Mahmuaka Chhakchhuak
February ni 26, 2026-a Multipurpose Hall, JB. College-a tlangzarh a, March 4, 2026 nia |huamluaia Mual-a lehkhabu phochhuah LUNGLEI NI hi a bu hming, a bu pianhmang leh a kawmte hi a mawi hle mai a, standard size a ni lo a, hetianga a hlai hian a ti souvenir hliah hliah ka ti a, ka duh ang tak size chiah a ni.
He lehkhabuah hian phek 172 awmin, thuziak 14 leh message pakhat leh report pakhat bakah thlalak chi hrang hrang phek 10 zet a awm bawk. A bu buatsaih chhoh tan tirhah khan ‘He lehkhabu hi chu mi nazawng thuziah dahna tur a ni loin research tak tak nena beitute thuziah chauh dah tum a niin lehkhabu rotling tak tura buatsaih tum a ni’ tih chu a buatsaihtute zinga mi pakhatin min hrilh dan a nih avang chuan a bu lo chhuah hun tur pawh ka nghakhlel a, Pathian zara ka dam phawt chuan chhiar ngei ka tum ruh hle a.
Setting leh layout lamah sawiselna tur awm nual bawk mahsela a bu chhung thu bik hi han luhchilh ila. A bu chhungah hian Message pakhat leh Report pakhat a awmin a bak zawng chu thu hlawm sawm leh pali a awm a, phek sawm awhin thlalak a awm bawk a, hla leh hla chham tihvel a awm lo a, a felfai viau. Thu hlawm ziah hmasak ber ‘Lunglei lo indin chhoh dan’ tih thupui hmanga C. Lalhmingmuana ziah hi a ngaihnawm hle a, a dawt chiaha Prof. J. Zorema ziah ‘Lunglei Administrative History’ leh ‘Lunglei Lalte’ tih thupui hmanga Dr. Lalthanmawia ziah leh Rev. F. Sangvela ziah ‘Lunglei: The Second Capital’ te nen hian inanna lai a awm deuh hlek nain thu hrang vekin an ziak a, a bengvarthlak hlawm hle. A dangte hi chu thu hlawm hrang vek niin chanchin (history) ni chiah lo deuha ziah pahnih a awmin: TC. Jonunsanga ziah ‘Lunglei kan hmangaih em?’ tih leh Dr. PC. Lalbiaknii ziah ‘Urban Forest leh Lunglei’ tihte hi Article pangngai ang chi a ni a (Heng thu ziah pahnihte hi sawi belh vak a chakawm hle mai a, Dr. PC. Lalbiaknii ziah phei hi chu he lehkhabu tihlutu ber a ni hial awm e), a tawp lamah hian Prof. J. Zorema ziah thu dang a awm leh a, mi pakhat thuziah pahnih han dah bik hi ama duh dan chu a ni hauhin ka ring lo.
Lehkhabu hi ruahtui leh kangmeiin a tihchhiat loh chuan kum rei tak daih tur a nih avangin a ziaktute ngei pawh hian an uluk thin a, chutiang ang bawkin he LUNGLEI NI lehkhabu pawh hi kum rei tak daih tur a ni. Chutianga hun daih rei tur chi a nih vang chuan a ziaktute ngei pawh hian uluk taka an ziah pawh a ni ngei ang a, mi thiam bikte chauh ziahtir a, research tak tak neia ziah a nih bawk avang hian ngaihhlut a hlawh ngei pawh a rinawm. Nimahsela a chhung thu-ah hian thu inkalh leh sawifiah nawn ngai tlemte a awm a, chungte chu a tawi thei ang berin han sawi ve ila a tha ang e.
Lehkhabu hming meuha LUNGLEI NI tih ni si a, a bu chhunga Lunglei Ni ziah lanna hmun hnih chiah, phek 10-naah leh phek 27-naah a awm a, chung hmun hnihte chuan Lunglei Ni an ziah dan chu a inmil lo lehnghal a, a zia lo hle mai. Phek 10-naah hian ‘March 4, 1889 atang chuan Lunglei chu mei mit loa luah a ni ta’ a tih laiin phek 27-naah thung chuan ‘kum 1890 March 4-ah Vai lian vawi hnihna avangin Sapho chu Lungleiah an lo thleng a……Hei hi Lunglei din ni atan pawm a ni a, he ni hi Lunglei Ni Organizing Committee (2025-2026) pawhin Dt. 15. 12. 2025-ah pawmin a nem nghet a ni’ a ti bawk si a, ziah sual palhah kan ngai mai dawn nge ni ang?
