NUI HLE ILA NI MAI!

V. Kungtea,
Awmhar Cabin

He lehkhabu ngaihnawm tak – nun tihlim, nuih tiza, tah tichhuak, hnuk tiulh thei tak ‘i nui leh ang’ tih Laltlanhlua, Lawngtlai tlangvâl; Academy of Integrated Christian Studies (AICS), Tanhril, Aizâwla Pathian thu zir mêk ziah hi i lo hmêlhriat ve tawh em? Lo hmêlhriat (chhiar) tawhte tân ni lovin la chhiar ve rih lote tân ka thiampatâwp leh theihpalingkawhin ka’n sihhmuh ve chhin ang che u. Keimah ang hian, in lo nuihpuiin in lo tahpui ve thei teh rêng em maw? A ziaktu anga tawngkam thiam ka nih loh avângin ka sawi hian a phawk zo lo hle ang tih erawh hriat sa a ni a; chumi hre reng chung chuan ka rawn ching let ve chhin dâwn a nih ber chu. A ziaktupa pawi kan sawi êm lo’ng chu maw!
A ziaktupa lam i’n hawi lawk teh ang. Thlahtute lamah a pu, a pa pa hi Lai Autonomous District Council-ah politician hlun, term thum zet MDC (Member of District Council)-a tling thei, Executive Member leh Chairman te lo ni tawh a ni a; eirûk lama fihlîm, hming chhiatna nei miah lova ram rawngbâwlna zin kawng zawh mi a ni a; tin, kohhran lamah BCM upa a ni a, tisa leh thlarauva rawngbâwltu pawimawh tak a nih avângin a thlahteho pawh khawvêl taka khawsa hi an awm lo a ni. Tin, a pate leh a pa lama a unauteho zîngah pawh Pathian berâmpu (pastor) pawh an lo awm nawk bawk. Chutiang mite atanga rawn chawr chhuak a nih avângin Laltlanhlua hi a mizia âwm chu, sawi tam pawh ngai lovin a hriat theih ruak ruak âwm e.
A tâwpa a pu nghilh loh nâna a thu ziak sawi tel lovin bung 22 chhiar tûr a rawn chhawp chhuak a, a thu ziak zawng zawng hi amah nêna inkaihhnawih vek a ni ti ila, a sual lo vang. He lehkhabu danglamna tak pawh a ni a, mahni chanchin ziahna bu ‘autobiography’ an tih ang ni si lovah chuan ama hlimthla, ama sûlhnu leh a hring nun nêna inzawm vek a ni lawi si a, hei hian chhiar a tinuamin a bung tin mai hian zirtîrna a nei vekin ka hria. Hmasâwnpui atâna hmang duh tân chuan chhiar manhla leh belhfâkawm tak a ni a, nunpui tham lehkhabu a ni bawk.
A ziaktu hi kum lamah chuan chuti luaa upa chu a ni lo nâin, zirna lama a thiamna leh a rilru erawh mi puitling tak, amah chauh pawha ‘mipui’ tling khawp hiala mi puitling a ni si a. A thu ziak atang hian chu chu a lang a, amaha entawn tlâk tak tak ka hmuin ka chhiar bawk a ni. Chu bâkah, amah hi chhûngkaw ngaihsak mi ni satliah mai lovin, a hringtu a pa nêna inkâwm ngeih tak an ni tih pawh a hriat a, a thu ziak eng emaw zâtah a pa hi a lam thîn a; a pa chu fak tlawr zut lo mah se, a pa chu pa ngîlnei leh zaidam tak a ni ang tih pawh rinhlelh rual a ni lo. “A lungawi loh poh leh a dam emaw tih mai tûr a ni thîn,” (Pa Mittui: 90p.) tih thu lek hian a pa mizia a sawi fiah hlein ka hria.
Hmunin min daih se, he tlangvâl inno-zia hi sawi vak a châkawm a; chu erawh, hun danga sawiah khêk rih ta zâwk ila.
A thu hmante hi hriat thiam harsa lo tak, dam diai, nêm tak, chhiar hahdamthlâk tak a ni hlawm a; a vai hian hriat thiam loh avânga chhiar nawn tih hi ka nei mang lovin ka hria. Ngunthlûk takin ka chhiar a, a ngaihnawm telh telh a; thupui inang lo tak tak, chhim leh hmâr anga inhlat mah ni se, a tâwpah chuan khêlmual khatah an intâwk leh nge nge thîn. Chumi awmzia chu, eng thupui pawh hmang se, a tâwpna erawh hring nun zirna tho a ni min kawhhmuh ni.
