B. Lalthangliana
Pi leh pute’n Chapchar Kut hi eng tikah nge an hman tan tih kan hre pha lo na a, tun laia Chin state hmar lam, Falam district chhung Suaipui khuaa an chen laia an hla pakhatah:
Pawino cha cha hawng thawk e,
Kawlni runin,
Ka Suaipui leh ka lam mual a nuam lo ve,
Hnah thing hnuaiah sakruang
Pal thing ang kan tun,
Kan thlunglu leh Kawl silai tui ang an lak.
an ti vawng vawng tih kan hmu. Saihmun khua hi kum 1972 April thla khan kan tlawh a, Suaipui hi a hla vak lo. Chapchar Kut lawma hlim taka an lam mup mup hun hi kum 1450 AD vel a ni mai thei a. heng hun hmate hian Chapchar Kut hi an hmang tawh awm e.
Han peng zawk ila. Hla hlui kan tarlana Kawl silai tih hi ka dah luih a ni a. Ziaktu hmasate chuan Kawr silai an ti zel a. Ngun taka kan chhuiin, pi pute Len tlang vela an khawsak laite hi chuan ‘Vai’ hi an la hmu pha loin a lang a, ‘Kawr’ tih tawngkam pawh hi a la chhuak lo awm e. Pi Pute’n Cachar vela Vai an hriat tan hi chu kum 1840 vel emaw chauh a ni a. Chu bakah silai hi pi pute khan khawthlang lam atanga an chawk luh ni loin, khawchhak lam atanga an lak luh ni ngeiin a hriat bawk si. Chuvangin, Kawr silai tih hi tun hnua ‘Vai’ sawi nana ‘Kawr’ hman lar hnu zulzuiin lak chhawn sual palhah dah ila, a hun nen a inhmeh a, a inrem bawk a, pawm a hahdam thlap e kan ti a ni.
He thu hi Pu R. Vanlawma (1914-2006) nen kan inkawm tum khatah ka sawi a. A ngawi vung vung a, “Thil ilo hre tawh hle mai a…” a ti mauh mai a. Min hnial lo niin ka hria nia.
Kan thupuiah khan lut leh tawh ila. Pi leh pute khan Chapchar Kut an hman hi record a awm lo na a, an uar chhunzawm zel niin a ngaih theih a. Nuam an tih em vangin, “Mahni lu lam kan nia lawm,” an ti hial; Chawngtui leh Ruallunga an hmang pawh nuam an ti lutuk a, ban nachang an hre lo hial tiin upate’n thu khawchangah an sawi thin.
Hun a lo kal zel a, kum 1890-ah British-in Mizoram an awp ta a. Kum 1894-ah Missionary-te lo lutin Kristian sakhua an rawn pu lut bawk a. Inawpna leh sakhaw lamah, British mi an ni ve ve avangin, rilru inhmu takin Mizoram chu an enkawl a, an thuai ta a ni. Anni thlur hnih hi an huvang a lianin a na hle a. Entirna pahnih chauh tar lang ila.
Pu Telela (1888-1966), Thakthing veng, Aizawl leh a thiante chu Bawrhsap rorel an dodal avangin lung inah Bawrhsap hian a khung a. Thu buai an sawinaah Bawrhsap N.E. Parry chuan, “…Mizoram chu ka kut ka pharh a, ka hum leh ang chauh hi in ni…” a tih khum hmiah a. Pu R. Thanhlira (1917-2002) pawhin, “Aizawl an tuai vir dan chu, ‘Dictatorship’ ang a ni ber…” tiin a ziak nghe nghe.
Hetianga inawpna khauh tak hnuaiah leh Kristianna pung chak tak karah chuan, pi pute’n hlim taka kum 400 emaw lai an lo hman thin Chapchar Kut chu zawi zawiin a lo chuai lo thei lo a. Sawiselin khap chiah lo mah se, Bawrhsap leh Zosapte kha an huvang a lian em a, an mitmei ven a na lo thei lo bawk. Hetiang boruak leh dinhmun avang hi a ni mai thei, pi pute khan Chapchar Kut an hman zel thu ziahna kan theih anga kan dap pawhin kan hmu rih lo. Kum 1929 thleng kha chuan Aizawl leh a chheh vel khuaahte chuan an hman thu hriat a ni lo a, thingtlang khaw thenkhatahte chuan an hmang mial mahna.
British-in Mizoram an thut kum 40 lai hnu kum 1930-ah chuan Bawrhsap Pisaah Mizo tlemtein hna an thawk ve a. Chapchar Kut denchhenin March thla hun remchangah ni khat chawlh Bawrhsap hnenah an dil thin a. Phalna an hmuh ve leh Kut sa zawn ni leh kut ni tur Tlangauin Thakthing veng leh Venghluiah a puang thin a. Tichuan, mi tlem deuhin zu nen mahni vengah Chapchar Kut chu an hmang ta thin a. Hei hi hun thara Mizoramah Chapchar Kut an hman thu ziaka kan hmuh hmasa a ni.
Kum 1952-ah District Council a ding a. Ni 8 October 1952 Session-ah Chapchar Kut chawlh ni 3, Mim Kut chawlh ni 1, Pawl Kut chawlh ni 2 turin an rel a; chu chu kum 1971 thleng hman a ni a. Pu Hrangaia, Executive Member put luh a ni a, a fakawm hle.
