‘PUII HMANGAIHNA’ TIH HLA THLÎRNA

V. Kûngtea,
Awmhar Cabin

He hla hi Mizo lêngzêm hla sâng eng emaw zah zînga ka lung tilêng êm êmtu a ni ve leh a. A thlûk hian lung a kuai a; a hla thute chuan hmangaihnaah min hruai lûtin, a ‘Puii’ sawi hi a takin tawng lo mah ila, min lo hmangaihtîr ve ngawih ngawih a; ka ngaithla a, ka ngaithla nawn leh thîn. Chapo thil ni lul suh se, he hla duhtu tam tak zîngah a duh bertu ka ni hial âwm asin. He hla hi Fam Lalzetluanga Chhakchhuak (21.06.1972 – 05.06.2024) phuah leh sak a ni a; tûn hnaia ka duh thar thut a ni lo va, kum eng emaw zât kal ta khân ka lo duhin ka lo kûrpui daih tawh a ni.
A phuahtu leh satu Lalzetluanga’n he hla ka duhzia a hriat hmaa min awm lohsan mai erawh zawng nâ ka tiin tuar thiam har ka ti a, mi run ngei mai. Amah, Lalzetluanga hi mi sawi ka hriat dânin, zirna lamah pawh a chuti lua bîk lo a ni âwm a; amaherawhchu, hla phuah lamah zet hi chuan mi chunga lêng a ni thung. He hla chauh hi phuah pawh ni ta se, kei chuan ‘hla phuah thiam’ tiin ka chhâl tho ka ring. ‘Ka Tawnmang Mâwl, Letter Box’ tih hla leh hla dang dang phuahtu Dr. C. Thanchâmliana pa, ‘Tleitîrah Tleitîri’ tih hla phuahtu Pu Durra Chawngthu (a lai ah hming Hrângthuama) pawh khân hla a phuah tam kan hre lo. Mahse, Mizote thinlungah ‘hla phuah thiam’ tia sawi leh hriat a ni tawh a, thang leh tharte pawhin chuti ang chuan an la hre zêl tawh ang. Hla phuah thiam nihna hi hla phuah tam leh tlêmah a innghat ber lo a nih dâwn hi. Upa RJ Lalmuana, Haulawng (BCM pastor Rev. R. Zohmingliana leh Rev. R. Lalnunzira-te pa) phei chuan Kristian Hla Bu number 520-na, ‘Min ngaidam rawh aw, Lalpa, min ngaidam rawh’ tih hla a phuah bâk hla dang a phuah hriat a ni lo. Mahse, a hla phuah chhun hi a lârpuiin vawiin thlenga Kristian-te hla mâwi leh sak hlawh ber a nih hi maw.
Kan hriat angin Lalzetluanga Chhakchhuak (JV-a) hi chuan hla tam tak a phuah a, audio album pawh pathum lai a siam nghe nghe. Chûng zînga a hla lârpui zualte chu – Rosum nge Hmangaihna tih hla te, Hmangaihna Zungbun tih hla te leh tûna kan khel lai ‘Puii Hmangaihna’ tih hla te hi a ni a; TBC Lalramkima hla phuah ‘Hei ha, hui ha!’ tih hla kha a hit-pui hle bawk.
‘Puii Hmangaihna’ tih hla hi phuah chhan nei tih hriat tak maiin heti hian bul a tan a,
Zankhua lo tlaiin ami’n di rûn an bêl,
Kei paw’n in rûn sâng ka lo kai ve e;
Biah zai nêm têin min lo chhâwn
ang che,
Tichuan, ka lei lâwm zawng a kim ngei ang,” tiin. A hla thu hi chhiar ila, tawngkam ulh leh un pui pui hmang lovin nêm leh dam takin a tlingtla a; keini, ngaihtuahna ril pu ve phâk lo tân pawha hriat thiam awlsamin Puii laka a luan liamna chu a rawn au chhuahpui a; Fam Laltanpuia Tochhawngin, “I hmangaihna lova tlei zo lotê hian, hmangaihna ka ngên a ni,” a tih nên khân chhûl khat kual an lo ni ru reng mai a!
Puii lakah hian thil dang a phût lo, a lei lâwm tikim tûrin biah zai nêm têa lo chhâwn chauh kha a ni. Mipate hi hmeichhiate lakah hian kan phût sâng ngai lo asin aw! Chu chauh pawh chu Puii hian a tihlawhtling thei ang em?
A thunawnah pawh,
Puii, i hmangaihna ka tân vul ve se,
Uaia chul maia’n kei zawng, ka phal lo’ng;
I thinlung thianghlim, hmangaihna rinawm leh,
I ânka nêm diai ka tân a tâwk e,
a ti thlâwt mai nia! Ka sawi kha, thil dang a phût lohzia a thunawnah hian a nemnghet lehzual a nih hi. A thunawna hawrawp hmasa ber zêl hi lo chhiar chîk deuh teh, ‘PUII’ tih (acrostic style) i hmu thei ang.