“I ngaihzawng kawp rawh” tih thupui hi han chhiar ve teh. Ngaihzâwng kawp that lohzia i hriatna zawng zawng chu he thu hian a pheh thlûksak chiang khawp ang che. Kei pawh, ngaihzâwng ka nei ve teh mial te a nih chuan ngaihzâwng kawp lovin hun ka hmang dâwn lo rengs! Tûn achinah chuan ngaihzâwng kawp thatzia ka hre tawh a; a ziaktu hian, mi dang pawhin ngaihzâwng kawp zêl tûrin a fuih hlawm a; a fuihna hi tihlawhtling thei ila chuan a ziaktu hi a va lâwm dâwn êm! Chuvângin, i ngaihzâwng kawp rawh. Mahse, he thu i chhiar zawh tikah chauh aw! A enga mah hma hmain i lo kawp thawt thawt ang e.
Kei hi lehkhabu tha nazawng leh zirtîr nei thu ziak nazawng hi chhiar peih lutuk lêm lo ka ni thîn a, ka ngaihnawm tih zâwng ber lah a ni hek lo. Ka chhiar peih loh thu hi a sawi pawh ka sawi zing narawh! Amaherawhchu, he lehkhabu kher hi chu, eng hian nge maw mi mawlha eng hmanrua takin nge maw mi tur teh rêng ni? Ngaihawm ti takin ka chhiar chhuak dap mai a, a hawrawp tin mai hi hmaih ka neih hlauvin ngunthlûk takin ka chhiar a; ka chîk chet chet bawk a, khaw dang ka hawi thei meuh lo a nih kha.
“Langsar Suh” tih thu ziak hi a tha hle mai. Mi tam tak hi chu lansarh kan châkin mi lian hmêlhriat nih te kan châk thîn. Lâr kan khêl a, kan lâr theihna tûr a nih chuan dâwt sawi pawh kan hreh lo. Kei ngei pawh hi ka ni maithei asin! Ka sawi dâwn lo. Mi fingte bawk hi a ni, tlâwm ngama lâr khêl ngai lo ni. Mi chapo, lansarh duh, mi hmaa intihtuavawn châkte hi eng mah ni si lote an ni duh viau lehnghâl. He thu ziaka ‘Sir Mapuia’ nungchang leh chungchâng kha chhiar hmaih chi a ni lo. Sawi tûr ka va ngah êm!
Nulateho kha, hmai glow-na thurûk in hre duh em? Tih tak takah chuan, keini, sam tâwi, kekawr fual hate pawh hian hmai glow chu kan duh ve tho alâwm! Maw? |hianpa Tlanhlua’n hmai glow-na thurûk damdâwi tha elkhên, hmang ve tûra thu mi râwn hi hmang teh chhin poh ang u hmiang! A hmei a pain glow suau suau ila ni mai alâwm! Bêlmang kai niau nuau ai chuan tu nge glow te chu duh loh vang?
Kan thupui theh lai kalsanin rawn inrawlh zuai ila. Tûn hma ang kha ni tawh lovin, kei hi lehkhabu chhiar leh thu ziah lam ka ti vak tawh lo va; lehkha chhiar thîn ka nihna kha ka hloh mêk a, hrehawm ka ti tak zet a ni. Ni tin, lehkhabu tlêm tal ka chhiar loh chuan emaw, thu kam hnih khat tal ka ziah lih chuan khawvêl hian min lam min lam a, auh êih zawh ngang lohva min hriat chuan khawvêl hian min ‘lamasabakthani’ daih ni hian ka hre thîn. Keimah pawh hian nuam ka ti lo va; thu tlêm tal ka ziak emaw, lehkhabu tlêm tal ka chhiar emaw châng chuan hun hmang tha ka intiin ka phei khai te hi a zâng huai thîn. Chuvângin, thu ziah thar neih ka mamawh tih inhriain, he lehkhabu hi phûr takin ka lo khâl a; he lehkhabu avânga thu ziah thar ka neih leh dâwn tâk avângin ka lâwm hle a ni.
Tichuan, hlâwkna tam tak ka chhar a, Nu Vani leh U J-a-te pawh ka ngaisâng ta êm êm a. An bulah hian awm ila, rilru sual hi ka va’n pu dâwn lo êm! Ka chiang! Anni pahnih anga naupang enkawl leh kîlkâwi thiam nih te hi a châkawm ka ti a; an tih dân kan entawn te pawh a pawimawh hlein ka hria.
A sawitu ni mai lova, a ‘ngaithlatu’ nih te hi a va hlu êm! Thurâwn petu leh mi dang fuihtu satliah ni ngawt lova ngaithlatu kan nih hian mi tam tak rilru leh thlarau damna kan pe a ni tih he thu ziak hian min hrilh a, chhiar a manhla khawp mai.