Kum 1960 atang chuan mipui hman ho tura ruahman chhoh a ni ta zel a, Mizo lam chi hrang hrang chhuah leh infiamna chi dang danga intihsiakna neih a ni a, a hlawhtling thin hle a. Kum 1964-a Lammuala Chainaah zû keng lut an lo awm pek a. Chu chuan a nghawng na angreng viau! Kum 1965-ah chuan hman a ni ta lo.
A tawi zawngin, Kohhranin a hriatthiam loh avangin, Chapchar Kut vuah loin kum 1966-ah chuan ‘Mizo Ni’ vuaha hman a ni a. Zoram buai avangin 1967-1972 thleng ‘Chapchar Kut’ emaw, ‘Mizo Ni’ emaw tia hman a ni lo.
Zoram buaiin ziaawm lam a pan ta deuh bawk a, MZP hmalaknain kum 1973 atang chuan Chapchar Kut chu tluang takin, uar deuh deuha hman a ni zel a. Zau zawka ngaihtuahna hmangin, Mizoram pawna Zofate pawh sawm an ni ta zel a, a lawmawm hle. Tlemin in peng leh deuh hlek teh ang.
Mizote Cultural Dance zingah Cheraw hi a mawi deuh ber a, a chhuanawm deuh berin a lang. Mau hmanga lam ve tho hnam dang an awm ve nual a. Chungte chu : Thailand-ah Ram gratopmai, Cambodia-ah Rodam kon araek, Malaysia-ah Magunatip, Vietnam-ah Mua sap, Philippines-ah Tinikling te, Myanmar-ah Karen hnamte leh China rama Li hnamte an ni hlawm.
Mizo hnahthlak zingah pawh hming hran vuahin an kan ve hlawm a; Lai (Pawi) lam chuan Rawkhathlak vuahin raicheha thite thlarau thlah nan leh, hmun thenkhatah chuan buh za aih nante an kan thin a. Mara (Lakher) te chuan lal emaw, mi khawsa thei deuh emaw an thihin an kan a, Rakhatla an ti thung. Tun hnai deuh khan Chin state leh Manipur state-a Mizo hnahthlak thenkhatte pawhin an kan thin bawk.
Titi pakhatah chuan Baptist Missionary Pi Zirtiri (Miss Chapman) chu a naupangte nen Phawngpui bial Sangau khaw kiang Cheural khuaah kum 1932 khan an kan an hmu a. Serkawn an thlen hnuin an kan ve ta a, Cheural tih hi an lam thiam loh avangin Cheraw an ti ve mai a, chu chu a tobul nia sawi an awm a. Mahse, hei hi chu a pawmawm lem lo. Chin state-a Lai chi peng thenkhat chuan hmanlaiah, “Cheraw tlawh tlawh, Fang za aih aih” tih hla an nei a ni.
Kum 2010 March 12 khan Aizawlah Cheraw kanpui huaihawt a ni a. Cheraw bu 671 kan a nia, nula leh tlangval 10,736 lai an che vel a, pui hem hem tak a ni a, World Record tlingin Guiness Book of World Record-ah seng luh niin a chuang ve ta vung a ni. A buaipuitu Art & Culture Directorate leh Central YMA-te an fakawm hle.
Puan chungchangah pakai zawk ila. Tunlai hian Mizote hian Puan chi hrang hrang, design dang dang, nalh tak tak an nei tam hle a, hriat sen pawh a ni meuh lo. Amaherawhchu, hnamin roa kan neih, sawrkarin Geographical Indication (G.I) meuh neia a humhalh puante chu ‘Panga’ (5) chiah a ni a, chungte chu : Puanchei, Pawndum, Ngotekherh, Hmar- âm leh Tawlhlohpuante a ni. Heng puante hi dah pawimawh, zah leh ngaih hlut a tul em em a ni.
Kan tar lan tak Cheraw kân nei ve hnam hrang hrangte khan an tawngin sawi dan an nei ve ngei hlawm a, an khawn dan te leh an kan dan te pawh a inang lo hlawm. Mau hmanga an lam leh an kan avang hian kan entawn emaw, kan lak emaw zawngin kan ngaihtuah tur a ni lo a. Pi leh pu atanga kan hnam lam, kan chhawm nun zelah nghet takin i pawm ang u. A hming pawh ‘Bamboo dance’ ti loin, a Culture hming ‘Cheraw’ tia lam leh sawi leh ziak hi a tha ber ang e.
Kan sawi tak ‘Cheraw’ leh ‘Puan’ thenkhatte hi Mizo hnam bil thenkhat chuan an ta bik anga sawi an awm thin a. Hmun thenkhatah chuan inchuha buai lek lekte pawh awma sawi a ni a. Thuk zawka kan ngaihtuah erawh chuan ‘inchuh’ hi a sual lo a, mahse, ‘buai lo ila,’ nu leh pa tuak khatte hrin fate lo chuan Pa Ro an inchuh ngai lo. Kan hnam ro, Cultural lam leh a silhfente kan inchuh laih laih chuan, Chhuahna thuhmun, Thlah khat kan nihzia a tichiang zawk a, a la fiah deuh deuh dawn a ni.
South East Asia tlang mite lam leh culture, silhfente hi an TV-ah kan en