Dr Lalchhuanawma Tochhawng
He lehkhabu ziaktu hi tunge a nih sawi fiah ngai lovin mi tam takin kan hre ngei ang. Remna awm hma, Hnam Sipaite ramhnuai an awm lai, Tactical Headquarters sawi ruala a hming lo nghal nghal thei khawpa hriat hlawh a ni.
Bung khatnaah a pian leh murna min hrilhin, Bung hnihna atangin MNF a zawm thu a lo lang nghal a. A vanglai hun tha zawng zawng ram leh hnam tan ramhnuaiah a hmang ral a. A thinlung tak takin zalenna a sual niin a lang. Hei hi a hlutna leh a ngaihsanawmna a ni.
He lehkhabu chhunga thu awm zawng zawng hi article tawitea sawi sen rual a ni lo. Tlem azawng bak, chu pawh tawi te tein kan tarlang thei chauh ang.
Bung khatnaah hian lehkha zir zawm zel lovin MNF a zawm tih kan hmu a; bung hnihnaah Pu C Pahliran lehkha zir zawm leh tura a awm thu kan hmu zui a. Hei hi chhinchhiah ila, nakinah kan sawi nawn leh dawn a ni. Lehkha zir zawm lo mah se a pa thurawn angin a hmuh apiang a chhiar a. Lehkha zir zel atan a itawm hle a ni.
He lehkhabu atanga lang chiang chu, independent puan dawn leh a hnu thlengin inrelbawlna a mumal lo hle tih hi a ni. Khawzawl an beih dawna an boruak hian administration mumal lohzia a tilang bawk. Ruahmanna mumal awm lovin silai an hmet puak a ni ber. Amah Lalrawnliana ngei pawh commander atangin an ban thul an ruat leh thul. Major a han ni zawk a; sipai lu mumah an dah thla leh a. Kum 1967 kum tawp lamah Second Lieutenant-ah an kaisantir leh a nih chu. Kum 1980-ah daih pawh(Phek 331-ah) amah aia kum 10 zeta Captain kai hnuhnung zawk chuan a senior nihna a kai khalh leh a. An mumal vak lo. Inkah hma, hun ralmuang a la nih lai khan ruahmanna fel tak an siam lawk miah lo niin a lang.
Bung 11naah, Officer atanga an ban a, sipai lumum a nih leh hnuah mi that tura tirh a nih thu a lo lang ta a. Hei hi sawi hmaih rual a ni lo. Phek 50-51-a a tarlan ang hian hetianga thah tura tih hi an awm nual a; an that nual ngei bawk a. Ani Lalrawnliana erawh chuan tha taka thu zawt fiahin an thiam lohna a hmu lova a that ta lo a ni. Hei hi a ziaktu sawi ang hian Ramhnuai Sawrkar khan a hriatpui vek lo mai thei. Hriatpui vek lo mah se mawh an phur tho tho a ni. Khatiang hun remchang siamtu leh ngaihdan dang nei huatna tuhtu an ni tih loh rual a ni lo.
Phek 115-na atanga 288-na thleng hian ramhnuai lama an chet dan ngaihnawm tak tak a awm a; chhiar manhla tak tak an ni.
Phek 289na-ah |hen 4na(Underground sawrkar buaina) a lo lang ta a. An inman tawn sek mai a ni. Lang tlang taka an thlan tlinte ngei kha an man an man mai a. Ramhnuai sawrkar kha democracy a ni lo, sipai sawrkar ang chiah a ni a. Hruaitu atan Laldenga a nih loh phawt chuan an buai zel a ni mai. |hen 4-na bung 7-naah hi han en ila, Pu Malsawma Kawlni chu President atan thlan tlin a ni a. Kum 1979 kum thar tirah Delhi lam atangin Pu Zoramthanga leh Major Tawnluia an rawn chhuak a; an thlan tlin ngei Pu Malsawma Kawlni leh Army Chief an man thu a lo lang ta a. An man chhan hi a sawi reng reng lo. Pu Malsawma Kawlni leh a thuihruaite hian an rammut chhan Zalenna an duh lo va, India nen inbiakna an duh vanga man an nih hmel loh hle. India nena inbiak rem duhtute chu Pu Laldenga leh a hote an ni zawk si a. Eng vanga man nge an nih ang le?
