a Union ho chuan lal thuneihna paih thlaa mipui rorêlna din a ni. Khaw tina nula leh tlangvâl volunteer insiamin nulate’n nghâwngawrh hring, tlangvâl ten nghâwngawrh sen an awrh a; hlaah pawh ti hian an sa:
Hmâna pipu hrângtawnchhâwn an lo tih,
Hrângtawnchhâwn volunteer
nghâwngawrh sen hi;
Zâm lo tûr inentîrnâ’n,
A mâwi zâwk tawnchhâwn hnehin.
(Phuahtu: Siema Songate)
Biak hlatnate a la awm loh avangin zânah khaw hrang hrangte nêna inbiak pawh theihnâ’n sipai bâng ten morse an hmang a. Zânah nula leh tlangvâlin Union hla sain ramri vaitan zâwngin Union Khuangpui nên an lâm mup mup thîn. (He Union Khuangpui hi a sân zâwng ft 4 leh a chanve, a vâng lam ft 4 vêl a ni. He Khuangpui hi Parbung khuaah tûnah pawh hmuh theihin a la awm).
He Union nawrhna hi Manipur chhimthlanga political revival a sân ber tum a ni hial âwm e. Union ho thinrim inhrikthlâkna ber chu lal leh a khâwnbâwlte an ni. An âu hla ber chu – lal bân, buh chhun-sadar pêk tih tâwp, sawrkâr official zin chânga an riahna tûr bangla sak leh khawntesep (pawisa, ârtui leh sum khâwn khâwm) tih bo a ni. Khaw tam taka lal leh a khâwnbâwl-te leh mipui kâra tharum thawhna hial a thleng a. Mipuiin lal leh a khâwnbâwlte in, lungin an dêng thîn a, hâl sak tûr thlengin an vau thîn. Chuvângin Union ho nawrhna chuan Manipur rorêltute beng a thleng thuai a, Senvawn khuaah thâna (police station) a din nghâl a, Circle Officer leh police-te a tîr nghâl chûk bawk. Chung laia an hla pakhat: Thâna’n Union kawng a dâl thei lo,
Tuivaiin kual khung mah se;
Dere sîng leh sâng khawn mah la,
Thingfâk, ârtui thlengin;
Authority bâwm khai a chuan,
Ârtui khâwn i phu tâwk e.
(Phuahtu: Siema Songate, Thlûk: Tuifinriat ang khawngaihna hi).
Pulit ho chuan volunteer-te chu nasa taka nghaisain, vuak leh sazai te thleng an tuartîr thîn. Hmeichhiate paw’n nasa takin an puanfên te sawi chhingin an mipate hum tumin an bei a. Chuti chung chuan Union hotu lawk mi 12 leh an president L.Tawna chu Imphal Jail-ah thla 6 tâng tûrin an man ta a ni. Hêng hrehawmna leh tihduhdahna tinrêngte hi tuâr mah sêla, hlim takin an zai a, an lâm a –
Pu Tawna, ram le hnam hmangaitu,
Ei ta dingin thi chenin a huom;
Mizo sawrkâr ngîr hmâ’n rinum
tuor lang khawm;
Chung Pathien malsâwmin ngîr a tih. (Phuahtu:Rokhumvel Buongpui, Thlûk: Lily pâr mawi Lal Isua ka nei).
Mizo sawrkâr lo ding tûr chu beisei taka thlîr rêng chungin:
State thuneihna bo a ta,
Mizo sawrkâr la ngîr a tih;
Lenruol dit le, ei chi ei hnam hai le,
Sâppui nun ngai lo a, ei lêngna ding. (Phuahtu: Rokhumvel Bungpui, Thlûk: A lalna chatuanin a zau zêl ang).
A chunga kan sawi tawh angin, he movement hian Manipur sawrkâr a nghawng nasa hle a. P.B.Singh, Manipur Rêng Budhachandra Singh nau ‘Independent Manipûr-ah first Chief Minister, pawh a awm hle hle thei ta lo. 4th Assam Rifle platoon khat hruaiin R.Khathing Tangkhul Naga, Cabinet Minister nên MU hruaitute hmu tûrin Ruonglevaisuoah February 2, 1949-in a zin ta a. Parbungah an riak a, mipui sâng chuangin an lo hmuak. Engmah buaina a awm lo. A tûk zîngah Union hruaitute hmu tûrin Senvawn khawpuiah P.B.Singh leh a hote chu an phei ta a. He inbiaknaah hian P.B.Singh-an, “He in nawrhna hi tâwpsan ula, regional council ka pe ang che u” a ti e, tiin sawi a ni. Manipur state puitling a nih hnuah, Manipur sawrkâr high-level committee ilo vêlah P.B.Singh-a nên hian kan intawng fo a. Vawikhat chu, “Ka pu, Mizo Union buai laia Tipaimukh-a i zin chungchânga thil pakhat zâwh duh che ka nei a, i inah ka lo lêng thei ang em?” ka ti a. Rêng inah chuan ka va lêng ta a. Reng hlui a ni bawka, a chamber-ah a lo thu vâng mai a. Kan inchibai hnuah chuan, engmah ka sawi hmain he hla hi amahin a rawn sa ta a:
State lal ber P.B.Singh-an,
Union kawng a dâl thei lo;
Authority bâwm khai a chuan,
Ârtui khâwn i phu tâwk e-
(Phuahtu: Siema Songate, Thlûk: Kâwlkil thlengah buh awm te chu).
Kei paw’n a hla sak chu ka zâwm ve ta a. Thingpui kan in lai chuan, “Ka pu, Senvawn khuaah Union hruaitute nêna in inbiak khân regional council i tiam tak tak em ni?” tiin ka zâwt ta phawng a. Engmahin min chhâng lo, “Hehehe…!” tiin a nui ringawt. Ani ang gentleman meuhin engmah sawi lo a, a nui ringawt khan conclusion âwm tâwk chu ka siam ta zâwk a ni.
Dik tak chuan Manipur-a Mizo Union ho kha chuan “MIZO SAWRKÂR” kha rinna mâwl tak khân an lo nghâk tâng tâng a! Pathian hruaina dîl chungin he hla hi sain an lâm dup dup rêng a:
Lal ber Immanuel i sâwm ang u,
Jeriko kulh chim berâm ki;
Felna leh thiltihtheihna,
Jehovan hma hruai rawh se.

