ZO FATE I HARH ANG U

PC Thangzikpuia

Mi thil hre zau leh thil chik mite’n Mizo tawng hi tawng boral hlauhthawnawma a awm mêk thu an han sawi hian, ngaih sam taka, “Mizo kan awm chhûng chuan Mizo tawng hmangtu kan awm dâwn a, khawiah mah a boral lo ang,” lo ti mai tâwk kan awm thin a; nimahsela, UNESCO-in ‘Atlas of World’s Languages in Danger of Disappearing—2010’ a tih chhuaha tawng thenkhat, thi mai thei din hmuna ding mêk (endangered languages) a tàr lan zîngah ‘Mizo tawng’ a han tel ve hi mut mawh hnàr mawha neih nachâng kan hriat a hun tawh hle a ni.
Mizote hi hnam dangte nen kan inchiahpiah nasa êm êm tawh a, khawvel thil changkâng chi tinrêng nen kan inchhawp hnawk ve tawh bawk a; hêngah hian Mizo tawnga a sawina hming kan neih si loh, loh theih loha hnam dang tawnga a hming sawi ngâi thil kan ngah êm êm tawh a. Entir nân—‘computer, tablet, laptop, printer, phone, television, inverter, woofer, bulb, charger, fan, taxi, bus, helmet, calendar, pen, bucket, gas…adt.’ leh thil dang tam tak, a të ber atanga a lian ber thlengin loh theih loha hnam dang tawnga sawi ngâi tam tak kan nei ta a, hêng hian Mizo tawng hi a pawlh sawp nasa êm êm tawh a; nuho pangpâr khàwi chenin Sâp hming pû an ni deuh vek tawh mai a ni.
Kan office leh department hming te, kan pâwl hming te, kan hmunhma hming eng eng emaw te pawh hi Mizo tawnga vuah rem lo, loh theih loha Sâp tawng puttir ngâi an ni fur mai a. Smartphone atangin Internet khawvel chu kan luh chilh ve ta a, chûnga social media platform hrang hrang—‘Facebook, WhatsApp, Instagram, Twitter, YouTube…adt.’ tih ang chi rëng rëng hi hnam dang tawng a ni vek bawk a; hênga kan tawngkam chu ‘post, delete, remove, add, comfirm, mention, forward, paste, seen, block, demote, content, comment, reply, share…adt.’ tihte a ni nawk a. Print media lamah pawh Sâp tawng leh Mizo tawng a inchawh pawlh tam êm êm tawh bawk a; chanchinbu pakhata an thu chhuah täwi të hi han en mah ila, “Music Festival-ah hian beat contest competition, concert, food stall, meseum leh cultural programme-te buatsaih tura ruahman a ni,” tih a ni. Hetiang hian Sâp tawnga sawi loh theih loh te, Sâp tawnga sawi remchâng zâwk te kan ngah tawh avang hian tawngkâa kan inbiaknaah emaw, media hrang hranga kan thu puan leh kan thu chhuahah te hian Mizo tawng leh Sâp tawng a inpawlh chuat vek tawh mai a ni.
Mi thil hre zau zâwkte’n an sawi dan chuan UNESCO-in tawng hi boral hlauhthawnawma a awm theihna chhan an zir chiannaa an hmuh chhuahah chuan, ‘a tawng neitu/hmangtute’n an tawng an thlir dan’ tih hi a tel nia sawi a ni a. Mizote hian kan tawng (Mizo tawng) kan thlir dan hi a ruh langa kan sawi duh chuan kan ngâi nêp a, kan dah pawimawh lo nasa a ni tih hi zêp thu a awm lo ang. Lehkha thiam püi püi zîngah pawh, “Mizo tawng te chu hna zawn nân a tlâk loh êm mai!” tia mi’na Mizo tawng an ngaih nêpna tur zâwnga tawng cheh duh hi kan kat nuk mai a ni. Mizo tawng âi chuan Sâp tawng kan ngâi sâng zâwk a, kan dah pawimawh daih zâwk bawk a; chuvangin, keimahni khaw tual ngeiah, kan mit hmuh lâi ngeiin Sâp tawng chuan Mizo tawng hi pawlh sawpin, a luah lan tan ta mêk zel a ni.