A dawt lehah chuan, ‘Chem Vawm Thiam’ mawlh mai hi le! Chem hi a thupui ber a ni miah lo. “ ‘Kei chu ka frank êm a,’ tih avânga kan tawngkam lo ngaithlatute tân natna kan thlen ang em tih pawh ngaihtuah lêk lova tawng phawng phawng thîn kan awm fo a, chutiang mite chuan frank takin mi an hliam thei reng tihna a ni a, a finthlâk lêm loh hle a ni,” tih ka chhiar lai hian, a rûkin ka lo zak ngar ngar! A ziaktu hian mi a tih chhan deuh em aw ka ti hial mai. A sawi dikin a sawi thiam mai si a le! Thu dik hi chu a lo hriam hle zawng a nih hi. Zirlai tha tak min hnutchhiah a, theihnghilh loh hrâm ka tum tawh ang.
A bu hming châwi chhan ber “I nui leh ang” tih kan chhiar chuan, he tlangvâl pawi sawi lo tak mai hian harsatna tam tak a tawh dân te, Setana bumna thanga a lo awh ve tawh dân te leh hun khirh tak tak a lo pal tlang tawh dân te min hrilh a; vawi hnih ngawt mai thlân ko tlângah pawh a lo dâk ve tawh hial a nih kha! He thu ziak zet hi chuan min nuihtîr mawh khawp mai. Hnuk a ulh a, ngaihtuahna a vâi a, a ziaktu ka lainat a; hla phuahtuin, “Kan harsatna te hi eng vâng nge? Keimahni’n kan thlen leh siam a ni,” a tih nên khân inkûngkaih hle mah se, kei chuan ka dem phal lo. A nun a dai palh a ni ve mai a; chu pawh, ruihhlo leh nulât tlangvâlna thilah pawh a la ni lo cheu! A râwlthar vânglai, khawvêl nuam a tih êm êm lai hun a ni a, zirna lam ai chuan nun zalên kha a thlang rih zâwk a ni mai a, a sawhkhâwk erawh a na ngei tak a; mahse, dem mi a ni hran lo. Pathian awm ring lo (atheist)-te tân tak pawh hian chhiar chi niin ka hria a, chu a harsatna leh thihna hlim kawr ruam a zawh atang chuan testimony ropui tak a lo piang ta a ni. Hring nun harsatna tam tak pal tlang tûra a huaisenna hi kei chuan ka cho mawlh lo! A hming lem atân eng nge ka phuah ang? “Hring nun pasaltha” ka ti hial dâwn em ni?
A pu, politician ropui tak chanchin thui lutuk lo a ziah hi sawi lan leh hrâm ka duh. Kei pawh hian, a mimal takin a pu hi ka hria a; a dam lai khân kan inah te pawh a lo tâwi lût ve fo mai. Politician tih takah pa titi thiam tak mai a ni a, a tawngkam te hi a nghet cherh chawrh thîn hle. A tîr lama kan sawi tâk ang khân, tisa leh thlarau lamah mi chung chuang a ni a, lehkhabua a târ lan tâk ang hian term eng emaw zât MDC-ah thlan tlin a ni a; kohhran upa a ni bawk a; politician tam tak zîngah eiru lo berte zînga mi a ni. An pu chanchin a nih vâng ni maw, chuti taka fak a phûna lai leh a chanchin ngaihnawm tak tak ziah tel a ni lo va; a hranpa taka a pu, Upa S. Zâmlova chanchin (biography) ziaktu hi awm se ka ti ngawt mai.
Sêlna tarmit vuah chungin ka’n thlîr leh rih bawk a; thu ka uar a ni miah lo, lehkhabu dang ang lo takin han sêl chiamna lai sawi tûr a vâng hlein ka hria. Chutih rual chuan, conjunction thu mal ni si, conjuction a nih ang taka hmang lêm lo hi a awm zeuh zeuh va, hei hi chu proof reading neitu lam mawhphurhna a ni thung. Tin, semi-colon (;) dahna tûr ngawih ngawihah dah loh a nei nual bawk. Tin, thu mal, thu-hma-bet leh thu-hnung-bet ni lêm lo, ziah zawm ngai thu mal thenkhat ziah zawm loh hi tam lutuk lo leh ziah zawm loh tûr ziah zawm palh te a awm leh bawk. Mahse, mit tikham khawpa dik lo baksak a awm hran lo. (E, takina, “satliah” tih tûrah “satlaih” tia ziah a awm bawk tak e.)
Tikhân, kan chhiar zovin, kan thlîr zo ta chu a ni a; ka beisei aia nasain mi a tihlimin, mi a titlai a, keimah anga i lungngaih lai pawha nuih i duha i thinrim lai pawha lungâwi i duh chuan, he lehkhabu hi chhiar ve ngei tûrin ka va han duhsak che êm! Khawvêla ka mi huat ber pawh hian, he lehkhabu tho hi lo chhiar ve se, ka laka a thil tih sual zawng zawng kha thinlung takin ka ngaihdam theih ngei ka inring.