SÂKHUA/KOHHRAN HIAN MIN |HEN HRANG LO SE

R.Lalfakawma Seling

Hmânlai chuan sâkhaw biak mumal nei lo, thingbul leh lungbul bia tih hi kan insawi dan lâr tak pakhat a ni a. Amaherawhchu, kan chanchin ziakna hmasa lam han bih chian hian sâkhaw biak dan kawngkal mumal leh fel tak kan nei reng mai a. Thih hnu khawvêl thlengin rin dan nghet tak ‘mitthi khua’, ‘Pialral’ tihte pawh kan nei a ni. Mitthi khaw kalkawng te, Pialral kâi thei chin turte pawh mumal taka awm thlap a ni. Kristian kan nih hnuah hla phuah thiam Damhauha’n, “Ka dâwn ngam lo hmangaihna khua a vâr hmâa fam zawng chu” ti mah se Pialral kal thei tura thangchhuahte kha chuan ngaihngam tawpin an thih ni an ban ngei ang.
Kristiante chauhin kan nei emaw tih laiin sâkhaw dang betute pawh hian thih hnu khawvêl rin dan an lo nei ve tho a, a fing apiangin kan suangtuah nuam thiam mai em ni tih ngaih dan te pawh a awm. Keini Mizote Pialral kha chu tûnlai khawvêl atanga thlir chuan han nuam viau tur pawhin a lang tawh lo va. Hnathawk lo leh fai sa ringa kumkhuaa awm kha niin chu chu kan tûnlai nun hi a ni deuh tawh mai awm asin. A tlângpuiah chuan sâkhaw hrang hrang hian thih hnu khawvêlah chuan kan dam lai thiltih ang zêla lâwmman hmu tur leh dinhmun tha chang tura ngaihna kan nei hlawm a ni.
Sâkhaw dang chanchinte hi han bêl chiang ila, kan lo danglam viau lo va. Catholic unau ten thlarau chawlh lailâwkna hmun ‘purgatory’ an ring a; Muslim sakhaw zuitute pawhin an thihin mitthi thlarau chu ‘Barzakh’-ah kal nghalin chutah chuan thawhlehna ni ropui an nghâk dawn niin an ngai a. Kristian ten Isua kan rin dan ang thovin Muslim sâkhaw dan zawma Allah thu awihte chuan thih hnu khawvêlah chanvo tha changin nuam takin an awm ang a, Allah thuawih lote chuan hremna an hmachhawn ve dâwn a ni.
Kha chen sâkhaw hluiah lungawi taka kan awm laiin a aia duhawm leh tha zâwk Kristian sâkhua kan han hmel hriat a. Thangchhuah thei mi tlêmtê kalna Pialral leh mi narân kalna mitthi khua ai chuan vânram chu a lo nuam zawk êm mai a; tu emaw tih dan takin mi chhumchhia zâwkte hamthatna ni awm taka a lan vângte pawh a ni mahna Kristian sâkhaw thar chu kan tuipui hle mai a, sâkhaw hlui chu a bet nghal rawk rawk mai a nih kha. Sâkhaw dang Hinduism, Buddhism leh a dang dangte lo lan hmaa Kristianna lo thleng kha kan vannei tak zet a ni.
Kristianna chuan sâkhaw dang leh rin hran dang ngai thei lovin a do zui zat zat a. Khatia kristianna lo lut tâah pawh khan a tum lian tak pakhat leh vawiin ni thlenga kan duhthusam chu zâa zâ kristian nih hi a ni. Zâa zâ kristian kan intih hun a liam a, tunah chuan 87% vel kan ni ta awm e. He ta kristian ni lo zingah hian hnam dang Mizorama inbengbel nghet tawhte a tam zawk an ni ang a, chutih rualin Mizo zingah pawh kristian ni lo kan tam ve tawh ang a, Pathian awm ring lo thlengin kan awm ve tak hi.
Mizo leh sâkhaw chungchang sawi dawna thil mak tak mai chu, Mizo ten sâkhaw thuhmun be vek tura ngaih dan kan nei thin hi a ni. Hmânlai pawh khan chi peng hrang hrang ten sâkhaw biak dan kawngkal hrang an nei a, sâkhaw biakna serh leh sâng khawihtu sadâwt pawh an nei hrang thliah a ni. Hêng an sâkhaw biaknaah hian a thenah an intelpui theiin a thenah chuan sâkhaw dang betute tel thian miah lohnate pawh a awm ve bawk a. Chi peng hrang hrang ten sâkhaw biak dan kawngkal hrang an nei kha kan tûnlai kohhran pêng hrang hrang ang hi a ni ber awm asin.