Mizoram Legislative Assembly chuan kum 1974 daih tawhah khán ‘Mizoram Official Language Act, 1974’ a lo pass tawh a. A hnu daih August 15, 1987-ah khán sawrkâr indawr tawnnaah Mizo tawng chu ‘official language’-a hman turin sawrkâr chuan ‘gazetted’-ah a lo chhuah tawh bawk a; nimahsela, Mizoram chhûnga kan office-a lehkha kal vel leh sawrkâr thu chhuah ang chi rëng rëng hi han en ila, Mizo tawnga ziah ve theih rengah pawh Sâp tawng veka ziah a ni zel mai hlawm si a nih hi! Hei hian Mizote’na mahni tawng kan dah pawimawh lohzia leh, Sâp tawng kan ngaih sàn zâwkzia leh kan dah pawimawh zâwkzia a ti lang chiang êm êm mai a ni. Kumin (2025)-a ruah sûr leh thli tleh avanga sawrkârin sikul chawlh a puanah pawh khán zir lâi nu leh pa, a tam zâwk thingtlâng hna thawk, Sâp tawng käwi khat pawh hre lote hriat tur khán bawrhsap pakhat tih loh, district hrang hranga bawrhsapte khân Sâp tawng kherin thu an chhuah a nih kha! Keimahni tawng ngei, kan state chhûnga official language atâna pawm ni bawk si hi sawrkâra kan official-te hian hnuchhawnin, hnam dang tawng (Sâp tawng) hi dah pawimawhah an nei zâwk zel a; Mizo tawng chu Sâp tawngin a bawh bet mêk zel a ni.
Hetianga keimahni khaw tual ngeiah pawh keimahni tawngin ngaih nêp leh rah beh a hlawh mêk zel lâi hian, ni tina kan tawngkamah hian Mizo tawnga sawi âia Sâp tawng han rawlh mai remchàn zâwkna hi a tam êm êm tawh mai bawk si a, chu vang chuan Mizote hi Sâp tawng leh Mizo tawng chawh pawlhin kan tawng hi a ni ber tawh mai a. Aizawl atangin Serchhip thleng lek pawh zin dâwn ila, “Counter-ah sumo ticket ka cut,” kan ti a, Mizo tawng leh Sâp tawng chawh pawlhin kan tawng a ni zel tawh a. Mizo chhùl chhuak ngei ni ve si, kan thalâi—‘Freddy, Lowrance, Cindy, Linda…adt.’ tih hming pûte chuan, “Surprise visit an rawn nei,” te an ti a, “Ka work out dâwn,” te an ti a, “Kan dine out,” te an ti a. “Kan free deliver thei,” te an ti a, Sâp hming pu chungin Sâp tawng leh Mizo tawng chawh pawlhin kan tawng ta hlawm a nih hi!
Hetiang taka Mizo tawngin Mizote ngei zîngah pawh ngaih sàn leh dah pawimawh a hlawh loha, Sâp tawngin ngaih sàn leh dah pawimawh a hlawh zâwk avanga Mizo tawng chu tawng chawh pawlh—Mizo tawng leh Sâp tawng inpawlh—a nih mêk tawh lâi hian, Mizo tawng hmabâk zel tur hi ngun taka han ngaihtuah hian a thim tan hle tih hi hai rual a awm lo a. Bhasha Research & Publication Centre hnuaia thawk mi thiam säng thum (3000) chuangin survey an neihah chuan, kum 50 kal ta chhûng khán India rama tawng 220 chu a thi hman nia tàr lan a ni a; chûng bâkah chuan tawng thenkhat, a hmangtute an thih zawh emaw, a tawng neitute’n an thlahte hnena mahni tawng hmang uar tura an zirtir loh vang emawa thi mai thei din hmuna ding mêk tawng 150 zet a la awm bawk nia tàr lan a ni a.