Phek 7-naah hian paragraph hnuai ber bul tannaah ‘January 12, 1889-ah Tlabung atang chuan Sai kal theih tura zauvin (feet 4 – 6) kawngpui sial hna an rawn thawk tan ta a’ tih thu kan hmu a, phek 15-naah paragraph hmasa berah hian ‘Tlabung to Lunglei kawngpui mel 41 zeta thui sial hna chu 16th January 1889 khan an tan a’ tih thu kan hmu leh a. Tlabung atanga Lunglei kawngpui sial hna tan ni hi January 12 nge 16 zawk hi ni ang tih a chhiartute tan pawm zawk tur hriat a har hle mai. A ziaktute hi mithiam ve ve niin an thuziah dangte phei chu a hlu em em hlawm nain helai thu pakhat erawh chuan ngaihtuahna a tibuai ve deuh tlat mai. Chutiang bawkin phek 50-naah hian Mizo Hmeichhe Insuihkhawm Pawl (MHIP) hi kum 1974 July 6-ah Lungleiah leh Aizawlah a ding rual a tih kalh laiin phek 92-ah thung chuan kum 1975-a din angin a rawn ziak ve thung a, pawm zawk tur hriatthiam a har deuh bawk e.
Phek 23-naah ‘Shakespear chuan kum 1901-02 chhungin Circle System a din a, Mizoram pumpui chu Circle 18-ah then a ni’ tih hi hemi kumah hian Circle 12-ah then a ni zawk em? Lehkhabu pakhat: C. Vanlal Ruaia ziah, Pipute Rammutna (A Socio-Cultural & Political Innovation of the Mizo) phek 131, 132-ah chuan heti hian a inziak a: Bawrhsap J. Shakespeare I.A chuan Kum 1902 atanga hman tan turin Mizoram pum chu Circle Administration sawm pahniha thenin Circle tinah Circle Interpreter pakhat leh an thachhang dawltu tur Circle Chaprasi (CS) pakhat a dah bawk a. Bawrhsap chuan thuneihna sang tak pein kan Lalte thuneihna tawp hnuah pawh khawtlanga ram leh hnam humhalh turin anni chu a ruatin Lalte chuan khawtlangah rorelna fawng chelh bawk mahsela heng C.I-te chuan Bawrhsap hnenah an ngaihdan an thlen thin a ni. Chung C.I hmasa berte chu April 1, 1902-ah Bawrhsap chuan hengte hi a ruat a; Pasina, Romana, Darsata, Thangchhingpuia, Khuanga, Suaka II, Thangnghinga, Chawngkunga, Siamliana, Taikhuma, Buala Tlau leh Taikhuma Paihte te an ni. Anni hi Rs. 25/-, Rs. 20/-, Rs. 15/-, leh Rs. 10/- hlawhte an ni hlawm.
Phek 25-naah hian ‘Thus, historically, administratively and geographically Lunglei District became a casualty and was placed in the most disadvantageous position of the country’ tiin Sap tawnga thuziah dang karah a awm a, hetianga Sap tawnga rawn ziah kher hi a ziaktu ziah dan reng nge ziah sual palh nge a bu siamtu lam tihsual zawk ni ang tih chu hre thei lo mah ila, lehkhabu danga awm ngai lo a niin a mawi chiah lo deuh. Bracket chhungah khung nisela chuan a ngaihdam theih ang a, fimkhur loh vanga ziah sual palh a ni zawk mai thei e.
Phek 6-naah leh phek 29-naah hian thu inkalh anga lang hmuh tur a awm leh bawk a, phek 6-naah ‘Vansanga’n Lungmawia a pemsan hnu hian Lunglei chu a ruak’ tih thu kan hmu a, phek 29-na paragraph chung berah ‘Vansanga hi Lungleiah hian a awm reng lova Chhipphir khuaah a lal nia hriat a ni a’ tih thu kan hmu leh a, Vansanga hian Lunglei a chhuahsanin Lungmawiah ngei Chhipphir lamah a kal tih kan chiang ta lo a ni. Lunglei awp tawhtu lal hming langsar tak a niin kan sawi uar viau mai bawk si a, Lunglei a awp hnua khaw dang a luah lehna hmun hi fiah taka hriat dan awm thei sela a duhawm. Tin, phek 28-naah hian ‘Lunglei hming put chhan ‘Lung lei’ pawh hi ama phuah a ni’ tih hi JC. Vanlalhmuaka ziah Thinlung Thangkhawk bu atanga a lak ni awm tak a ni a, Thinlung Thangkhawk hi JC. Vanlalhmuaka ziah a ni lo a, Mahmuaka Chhakchhuak ziah zawk a ni. He a thu lakchhuahna lehkhabuah pawh hian ‘Lung Lei’ hming hi Vansanga phuah tih a awm lo a, ‘Vansanga phuah nia hriat a ni’ tih mai chauh a ni a, phek 145 lamah phei chuan British Officer te chu Lunglei hming phuahtu ang deuha ngaih theih turin a rawn sawi lehnghal a, hetia fiah tak ang maia ‘a ni’ han tih dawt mai a, thu lakchhuahna ang loa han ziah hi chu research nei meuha ziahah chuan a zia lo deuh.
Phek 37-naah hian a chung berah Lunglawn lalna tawp ni chu April 1, 1955 tiin a rawn ziak leh a, research nen meuha ziahah chuan ziah sual a tam deuh mah mahin a hriat a, nge kum 1954-a lal ban hnuah khan Lunglawn lal hi a bang ve ta chauh em ni zawk ang. Amah vek hian phek 39-naah Lal ban hnua Village Council inthlan pui hmasa ber chu April 1954 tiin a rawn ziak leh bawk si a, ziah sualah kan ngai leh mai dawn em ni ang. Nge VC inthlanpui neih hnuah hian Lunglawn lal hi a bang ve chauh zawk ni ta ang?
