MIZO NULA LEH TLANGVAL AI ENNA LEH ENTIR NEI INLEMNA

JC.Zoremi Hmar Joute

Hnam tin hian nula leh tlangvalte inlemna leh ai enna lam hi kan nei theuh hlawm a, hnam fing kan tih te hlei hlei hian an uar a ni awm e. Keini Mizote pawh hi hnam tlem leh naupang te mah ni ila kan bang bik lo.
Kan pi leh pute khan eng tik lai atanga hmang tan nge an nih tih chu chhut chhuah vak dan a awm lo va, heng ka rawn ziah turte hi an lo hman thin leh dik ni ngeia an sawi te an ni a, tun lai nula leh tlangvalte hian hman nachang an hre tawh lem lo niin a lang.
ZAWL ZAWNG: Zawl zawng hi Khau chi khat, uifawm ang deuh a ni a, ring a nei lo va, upa ten “Zawl zawng chu a lu a bul,” an ti mai thin a. Nulain emaw, tlangvalin emaw Zawl zawng chu an man chuan an nupui pasal tur te chu khual khuaah nge an neih dawn tual chhungah tih hriat nan thu an chham a,
“Zawl zawng ka chhuah, thlanthla lak dar ang va tawng lo la, Siali lungkham vuaia bahsamah va uai ang che,” emaw, “Vuaia lungkham Siali bahsamah va uai ang che,” tiin an han chham phual a, Zawl zawng kha an han vawrh a, kawr ral leh lam a thlawh kai chuan khual khuaah nupui/pasal an nei dawn tihna a ni a, kawr ral lah lam a thlawh kai loh erawh chuan tual chhungah nupui/pasal an nei dawn tihna a ni.
DIK TAWN: Mi thenkhat chuan ‘Di tawng’ an ti. Hnim lei bet lam chi deuh a ni a, lei bula awm thin, bawr ve liih leih a ni; peng tam tak nei a ni nghe nghe a, a hnah chu hring dum nghalh a ni a, a pêng (kâu) pakhata a hnah kau indawtin an han zut a, hnah hnih inchen chiah leh intiat chiah a awm chuan a kung chawpin an sik chhum a, inah an hawn ta a. An mut dawna an chham phual hnan turin an dah tha ta a, zana an mut dawn chuan an lukham hnuaiah an kham hnan bawk a, chutianga an tih fel vek hnu chuan thu an chham ta a, “Dik tawn ka tawn, ka chhun mu lo ka zan mu lo ka zan mangah, ka tawn tur leng/vuaia min hrilh rawh,” tiin.
Hetianga an chham hnu hi chuan tawng awih a ni tawh lo va, midangin an biak pawhin an chhang duh tawh lo va, an muthilh dersan tlat thin.
TUTHLAWH VAWRH: Hei hi lawm rual zingah tuin nge nupui/pasal nei hmasa dawn tih hriat nan an hmang thin a, Tuthlawh pakhatah khan tuthlawh dang zawng zawng an bat khawm vek a, a vawrhna lam tur kha a vawrhtu chuan a hnung chhawn a, “Kawltu chawi lai kan vawr e lawm lungrualin,” a han ti a, tuthlawhte chu a hnung lamah a han theh lubin a, tuthlawh tla hla ber kha nupui/pasal nei hnuhnung ber tur a ni e an ti a, a dik hle an ti.
LEHKHA ZIAL: Lehkha zial hi nula leh tlangval ten entirna anga an hman, tawng lo pawha ngaihdan tihlanna atana an hman ber niin a lang. Tin, Mizoramah lehkha zial kan zuk hnua an chin tan niin a lang bawk.
Lehkhazial sam zaia tawn: Lehkha zial sam zaia tawn inpek hi ‘Ka hmangaih tawp khawk che’ tihna atan an hmang a, ‘I duh ang ang ka duh vek mai e…i duh a nih chuan tlan dun pawh ka ngam/huam e. I tih tihin min ti mah la ka tang lovang; i duhna hmun hmunah pawh min ko mah la ka lo kal zel ang’ a tihna a ni e an ti.
Lehkha zial la zai pawla tawn inpek: ‘Ka ngai em em che a, nangmah ngaiin awm ngaihna pawh ka hre lo va, ka lung a leng em em a ni, tihna a ni.
Lehkha zial lazai duma tawn inpek: ‘Nangmah vangin ka lungngai em em a, min duh ve angin ka hnenah i insawi a, mahse mi dang i lungkham tih ka hre leh si a’ tih nan emaw, inhmangaih nghet tawh takte karah nu leh pa thikthu vangin emaw, mi dang ngaihzawnsan ni-a hriat avangin emawa an lungngaihzia lantir nan an hmang thin.
Lehkha zial lazai vara tawn inpek: Lehkha zil lazai vara tawn inpek hi ‘mi dan’ an ti a. Inngaihzawnna tel lo, thian anga inen, thian naran anga inen tihna atan an hmang.
Lehkha zial lazai sena tawn inpek: ‘Ka thinrim em em a ni; inthen i duh chuan ka inhuam reng mai’ tihna a ni a, thinrim chhan hi chi hrang hrang a awm thei awm e.
Lehkha zial sir thleh luh inpek: Lehkha zial sir a hmuamna lai kil thleh luh inpek chu a ruk tein ka hmangaih che tihna a ni an ti.