Heta mi thiamte’n survey an neiha an report, India rama tawng thenkhat thi mai thei din hmuna an dinna chhan an sawi—‘a tawng neitute’n an thlahte hnena mahni tawng hmang uar tura an zirtir loh vang’ an tih hi ngaih liam mai mai chi a ni hauh lo a. Hetiang taka keimahni khaw tual ngeiah pawh Sâp tawngin Mizo tawng hi a pawlh sawpa, a luah lan mêk tawh lâi hian, ‘Mizo tawng hman uar a tùlzia’ àupuitute awkâ chuan bengkhawn a la hlawh thei chuang rëng rëng lo a. A pâwl ang zâwng pawhin ‘Mizo tawng hman uar kum’te hial pawh han puang thin mah sela, Mizo tawng hmâ khua tur dâwn chunga, a taka hmâ la tak tak kan awm ngäi lo.
Kan tu leh fa, ‘tum-bai-lek’ zir rual lek lekte inawm tleina hla te hi han en ila, Sâp nursery rhyme, “Wheels on the (phek 5-na zawmna…)
bus’ tih te a ni nghal tawh a. Sikul an rah tan atangin English medium-ah kan kàitir a, Mizo alphabet ‘A AW B’ âiin ‘A B C’ an thiam hmasa zâwk a, ‘ka läwm e’ tih âi chuan ‘thank you’ tih te chu lam nuam an rawn ti nghal tawh zâwk a. Zirna kài làwn an zawh chhoh zelnaah pawh Sâp tawng an thiam phawt chuan Mizo tawng chu thiam lo mah se pawi tihna kan nei tawh lo niin a lang a; Mizo tawnga sawi ve theih rengah pawh Sâp tawng rawlh tam thei nih te chu changkànnaah kan ngâi ta zel zâwk a. He thu ka ziah mêk lâi pawh hian Facebook-a an thu post pakhat hi ka hmu, “Driver pakhatin min lo molest,” a ti! Kawng kam leh hmun pawimawh eng eng emawa kan thu tàr reng reng pawh hi han en ila, mahni tawnga ziah theih rengah pawh Sâp tawng ngata ziah kher tur emaw ti tlat hnam kan ni. Hetiang taka a lo a luata mahni tawng âia Sap tawng ngâi sâng zâwk hnam kan nih avang hian, ‘Mizo tawng hmang uar’ tura inzirtirna lam reng reng kan hawi hlawm lo; hei vang hian mi thiamte’n India rama tawng boral mai thei din hmuna dingte, ‘a tawng neitute’n an thlahte hnena mahni tawng hmang uar tura an zirtir loh vang’ an tih hi Mizo tawngina tuna a hun tawng hi a ni ta mêk a ni.
UNESCO chuan khawvela tawng hrang hrang hi hlawm ruk (6)-ah a then a, Mizo tawng hi ‘Vulnerable languages’ an tih zîngah a dah a. Naupangte pawhin inbiak nâna an la hman; amaherawhchu, a hmanna bial zîm të, hlìam palh tuar thei leh hlìam palh a niha boral thei dinhmuna ding a ni. Mizo tawng hi kan tu leh fate pawhin inbiak nâna an tawng hman chu a la ni ngei mai a; amaherawhchu, Mizoram chhûng leh Mizoram pâwna Zo fate’n Mizo leh Mizo inbiak nâna kan hman bâk tih loh chu kan hmanna bial hi a zim êm êm a. Chutih lâiin a tawng neitu ngei keimahni hian kan hlìam mêk a, hlìam püi a tuar mêk bawk tih hi kan ngaihtuah ngäi em?