Kan nghakhlel êm e, aw Lalpa,
Boundary te ram then hun;
Felna Council awmtîr ang che. (Phuahtu: Siema Songate).
|henkhat tân chuan, rinnain ZORAM SAWRKÂR an rilruah a lo piang dêr tawh a. Pa mâwl tak, ziak leh chhiar pawh thiam lo, kan khua (Pherzawl) ah Lalnghinglova Infimate chuan ti hian a lo âu chhuak a:
A mawi ngei kan ZORAM hi,
A chûl ding ka phal lul nawh;
Pâr ang vul mawi mi-u hai,
Dâr ang kan sâina ding. (Thlûk: Kan nghâk reng che, kan Lal ber).
Gopinath Bardoloi Sub-committee member ho Mizoram an rawn tlawh lai khân Mizo Union President chu Saprawnga a ni a. He inbiakna rah chhuah chu Lushai Hills District (a hnuah Mizo Hills District) tia thlâk a lo ni ta! Tipaimukh lama Hmar unau ho tâna thu kam khat mah sawitu an awm ta lo! Mizo Union, Manipur Division phuntu H.K.Bawichhuaka leh a thiante kha khawiah nge an awm tâk? An president L.Tawna lah chu zin chhuak thei a ni si lo! State boundary te hi mipui duh dâna thiah leh tih danglam theih ni mah se, a awl lo. Affected states leh Central sawrkar inbiak rem leh constitutional amendment a ngai.
He movement atanga lession zir tûr pawimawh tak kan neih chu hei hi a ni. Zofate inpumkhat hi kan duh a, mahse sawi a nuam angin a tih erawh a har. Assam rama, N.C.Hills leh Cachar phaizâwla Zofa awmna te Mizorama behtîr Assam-in a phal ang em? Manipur leh Tripura-ah Zofate awmna Mizoram-ah behtîr hêng state pahnihte hian an remti ang em? Hei hi Central sawrkâr tan domestic issue ni mah se stakeholder ten an remtih a, parliament-ah member two-third majority ten an remtih bawk chuan thil theih a ni.
Pâwl thenkhatin Fort William, Calcutta, 29 January, 1892-ah Mingo ramper hlutsak pâwl thukhâwm ten “hêng mite (Zofate) hi hnam khat an ni a, chuvângin rorêlna pakhat hnuaiah awm tûrin i dah khâwm leh ang u” tih kha an changchâwi a. Kan CM meuh pawhin USA-ah a thusawinaah he thu hi a sawi zauh a ni âwm e. Kha rawtna kha an resolution pahnihnaah ti lo tûrin an ziak hnan nghâl hmak mai. Kha thu kha bêlhchian dâwl lo, chaw tak khûka khûkpui tlâk a ni lo. Kha mi tuma thu khâwm ten an tum ber chu an “colonial interests” hum a ni. Chuvâng tak chuan Zofate hi kan thu ni loin Bangladesh, Myanmar leh India ramah te then hranin kan awm ta a ni hi. Tûnah international boundary anga kan hman pawh hi colonial convenience-a siam chawp mai mai a ni. Tihdanglam erawh thil theih loh tluk a ni.
Historical reality chu hei hi a ni:
Zofate inpumkhatnâ’n Bangladesh-in a ram inches khat mah a pe phal ngai lo ang. Myanmar pawhin a pe phal ngai bawk hek lo vang. Engpawh nise, khawvêl kalphungah leh history-ah hian Pathian a inrawlh fo a. Eng thil nge, tu te nge Zofate inpumkhatnâ’n Pathianin hmanruah a hman ang? tih erawh chu kan sawi thei hrih lo, hunin a la rawn hril mâhna, i nghâk mai zâwk ang u.
(The writer can be contacted at
laldenas@rediffmail.com).

Get real time updates directly on you device, subscribe now.

Leave A Reply

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More