Lalrinmawia IFS (Rtd)
THUHMA: Tunhma deuh atangin Mizoram khawtlang lam ram leh hmun hrang hrangah Forest dept. leh pa awmthei deuh chhungkua thenkhat te’n kan ram tualto thing ni lo, ramdang thing (exotic spp) chikhat teak (tlawr) hi an lo phun tawh thin. He thing hi ‘ramdang thil, kan environment tan a tha tawk lo’ tiin vawiin thlengin mizo mipui tam ber sawisel a hlawh reng mai a nih hi! Kum 1984 daih tawh khan kan mithiam hmasa, missionary ropui leh thuhnuairawlh tak Upa Dr. L.N. Tluanga (ka titi pui) chuan an zuk awmna thliarkar Kiribati (Australia bulhnai) a an ram tualto balhla, te chhe tak tak aia an chinpun duh hlauh takin’ tiin kan Mizoram (India) vai balhla lian tha leh tui em em zawk chi hi a kenluh sak a; mahse anni chuan ‘ramdang thil’ tiin an lo ching duh ikhaw lo mai a, an hnam tih dan a lo ni awm e, a ti. Heng hnam ho hi ‘fing’ kan ti nge ‘ mawl’ kan ti, tih chu kan mimal ngaihdan theuh ni se.
Tunhnaiah kan ramah ram dang thing chikhat, thangduang tak mai Paulownia an tih chu mi tlemtein an ching tan ve a. He thing hi abikin kan Environmental NGO zahawm tak tak member thenkhat te chuan kan ram tualto thing leh mau te dipral theitu ‘invasive plant’ a ni thei ang em? Engatinge kan Forest dept. ber te pawhin kan ram tan a him leh him loh a taka an enchian hma hma a an lo chin nghal ngawt mai le? ti a ralkhelin he thil thar hi a thuphunga dodal deuh rohna pawh a awm mek niin a lang. Ni e, hetiang thil hi ngaihven a zirchian a ngai reng a ni.
Hetih mek lai hian heng Paulownia thingphuntute hi an phur (enthusiastic) hle mai a; kan Mizorama thingzai tur vang chak em em mai avanga an harsatna phuhrukna atan chuan he thing thangduang, rei lo te chhunga a rah seng theih tur ngei mai hi kan ram mamawh chhannaah an ngai. Tin, he thing hi kan ram environment siam tha theitu pawh a ni tel a, ‘kan ram tan malsawmna thuahhnih thlen theitu a ni thei’ ti an awm bawk. He thil hi sap tawnga paradox (thu inkalh, dik theih dan awm ve ve bawk si) an tih pawh hi a ang rum rum e. He ngaihdan phir awm mek chungchangah hian ka ngaihdan tlangpui te hi ka han share ve mai mai dawn ani.
PAWLOWNIA THING NIHPHUNG THENKHATTE:
1. BORUAK HRISEL LEH NUAM ASIAM:
Thing thangduang chi (fast growing species) ho reng reng entirnan- Thingdawl, Fartuah, Eucalyptus, Poplars, Paulownia, adt. hian nihphung intawm tlat an nei a, chu chu an hnah (leaf) hmanga an taksa bung hrang hrang tana ‘photosynthesis’ an tih hmanga chaw an siam chak bik hi a ni awm e. Paulownia thing hian boruak tha (oxygen) an pe chhuak chak a, hei vang hian ‘best oxygen factory’ an ti hial. Hetih rual hian boruak hrisel lo – carbon dioxide, tunlai kan khawvel boruak lum chak ta lutuk chungchanga mawhphurtu lian ber, a kaikuang or Phungpuinu chu hip khawmin a ‘carbon’ bik chu an taksa bung hrang hrang siamnan la hrangin a dah bo ta thin a ni. Hei vang hian tunlai huna Global Warming leh Climate Change chungchang mithiamte’n an ngaihtuah ho apianga thu lar tak pakhat ‘carbon sequestration’ atan he thing hian pawimawhna thuk tak a nei a ni. Tin, an hnah atang vek hian transpiration process avangin boruakah tuihu a paihchhuak chak em em bawk a, hei vang hian a bul vel boruak a tidai chak thei bik bawk nia ngaih a ni. Heng te avang hian he thing hi a environmental friendly veng veng hmel khawp mai!