Phek 46-naah hian a hnuai lam tlar tawp ber pathumnaa Pu Buanga leh Sap Upa chanchin a sawi chhunzawm zelnaah ‘Kum 1903 kha chuan Hmar lamah Lower Primary school 15 an hawng a’ tih thu kan hmu a, Pu Buanga te thiandun thil tih ni awm tak a nih laiin anni chuan Chhim lama hun an hman hnuin Hmar lamah an kal leh tawh si lo a, midang thiltih a nih a rinawm zawk. Tin, helai pheka ‘Lorraine’ tih ziak hmun hniha hmuh tur awm hi mit a timim ang reng hle mai bawk a, Pu Buanga hming ‘Lorrain’ ah hian ‘e’ a tel ngai si loin ‘Lorrain’ tih chauh a ni si a, ziah sual palh a ni ngei ang.
Phek 49-naah hian a chunglamah ‘Kum 1986 August 7 atangin Mizoram chu India ram State 23-na atan hlankai rem tih a ni a’ tih thu a awm a. Hei hi Parliament House-a remtih thu a sawina a ni em, a nih chuan August 4, 1986 tur zawk a ni awm e. Khatih laia Union Home Minister Buta Singh chuan Mizoram State Bill chu Parliament (Lok Shaba) ah a pu lut a, member 306 in tha an tih laiin member pahnihte chuan tha an ti lo a, Rajya Sabha-ah ngaihtuah a ni lehin member 171 in tha an ti a, 11-in tha an ti lo thung bawk a. Tichuan, India Constitution siamthat vawi 53-na (53rd Amendment Act of 1986) chuan Article 371G dah belhin Mizoram chu Indian Union-a State 23-na a lo ni ta a ni.
Phek 143-naah hian Rev. JH. Lorrain leh F.W. Savidge te hian March 13, 1903-a Lunglei an luh khan Serkawn (tuna BCM Hqtr awmna hmun) chu inben belna hmun atan an thlang a tih thu hi a dik tho nain Pu Buanga leh Sap Upate hian March 8, 1903-ah Sadya (tuna Arunachal Pradesh) atangin Tlabung an rawn thleng a, March 13 (Zirtawpni)-ah Lunglei Circuit House an thlengin a tuk, March 14 (Inrinni)-ah Sethlunkawna Kristian in 17 lai awm chu an tlawh nghal a. March 15 atang chuan anmahni awmna tur hmun ngaihtuahin Ramzotlang lamah an kal a, thingkungah lawnin ram an thlirin tuna Kristian Hospital awmna hmun ruam laiah leh a kiang velah hian ram serthur (Serfang/ lemon) hi a tam em em a, chulai leh a chhehvel chu awmna hmun atan an thlang ta a ni han tih deuh thlap nise a fiah deuh zawkin a rinawm.
Phek 143-naa a chunglam tlar hnihnaa ITACH tih hi INTACH, a lampuma Indian National Trust for Art and Culture Heritage tih ni kher sela a duhawm ka lo ti deuh a, ITACH tih ringawt chu a dik lo deuh e. Phek 144-naah hian ‘Sap Tui’ tih leh ‘Saptui’ tiha ziak hmuh tur a awm a, a khawi hi nge dik zawk a, dik lo zawk ni ang? Tin, Pu Buanga leh Sap Upate Bangla leh Sap Tui te pawh hi INTACH humhalh mek a nih thu hi ziah lan atan a duhawm mange ka ti leh hram bawk.
Phek sawm zet awha thlalakte pawh hi a remchang chang dah nge ni a, hetia Kohhran tam tak (17 zet) awmna ni si a BCM Headquarter leh a campus chauh tarlante, Damdawi in ngei pawh panga lai kan neih laia Christian Hospital, Serkawn chauh tarlante, kawng hrang hranga mi hmingtha leh chhuanawm tam tak kan neih kara C. |huamluaia leh Lalzova Chhangte thlan lung chauh dahte hi ka duhkhawp lo deuh mang e. Baptist Higher Secondary School thlalak mawi tak tarlan chhan hi BCM Kohhran School a ni e tih bak he lehkhabu-a tarlan chhan tur hi ka hrethiam lo bawk a. Zirna hmun pawimawh tak chu a ni ngei mai a, College, Higher leh School hrang hrang pawh kan neih laia hemi chauh tarlan hi ka duhkhawp lo hle. Lung-Lei (Stone Bridge) thlalak hi a hmuna la hmu lo tan chuan lungpui satliah thlalak emaw tih mai tur a ni bawk a, a Lei (Bridge) na fiah deuh zawka tarlan ni thei sela a duhawm hle mai bawk. Tin, Pu Buanga Thlan London atanga lak thlalak tarlan telna chhan tur hi hriatthiam a har ka ti deuh bawk a, a bu chhungah Pu Buanga chanchin ziahna a awm hauh bawk si lo a, Pu Buanga hre lo tan a bangbo thlak dawn hle mai.