A chang hnihnaah chuan le,
Thinlai dam ve nân, vawi khat tal min chhâng teh,
Hmangaihna rinawm ka hlân che asin;
Aw, ka hmangaih leh ka duh ber
Puii (Puii),
Nang nêna lên dun a rem mai lo’m ni?”
a han ti a; hetah pawh hian duh thu ropui leh changkâng dang a sâm fahran ka la hre lo. Puii a hmangaih luat avânga thinlung hliam mêk, thâwi dam tûra vawi khat tal chhâng tûrin a han ngên a; chutah, a huaisenna zawng zawng sâwm khâwmin, a thlâkhlelh ngawih ngawih ‘rûn hmuna lên’ chu a rem leh rem loh a la zâwt cheu a nih chu. Mipa ve si, khawngaih thla a va la tak êm! He thu ziaktu hi chuan a ngam vai vai nên, an mizia a inang lo ngawt mai. He hla phuahtu thinlungah chuan, “Aw, i tân ka tling tâwk, hnâwl zâwk la, lêng dang,” tih te chu a leng ve lo. Chu hla nên chuan, mi pakhat vawthlep khing khat, Kâwnpui daia tihbo an chhar leh Awmhar Cabin-te hian inzâwlna an neih loh aia nasaa inchu lo an ni.
He hla chang tlar thumnaa, “… ka duh ber mai Puii,” a tih hnûa ‘Puii’ a han tih nawn leh sak mai te sâwn Puii laka a tlâwmzia kan ti dâwn nge (?) a lâk runzia a tilang hle tih i lo hmu ve em?
A chang tâwp ber chang thumnaah,
Nang ang sakhmêl mâwi ka tawng tawh lo’ng e,
Rose pâr ianga mâwi, saron phai lily;
Khuavânglâmdâr leh seraf iang hmêl tha,
Puii, ka hmangaih tak zet che asin.
Eng ang fakauva hmêl tha chu ni ang maw? JV-a hian khuavânglâmdâr leh seraf-te chu a lo hmu tawh rêng em? Chu bâkah, Mizote’na kan pangpâr ngainat ‘Rose pâr leh saron phai lily’ hmang te’n Puii hmêl thatzia tehkhinna (simile) atân a rawn hmang a; kei chuan, hêngte ngawt ai pawhin a hmêl that ka lo ring zâwk asin. A phuahtu hian a ti ta rau rau, chuti taka hmêl tha, “Nang ang sakhmêl mâwi ka tawng tawh lo’ng e,” a tih hial chu, eng vânga thil dang nêna han khaikhin phal rêng rêng nge maw a nih le? Khaikhin râlah pawh ka ruat lo. Min ngaidam rawh aw, JV. I thlarau zah tak chungin ngaihdân ka rawn thawh ve a nih chu. E, a ni leh lo. JV-a khân a ti sual hleinêm. Keini ang, mi mâwl ber leh pa dâr ben ngai an tih te paw’na kan hriat thiam theih nân rawn hmang satliah mai a lo ni zâwk e. Pa pakhatin a nupui duh tak kha, “Nupuite chu kan rangkachak a nia!” a ti. Kan nupui, kan hmangaih ngawih ngawih, nunna thâpa kan neih, chan loh palh hlauva thiam tin, zei tin kan thawh hnû pawha an thinlung chanve kan neih theih tâwk hmeichhiate hi kei chuan, khawvêl hausakna rangkachak ‘mai mai’ nêna khaikhin atân zawng ka thâ a nâ lu deuh a ni. Hmeichhiate an hlutawm teh lul nên a! JV-a paw’n ka ngaihdân hi a lênna vângkhaw tual nuam puinî atangin a rawn tâwm ve ngei ang.
Puii khân a hmangaih thu a hriat loh mawlh a hlau va; chutiang êma hmangaih chu Puii tân pawh lu thinsan emaw, han hai dersak reng emaw a dik bîk hauh lo vang. Îhê lova ‘aw’ mai chi a ni.
He hmangaihna hla hi a thlûk nên a inchawih êm êm a, “Puii, ka hmangaih tak zet che asin,” a tih lai mawlh te hian hnuk a khawih a, mittui a parawl teuh thei nia maw le! A hla thu hi a chhiara kan chhiar chuan lêngzêm hla pakhat ve lekah a ngaih theih ang a; mahse, a thlûk nên ngeia i ngaihthlâk chuan i suangtuahna khawvêl a tihnîm ruih thei ang che, ka ti ngam. A thlûk hi a kikâwi niaih ve lo va, Zo tui thiang luang ri her her dungthûlin a nêm dam dap mai a; sak nuam tak a ni a, inngaihtlâwmna pawh a keng tel ti ila, kan ti sual tam pui lo vang.
Ka duh ang tak hian he hla hi lo duh ve ula (mahse, min tluk chuang ka ring lo va), lo tahpui ula, lo lunglênpui ula, he hla hmang ngei hian in Puii-te theuh kha han hêlin han chhai lunglêng ve thei ula tih hi ka duhaisâm a ni fo.
A tâwp berah chuan he hla hi ‘Puii’ tih hming pu zawng zawng tân ka hlân a; kei pawhin, ka ‘Puii’ tih hming pu hriat ve chhun – F. Lalruatpuii (aka Arpee Fanai), Leitlângpui College Vêng hian ngaih lo lamah ngai lo se, a tân ka hlân e.
Puii, i hmangaihna ka tân vul ve se,
Aw, ka hmangaih leh ka duh ber Puii (Puii);
Puii, ka hmangaih tak zet che asin.