A.C. Zonunmawia, CEP
Kan pi leh pute khan an chhehvela nunna nei leh nei lo Pathian thilsiam, leilung pianken hausakna (natural resources) kha damkhawchhuak tura an innghahna a ni tih an hre chiang hle a. A enkawl, humhalh leh hman tangkai dan pawh an uluk a, chhuanchhawng zelah a enkawl, humhalh leh hman tangkai dan an hriatte an hrilhchhawng zel bawk a ni. Hetiang an hriatna hmanga hnamin tih dan phung a lo neih (cultural ethos) atangin mihringte hi nunna inkhaidiatah a zai pawimawh tak an nihzia hriatna an nei te kha a ropui ngawt mai.
Leilung pianken hausakna enkawl, humhalh leh hman tangkai kawnga hnamin tih dan phung a neih inhlanchhawn zel hi hnam dân (customary law) chu niin, he hnam dân hian mihring ei leh bar dap dan, ei siam dan, incheina, khawtlâng nunphung, râl beih dan, hmanrua siam dan, adt. thlengin a huam thin bawk a ni. Lal leh khawnbâwl upate’n ram leilung pianken hausakna an enkawl kawngah khan zavaia thattlanna tur atang zelin mimal leh chhûngkua anga a hlawkna lo tel theih dan kha chu an dah pawimawh chauh a, ‘Public Trust Doctrine’ an kalpui tha hle thin a ni. Ram leilung pianken hausakna enkawl kawnga tih dan phung tha, Zonun ze mawi tam tak kha chhawm nun zel a pawimawh hle a ni.
Mizoramin thilnung tinreng hausakna (bioresources) a neihte hi pi leh pute khan an hlut hle a, ramngaw enkawl dan phung fel tak an nei te kha hnam dân pawimawh tak a ni awm e. Khaw chhehvela ngaw te kha kangmei leh thlipui laka an khua a him nan te, tuikhur tuihna tha a awm reng theih nan te leh boruak thianghlim leh tha an neih theih nan an humhalh a. Hetiang hmunah hian thing kih leh kangmei tihchhuah an phal lo a ni. Châk lakna turin ramngaw vohbik an nei a, khaw thenkhat chuan mau sahna tur bik ‘mauhâk’ hmun te pawh an nei bawk a, an eizawnna atana pawimawh ber lo neihna hmun tur bik, kum tina theh tur ram an ruahman thin bawk a ni.
Ram leilung pianken hausakna enkawl kawngah khuarel thil (natural system) nihphung an hre em em a. Lo neihna hnu ‘chul’ atanga ramhmul rawn to leh dan chhawrdawh (ecological succession) an hriatna atangin lo atana ram bawh leh dan tur kum bithliah thlengin an chhût thiam em em a, ram a tui (fertile) leh hun tur an hre thin a ni. Lo atan ramngaw an vat a, an hal a, thlai an ching a, an seng hnu-ah chulai ram chu khuarelin a rawn enkawl that leh atan an hnutchhiah a, sik leh sa mila khuarel behchhan tih dan (natured-based solution) an hman tangkaina te hi a ropui hle a ni.
Lal leh khawnbâwl upate rorelna a tawp a, Lushai Hills District (Village Councils) Act, 1953 lo piangin khawtlânga rorel hna chu Village Councils kutah a awm ta a. Village Councils pawhin ram enkawl kawngah kan hnam dân tam tak a rawn chhawm a ni. Ram leilung pianken hausakna enkawl kawnga kan hnam tih dan phung hrang hrang kan sawi vek seng lovang. A pawimawh ber erawh hetiang enkawlnaah hian hnamin tih dan phung a neih te kan ngaih pawimawh a, khawtlâng anga thawhhona tha tak nena kan zaivaia thatna tura vantlâng ram/hmunhma (village commons) neih, humhalh leh hman tangkai kan uar thar a, mimal anga ram valh zau zelna te kan hnualsuat leh do thiam a, ram leilung pianken hausakna Pathian min pek hi humhalh a, a tipung zawng, tangkai, renchem leh duat taka kan enkawl a, tuna mite bakah chhuan lo la awm zel tur tan pawha chhenfâkawm tura kan buatsaih a ngai a ni. Pathian thilsiam tinrengte inkungkaihtawn dan hriatna (ecocentrism) kan pi leh pute’n an lo neih leh chumi nena inhne rem tura nunphung an lo neih te hi chhawmnun zel a tha e.