Lehkhazial pahnih inpek: Lehkha zial pahnih tawn kawp inpek chu a ngaihthatthlak hle awm e.’Hmangaih dang reng ka nei lo, nang nen chauh kan ni; lungkham dang reng ka nei lo’ tihna a ni e an ti.
Lehkha zial pathum tawn kawp inpek: ‘Nang nen kan inkarah mi dang tel ve an awm tlat; keimah ni lo mi dang a ruka kawp i nei, ka hre vek e’ tihna a ni.
CHHAWL |HUAI: Chhawl thuai hi ‘ ka haw tawh e, ka kal tawh e’ tih entirnan kawng pengah emaw, an intiamna hmunah chhâwl emaw, fanghma, anhnah, dawnfawh emaw, lung lehkha zial an dah a, a haw hnuhnung zawk chuan a tiampui, a thian chu a haw tawh a ni tih a hre mai thin. Inchhawlthuai nan Di zai hnah hring zai li vel, kawng pengah inchhawlthuai nan an hman chuan, ‘Ka nei duh che…in di ang’ an tihna a ni a, Lung hmanga inchhawlthuai chu ‘Eng lai pawhin ka nei duh che a, ka inpeih reng a ni’ tih nan an hmang.
PUAN THAR INPEK: Nula/tlangval inhmangaih em em, innei rem hlei thei si lo, anmahni induh em em si, nu leh pa vang emaw, sum ngen zat tlin theih loh vang leh chhan hrang hrang avanga inthen hlen mai pawh hlauhthawnawm ten puan thar an inpe thin a, ‘Zan khat mitchhin pawh i tawk thei a, mite hriatin puanin ka tuam ngam dawn si lo che a…chutiang dunhmuna i ding palh a nih pawhin ka tuamna che ni se la, kan inneih a rem ta a nih leh a tha a ni mai a’ tiin puan thar an inpe a, beidawn tawpa an inhlan thin thil a ni.
NGAIHHIH: ‘Ngaihhih’ kan tihna chhan pawh hi he ai enna avanga a hming hi pu ta a ni awm e. An ai en dan chu hetiang hi a ni: Sangha vuakna atana kan hman thin Ngaihhih hi a ni a, a kung chu hrui zam ve deuh, hulhu aia zam thui deuh a ni. A tang hmawr chu tuibur dawn tiat velah an tan chhum a, a ler lamah an hîk a; a hawng an kheh filh vek a, kut chang hnih vela sei an pawt lip vek phawt a, a pil chu kut leh lamin nghet takin an chelh a, kut lehlamin an pawh lih kha nghet takin an chelh bawk a. Vawi leh khatah an phih thut a, a pil zawng kha kalsan awm miah lova an phih hih chhuah vek chuan an duh ber an nei thei dawn tihna a ni.
CHANGFAI VAWR: Changfai vawr hi mumanga nupui/pasal tur hmuhna niin an sawi thin a, upa ten dik hlein an sawi nghe nghe. Pathlawi fa pawh nei tawh leh nuthlawi fa pawh nei tawhte an inneihin, an induh zan, lawi that zanah mipa in lama buhfai fang sawm leh a hmeichhe lama buhfai fang sawm an la a, an chawhpawlh vek a, zana an mut dawnin pawnah an hum chhuak a, hla an chham a; “Vawr ing e, vawr ing e, changfai vawr ing e, zanin ka tawnmangah di hrai chawipui tur min hrilh rawh,” tiin pawn lam hnungchhawnin an ding a, an buhfai hum kha an hnung lam (Pawn lam)ah an vawrh bin a, leh hawi miah lovin in chhungah an lut a, tawng thiang a ni tawh lo va, chuti chuan an mumangah an nupui/pasal tur te an hmu ngei ngei thin an tih chu!
LAKSANG PAWH: Laksang kan tih hi maimawm te tak tê, thosakei tiat lek, thingbul/maubul thlang lam kutzungtang tiat leka thlawp chho zêta bawm siam thin a ni; a bawm chawpa pawh chhuah tur a ni. Nula leh tlangvalin an pawt thin a, an laksang pawh chhuah a têt viau chuan an nupui/pasal tur te kha an tê hle dawn tihna a ni a, an laksang pawh chhuah a len viau chuan an nupui/pasalte kha an lian viau dawn tihna; a han chuan an hang dawn tihna, a ngo chuan an ngo dawn tihna.
Kum lêng: Kum lêng kan tih hi hnim lian lo tak, zawi deuh leh han pawha chhum hma tak a ni a, lei seh chin hnuai lamah pawh châng nei a ni a, nula leh tlangvalin ‘Kum eng zat nge ka len dawn’ tih fiah nan kumlêng chu an pawt thin a. Lei chim chin hnuai lama a châng kha an chhiar a, a châng zat zat kha an len rei chhung tur chu a ni a, a zung nen an pawh chhuah vek chuan an lêng tar dawn tihna a ni bawk.
Tun lai khawvelah hetiang thil hi ngaihven peihawm lo deuhin a lang na a, chhiar/hriat ve hrim hrim chuan mahni inrintawkna min siam a, kan tu leh fate pawh i hrilh ve ngei ang u.