Thuziak danga a lan danin Pu Zoramthanga leh Major Tawnluia lo chhuak chho hian lang tlang taka thil ti lovin sipaiho(MNA) an titipui nasa a. An hruaitute an man khawm ta rup mai a ni. A chhan ni thei ber awma lang chu Pu Laldengate lam hian India nena inbiak rem an duh tawh a; in surrender meuh chu an ti ngam si lo va. Pu Laldenga President a nih loh chuan India tan Laldenga biak a tul tawh lo, MNF ai a awh thei tawh tlat lo. Chutiang dinhmuna an din a, inbiak rem an duh bawk si avangin Pu Laldenga President tir leh ngei ngei hi an tum ber niin a lang. Lang tlang takin, sipai leh political wings a awmte kha kal khawmin sawiho ta se Pu Zoramthanga te pahnih hi an hlawhchham mai thei a; Mizoram history hi a danglam daihin a rinawm. Eng vanga General Meeting ko miah lova hetia ti mai nge an nih? Engtin nge an sipaite, nunna thâpa ram tana thawk chhuak, Zalenna Chauh Lo Chu” titute kha inremna lam hawi tura an thlem thluk mai theih? Eng thil nge an tiam? Phek 434-ah hian a awm ang deuh a lo lang vuai a; mahse a chiang lo. “Hnam sipai hruai hawnte tan English zirna kan siam ang, India rama zinna kan buatsaih ang” tih bak hi Ram leh Hnam hnuk khawihphak a lang lo. A lang chhun lah an tihlawhtling lem lo niawm tak a ni. Rambuai kha MNF chauhin an tuar lo, nu nauin kan tuar a, rampumin kan tuar a; chuvangin thu dik hriat hi kan chanvo, kan right a ni. Anmahni an la dam lai ngei hian kha tih hun laia mite khan dawt tel lovin han puang chhuak teh se.
Kan buai chhan kha Peace Accord a ni lo va, Independent a ni. Chuti chung chuan Inremna kha kan buai chhan ber ang maiin heng hun lai atang hian thupui hla puiah an neih chho tawh a. Phek 342-na hian a nemnghet hle. Inremna daltu nia an hriatte chu “dah that” an tum hial niin a lang. Rambuai tirh lama Mizo Union lam, Independent aia State thlangtute tihlum thintute khan kum sawm a han ral meuh chuan Inremna an duh luatah Inremna duh lo nia an hriat kha hmelma enin an en leh lawi si a. A mak hle a ni.
Kristian Sakhaw humhim: He lehkhabu ziaktuin MNF a zawm chhan leh Inremna thuthlunga a lawmna chu Kristian sakhaw humhim a ni (phek 345-348). Inremna thuthlungah khan Kristian sakhaw humhim thu hi a inziak lo. Ngaihruata kawh luihtir hram dawn chuan (Memorandum of Settlement No 4-na 3naah a inziak kha a kawhtir a. Helaiah hian Kristian sawi lan a ni lo, Mizote sakhua tih a ni mai a, Chu chu a hrana ziah chiam ngai lo a ni zawk a. India Danpuia Fundamental Rights leh a behbawm te, Preamble te hi an tidanglam daih a nih loh chuan kan dinhmun hi a danglam phak vak lo ang. Chu bakah Mizote sakhua tih hian hun lo kal zelah awmzia a nei vak lo vang. Tunah ngei pawh Mizo ni si Kristian ni si lo eng emaw zat an awm a; an awmna sakhua kha Kristian a nih loh avangin Mizo an ni ta lo tihna a ni lo. Chu bakah India danpui an siam danglam fe a nih loh chuan Mizote sakhua chu Krisitian a ni tih ngawt theih a ni lo.