2. TUIHNA SIAMTU TANGKAI TAK ANI THEI:
Paulownia thing zung hi lei chunglanga zung taidarh chi (fibrous root system), entirnan- vaimim, mau, oil palm, adt. ang ni lovin lei chhungril thuk tak thlenga zung kaih chi (tap root system) a ni a. Hei vang hian lei chunglanga ruahtui luang riral mai mai (surface run- off) vengtu tha tak a nih rual rualin an zung thuk tak hmanga lei chhungril lama leihnuai tuizempui (equifer) a ruahtui thawnthlatu leh chhekkhawltu tangkai tak a ni thei. Hetih rual hian amah hrim hrim hian leilung atangin tui a mamawh hnemin a kung hian tui a pai hnem em em a; a kung hi chemtein han vit ta pawp chhin ila, tui hi a rawn chik thawt thei an ti. Engpawhnise, a takin tuihna chu a siam pung ngei nia hriat a ni. Lei chhungrila a tuichhekkhawl theihna dinhmun dik tak (water storage capacity) erawh hi chu a tul chuan scientist te’n uluk taka an zirbing chi a nih hmel.
3. THINGZAI TUR MAMAWH PUNG ZEL PHUHRUKTU ATAN:
Paulownia thing hi mar leh tlawntlai tha tak mai chi (ngiau thing ang deuh) niin phun atanga kum 5 vel atang chuan thingzai atana kih/seng rual a ni thei reng tawh! A thing hrim hrim hi kan tualto thing duap chi – heng thingdawl, phuanberhpui, adt. aiin a mam tha (smooth grain) in a deh a nuam hle. A zangkhaiin a nel tha a, a khi ve phuk phuk lem lo va, a che/a changkual (warp) meuh lo bawk. Hei vang hian furniture chi hrang hrang siam nan eg- kawngkapui, tukverh, pindan bang, kitchen cabinet, ceiling, packing case/ percel leh thil dang dang atan a tangkai em em a; a Eco- friendly viau mai a ni!
A hma lama kan sawi, teak thing chungchang hi han sawi zui hlek ila. Tunah chuan heng teak kung te hi kan thingzai tur hmuhna hnar awmchhun a lo ni ti tih ta! Chutih rualin heng teak thing te avang hian thingzai atan kan tualto thing leh ramngaw tam tak kan tihchhiat tlem phahin kan humhalh theih phah mek’ tih te pawh hi mi pangngai tan chuan hriatthiam phak ve a tha mai thei. Chuvangin heng kan teak thing an lo phun tawhte pawh hi hmu sakhi reng ringawt lo ila, kan tunlai mizoram tan hian upain “Hnung lama sabarh” (a blessing in disguise) an tih ang hi a lo ni reng zawk em?
4. PAULOWNIA HI THING DANG DIPRAL CHI (Invasive plant) ANI RENG EM?:
Paulownia thing hi species 8 awmin chung zing P. tomentosa chu thingdang diphlum thei ‘invasive plant’ nia sawi a ni. Mizorama an chin hi chu Paulownia elongata nia hriat niin a chin pun hna (artificial regeneration) hi thil awlsam tak chu niin a lang lem lo. A chingtu thenkhat sawi danin a chi hi tuilum nena treat a, a tiak (seedling) te hi fimkhur taka enkawl chhoh loh chuan a derthawngin a thi sam em em a, tin, a field lama phunchhuah tawh te pawh hi a phun hun leh ruahtui tlak danin azir loh chuan thih theihna chance (mortality rate) a sang ve fu thei tho mai! Chuvangin a tawi zawngin sawi ta ila- hetiang thing, mihringte tan pawha chin pun awlsam tak ni lem lo, Paulownia hi eng tikawng zawng mahin mihringte tel lo (natural condition) a inthlahpung chak leh thing dang dipral a luahlan zung zung thei chi ‘invasive plant’ anga ngaih ngawt hi a dik loh hmel e.
A TLANGKAWMNA:
Kan rama tualto- native species te hi kan hlut tak zet a tul. Chutih rualin ramdang thing – exotic species thenkhat chawkluh hi kan ram tan a tha leh pawimawh a nih chuan kan ring hi tihkhawng lutuk loh pawh a tha viau mai thei bawk.
Engpawhnise, tunah chuan Paulownia thing hi kan ram tualto thing leh kan ram tan ral hlauhawm tak nia a lan loh thu te, kan environment humhim nan / ramngaw siam belh zel nana a tangkai theih dan leh kan thingzai mamawh sang zel phuhrukna hmanrua tangkai tak a nih theih dan pawh a lang deuh uar ta!
Hengte hi thil awm dan a lo nih takah chuan kan ramngaw chereu mek thawm that zel nan te, kan thingzai mamawh pung zel phuhruk nan hian kan Village Council ram ruak zau tak tak, la awl diai duaiah hian Paulownia thing hi kan tualto thing remchang chi te nen phun pun ve ni se. Hnathawh tur nei lo thalai tam tak leh kan lehkhathiam, hna hmu lote hian he thil hi luhchilhin Enterpreneur ang deuhin ‘Paulownia Plantation Project, te hi kalpui ni ta se kan ram tan hian thil tha ve tak a ni mai lovang maw? Eng nge in ngaihdan ni ve le?