Mi thahnem ngâite’n Mizo tawng hman dan dik, tawng kau chheh dik leh thu mal hmanna dik te, grammar atanga ziah dan dik zâwkte sawiin Mizo tawng humhalhna thu han àupui thin mah sela, kan benga rawngah a lût lo a, zawm a hlawh lo! |awng humhalh kawnga khawvela pâwl lian leh langsar tak UNESCO leh a dangte pawhin tawng humhalh nâna pawimawh an tih zîngah chuan ‘media’ hi an dah pawimawh hle thin a. Mizote pawh social media kan tih mai, ‘Facebook, WhatsApp, twitter, Instagram, YouTube…adt.’ -ah kan phusa luih luih vek tawh a, hênga kan phusaknaah hian Mizo tawng humhalha ti hma sawntu nih âi chuan Mizo tawng hlìamtu kan ni zâwk zel a! Facebook leh WhatsApp vela kan thu post leh comment te hi han en ila, Mizo tawng dik lo burû püi püi hmangin Mizo tawng hi kan nghaisa reng a; YouTube lamah ni se, Mizo tawng dik lo tak tak hmangin Mizo tawng hi zahpah der eih lovin kan sawisa chàmchî reng bawk.
Hêngah hian mi thahnem ngaite’n a dik zâwk lo sawi ve sateh thin mah sela, ‘vut laka vawih’ ang chauh hi a ni zel mai a. Sâp tawng sipel pakhat chauh pawh tih sual kan hlauh lâiin, Mizo tawng chu hlìam püi kan tawrhtir mawlh mawlh hreh si lo a nih hi! Mizo tawng hi Sâp tawngin a pawlh sawp nasat tawh lâi leh, a luah lan mêk tawh lâia, a tawng neitute ngeiina hetianga hlìam pui kan tawrhtir mêk bawk si avang hian, chîk taka Mizo tawng hmâ khua zel tur han thlìr hian, Mizo tawng hi ICU khuma a muta, a mar phu chauh kan en hun hi a hla tawh lo mai ang tih a hlauhawm tak tak ta a ni.
French linguist, Claude Hagege chuan, “tawng hi thu mal awm khâwm satliah mai ni lovin nunna nei, culture siamtu, thil hrang hrang suih zawmtu leh awi nungtu a ni a; tawng a thih rualin a chenna culture pawh a bo ve nghal thin,” a ti a. Mi thiamte chuan, “tawng a boral chuan a tawng neitu hnam pawh a boral ve nghal thin,” an lo ti bawk a. Linguist-te chuan kum 2100 a lo inher chhuah meuh chuan khawvela tawng zaa sawm kua hi chu hman an ni tawh dâwn lo niin an sawi bawk a; chutih lâiin UNESCO-in tawng boral mai thei din hmun hlauhthawnawma ding mêk zîngah Mizo tawng hi a lo telh ve mêk bawk a. Hêng hi ngun takin ngaihtuah ila, kan thangharh loha tun ang renga kan inthlahdah mai mai reng chuan Mizote hian ‘kan tawng’ tia sawi tur hi kan nei lo thuai ang a, Naga leh Assamese tawng chawh pawlh, ‘Nagamese’ an tih tâk ang mai hian Mizo tawng leh Sâp tawng chawh pawlh hi kan ‘common language’ a la ni thuai ang a, a tawng hausa zâwk leh chak zâwk, Sâp tawng hian Mizo tawng hi a la nêk ral thuai ang a; kan tawng a boral chuan Mizote pawh hi kan culture leh kan identity a bo tawh ang a, hnam boral kan ni ve nghal dâwn a ni.
Chuvangin, Mizo tawng hi Sâp tawngin a nèk ralna tur laka kan hum him a tül a, kan chàwi sàna kan hman uar a tûl a; a dam khaw chhuah zel theih nân tha püi thawha tan kan lâk a hun tawh a. Khua kan tlài hmâ ngei hian Zo fate i harh ang u.

Get real time updates directly on you device, subscribe now.

Leave A Reply

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More