|hen 7na(MNF thlirna tlang dang) tih hi a na khelh khawlh hle a; a chiang bawk. Pu Malsawma Kawlni leh a lam tangte an man khawm rup theihna tura an thlem thluk an sipaite kha muang leiah an hlamchhiah zui nghal mai hi a mak lutuk. Anniho kha Pu Laldenga CM theih chhan leh Pu Zoramthanga ngei pawh tun dinhmun a thlen theihna tura a bul tumtu tak tak an ni. Tarlan tak angin President Pu Malsawma Kawlni sawrkar kha sipai hmangin paih thla lo se Mizoram History mai ni lo, Pu Laldenga leh Pu Zoramthanga te, Pu Tawnluia te, Pu Rualchhina leh mi dang dang hi an chanchin(Personal History) a danglam dawrh ang. Chuti khawpa an hmanraw tangkaite chu an ngaihthah a; Assembly hial lungin an tawng a; chaw ngheiin an nawr bawk a ni. A zahthlakzia hi Pu Zoramthanga leh mi dangte hian an ngaihtuah thleng phak ang em? Pu Laldenga hovin Interim Sawrkar an din a; inthlan pangngaiah an sawrkar zui leh a. Pu Zoramthanga hruaina hnuaiah term thum an sawrkar tawh bawk a. Kha tih chhung zawng khan eng nge maw an lo tih le?
Phek 444-ah MNF-a a luh leh thu a ziak a. Remna ziah hnu kum 32-ah Remna neih dawna an sipaite hnena an intiam ang kha an han sawi chhuak leh niawm tak a ni. Kum 32, a rei ngat ngat hle! Kum 2018-ah MNF a lo sawrkar leh ta a. Mahse hmalak zuina a awm chuang lo a ni ang. Covid -19 hripuiin min tuam a; chu erawh chu chhuanlam a tling lo. Covid-19 len hnua Kamrula contract hmuh zozai te, phul lem phah leh a dang tam tak hi han thlir ila; tum tak takin ngaihtuah se hnam sipai tlemte tan hian thil tam tak ti thei tur an ni.
Kan hriat tawh angin kum 1976 hnu lamah Pu Laldenga leh a hnung zuitu rinawm Pu Zoramthangate chuan inremna lam an hawi tlat tawh a. Hun lo kal zela remna daltua Pu |hena an puh chhan pawh lalthutthleng a kian duh lo tih a ni fo mai. Remna ziah fel a nih a, Interim Sawrkara dinhmun chelh loh an hlauh chhan kha an naute(an sipaite) dinhmun siamna hun tur ni lo em ni?
Phek 436-a kan hmuh chu “An pianthar loh chuan zui zel ka ba lem lo e” tiin Hnam sipai Officer eng emaw zatin an chhuahsan huk mai tih kan hmu a. An ngaihsak lo a ni. Remna sign a nih hnu kum 37-ah State Assembly kan inthlang dawn a. MNF chuan an Manifesto-ah “Hnam pasaltha leh Martar chhungte tan an hamthatna tur siam chhunzawm zel a ni ang” tih an la tarlang mai a. Kum 2018-a kan inthlan hmaa Hnam Sipaite an thlem ang deuh khan, kan Hnam Sipaite leh Martar chhungte hi inthlan dawna vote zawn nan chauh an duh a ang hle a ni.
A thui lutuk dawn e. Heti hian i han titawp teh ang. He lehkhabu ziaktu Col Lalrawnliana hi Kristian tha tak a ni a. Lemderna tel lo nun tluang tak, rilru ngil tak a ni tih a hriat theih a. Chutiang mi chu a nih avangin an hotute a ring em em a; an hotute erawh chu a rin ang an ni lo. A bu tir lama a lan tawh angin lehkha zir thulha MNF zawm ta kha a ni a. Lehkha kha zir zelin BA/MA ni se, lehkha chhiar zau peih tak a ni bawk a, a khawthlir leh Pu Laldenga a ngaihdan te hi a danglam dawrh mai lo maw.
“When the Revolution is over and politicians take over, it’s a lost cause” tiin The Professionals film-ah khan Lancaster khan a sawi a. Rambuai a reh a, MNF pawh an sipaiten ralthuam an han tung a; an politicians lam an han che ta tak tak a; “beidawnthlak mai a ni” kan ti ve mai dawn em ni?