Tûnlai kohhrante pawh hian mahni ‘pâwl’ tih dan hrang hrang kan nei a, kan indaidanna langsar tak chu trinity chungchang te, baptisma, sabbath serh leh thih hnu khawvêl rinnate hi a ni awm e. Hêng thuah hi chuan mahni kohhran kal dan dik ber ti vek kan ni a, kan chiâng tlâng khatin a hriat e. Kan kalphung, tih dan leh rin dante inang chiah lo mah se thih hnu thlarau khawvêl vânram leh hremhmun erawh kan rin dan a thuhmun a, lungrual takin kan la lêng za turah ngai ila.
Tichuan, India hmârchhak kilah ram nghet neiin Mizo hnam angin kan inbâwk khâwm a. Kan khaw hawi a zau tial tial a, kan nunphung pawh inherin kan thil thlîr leh ngaih dante pawh a inher danglam hret hret zel a. Kan sâkhaw biak dan kawngkal leh sâkhua thlengin inang tawh lo mah se Mizo nihna chuan nghet takin min phuar khâwm a. Mizo nih tinuamtu ber kan tih chhiât that tawh chânga intawiawm, inphungbawmte pawh kan la chîng chho zel chu a nih hi.
Hetianga insuihkhawm leh hnam tih dan phung vawng tlat chunga kan kal lai hian rilru tê deuh leh zîm deuh kan put chuan inen hranna piang mai thei a ni ve a. Kan sawi tak ang khan chhiât ni that nia intawiawm tawn kan nihna kawngah hian tawngkam mawi leh hawihhawm hman kan chinte pawh a tha. Hmanni mitthi vûina pakhatah chuan a vûitu ber khan pianthar a tul loh thu a sawi uar hlê mai a. Anni kha pâwl lian an ni lo va, mitthi vûina hmuna kal zingah a tam zâwk daih kha pianthar ngai ti thin kan ni. Ka kristianna rilru atang chuan hetia kan thupui ber pakhat piantharna an mausam thu an aupui thin a nih chuan anmahni hian ti tleng tleng mai se a that hi maw le… ka ti rilru a.
Hmun pakhatah thung chuan ‘tui’ an sawi uar leh hlê mai a, anni anga hmang uâr ve lo tan chuan ngaihthlak nuam a ni chiah lo mai thei. Hun tâwp Malsawmna pawh mawi takin Isua hming chauhin a rawn khâikhâwm fel êt mai a, kan danglam ang reng khawp mai. Thil pawi tak pakhat chu, chhiât thata intawiawm thiang lo thlengin kan awm ta a ni awm a, a zia lo khawp mai. Kan ât lai kan tih sâkhaw hluiah pawh khan an sâkhaw biak inang lo mah se inneih, khuângchâwi hunah chuan an intelpui thei vek a, sâkhua khan Mizo kan nihnaah daidanna lian a keng ngai lo. Tûn kan fin hnu, Mizote insuihkhawm that a tûlzia kan hriat tak hnuah phei hi chuan kan sâkhua/kohhran/pâwl kalpui danahte Mizo rilru lian tak kan put a pawimawh khawp mai. Mizo chhungah hian kristian te, kristian ni lo te, Pathian awm ring lo thlengin kan leng vek tur a ni ang chu.
Kan hunpui vawrtâwp pahnih inneihna leh invûinate hi sâkhuana hmanga inbuaipui thin kan nih avângin inhriatthiamna kan neih tlân a pawimawh hle bawk. Mahni kohhran/pâwl bik awm khâwmnaah chuan eng ang hawi pawhin lo sawi rawh i, a pawi lo ve. Amaherawhchu, hetiang hunah hian rin dan hrang hrang nei kal khawm kan ni tih hriat a, kan sâkhua/pâwl tih dan phungte inzahsak thiam tawn chungin mi dangte ngaihthlak nuam lo tur emaw, mi dangte rin dan ngâinêp leh sawisêl zâwng khera kalpui lovin kan tih dan theuh hian tifel êt mai ila; rin dan leh ngaih dan hrang nei chung pawhin kan inlungrual thei ber awm e a.