Zoliansanga Tlau
May ni 26, 2020-a ‘America’s Got Talent Season 15’-a inlan, Elton John-a’n kum 1974-a a larpui em em hla ‘Don let the sun go down on me’ sa a, endiktute leh mipuite mittui ti tlaa ding (standing ovation) meuha an lo lawm. Mi dang thil tih sual avanga kum 37 chhung tan ina tang, a hnu March 21, 2019-a chhuah zalen tak Archie William-a’n, “Zalenna chu thinlungah a awm a. Tan inah tang mah ila, ka rilru leh ngaihtuahna erawh tan inah ka tan tir ngai lo. Ka zalen hun tur thlir lo vin ni khat pawh a liam ngai lo” a ti a. “Engtik lai pawhin a êng zawngin thil ka thlir reng a. Engtik niah emaw chuan dikna lan chhuah hun a awm dawn tih ka hria” a tih thlen diktirtu Innocence Project te hmalakna kha a ropui ngawt mai. KL Liana’n “Jail tâng zawng zawng mi sual an ni vek kher lo ang bawkin, a tâng ve lo zawng zawng lah mi tha dân bawhchhe ve lo, tihna an ni vek kher lo” a tih kha a dik viau âwm e. Archie Williams-a chanchin hian ziaktu ropui Russian mi Leo Tolstoy-a thawnthu tawi ‘God See The Truth, But Waits’-a mi sual Makar Semyonich-a tualthah avanga kum 26 lai tan ina tâng, Ivan Dmitrich Aksyonov-a chanchin kha min hriat chhuahtir a. Archie Williams-a chuan a zalenna hmuin a dam khaw chhuak a; Ivan Dmitrich Aksyonov-a erawhin thu dik hre hman mah se, tan in atanga chhuah zalenna thupek a hriat hmain a boral hman hlauh va!
Benjamin Disraeli chuan, “Tan ina khung leh hrenga khar khipa awm hi mi naran chuan a tawrh khawchhuah paw’n beidawngin an kai kun tlawk tlawk mai a ni. Thu leh hla mi erawh chuan chu’ng hremna an tawrh chu an dam chhûnga an hun tawna hun duhawm berah an chantir thin” a lo tih angin James Dokhuma (1932 – 2007) pawh kha Rambuai lai khan Mizo fate tan tiin a rammu ve a. Kum 1968 March thla ni 14 khan Serlui chhuahah India siapiin lo lambunin hliam na tak a tuar a. Bawihsawmtu pawh nei lovin lei charah zan hnih leh ni khat zet a mu a. Chutah India sipai te’n manin Nowgong Special Jail-ah an thawn a, chumi hnuah Gauhati jail-ah sawn leh a ni. Tan ina a tan lai hian a ngaihtuahnate chawlhtir mai lovin thu a ziak nual a. James Dokhuma kan hriatna leh James Dokhuma nihtirtu – Thla Hleinga Zan, Rinawmin, Khawhar In tih te leh |awng Un Hrilhfiahna ([1970] Mizo tawng Pa ti hiala an koh phahna) bute kha tan ina a ziah te an ni.
Indopui pahnihna hun lai March ni 15, 1944 khan Khawruhlian khuaah hla phuah thiam C. Durthanga hi a lo piang a. Kum 1928 atanga 1945 inkara piang te hi ‘Silent Generation’ tih an ni. C. Durthanga nau sen lai hian Khawruhlian atangin Durtlang-ah an pempui avangin a hming pawh Durtlang hming chawia sak a ni nghe nghe a. Kum 1966 khan MNF underground-ah lutin Vanapa Battalion (‘V’ Battalion)-ah awm a. Kum 23 a nih kum 1967 khan amah nen mi sawm pahnihte chu East Pakistan (Bangladesh) panin an kal a. Bangladesh ramri Sazek lui an thleng tep tawh tihah a hma lama kal fal C. Durthanga leh a thianpa Thankima te thian dun chu ‘Kumau Regiment’ te’n an man ta hlauh mai a! Vanneih thlak takin mi dang erawh an man tel ve lo hlauh va. Tichuan, C. Durthanga te thian dun leh a mantute chu Phuldungsei-ah thla khat awmin a hnuah Aizawl Jail-ah tantir an ni a. Aizawl Jail atangin Silchar Jail-ah sawn leh niin, kum khat chuang an tan hnuah Tejpur Jail-ah sawn leh an ni a, hetah hian kum chanve vel a tang leh a. Hemi hnu hian Aizawl jail-ah an sawn leh a. Kha tih laia India Prime Minister Indira Gandhi (Jawaharlal Nehru-a fanu) khan Mizoram District Council atanga Union Territory-a January 21, 1972-a hlankai a nih khan a chhuah zalen ta a ni.
C. Durthanga hian Jail a tan lai hian ‘Jail run thim’ tih hla leh ‘Min lo hmuak ang che, Van khawpui tualah’ tih hla te hi a phuah a. H. Lallungmuana’n, “Lung in hi chhan hrang hrang vangin a tan theih a, thil tih sual vanga tan hi chu a tha lo va, chuti ni lova thil dang vang a nih chuan pawng hlauh turah ka ngai ta lo. Lung in hian malsawmna thuruk ropui tak a lo nei si a. Utawk angin hmelchhe mah se lunghlu a pai ru tlat a ni. Lung ina ka zirlai hi ka pass ta em tih erawh ka la chiang chuang lo” (Lung in malsawmna thuruk) a tih kha min hriat chhuahtir a. C. Durthanga hi tan inah tang ta lo se lang chuan a hla ‘Jail run thim’ hi a piang kher lo vang tih a chiang a; ama’n “Ka zuam lo kumtluanga Jail run thim nghah reng zawng, sual leh thim lal nunrawngte an leng si” ti mahse, a tan leh keini tan, “lung in malsawmna thuruk ropui” a ni ta hlauh zawk si a nih hi. BigDaddy Hmahmatea (R. Lalhmangaiha) fam kha a thil tih sual avangin vawi duai lo tan in-a tang tawh a ni a, a nun chawhnu lama a nun sual a vui liam kha a ropui ngawt mai, ama’n, “Central jail-a ka tân thin lai leh center-a ka awm thin lai hian lehkhabu hi ka chhiar nasa em em a, library-a lehkhabu awm zawng zawng hi eng bu pawh ka chhiar zo vek zel a… Tin, ka sawi duh pakhat chu centre jail vela awm hi sual zirna an ti thin a, kei chuan a mihringa zir a ni ka ti ve tlat – ka tana tangkai tur ka zir hnem em mai” a lo ti hial bawk kha. ‘Jail run thim’ tih hla phei hi chu Mizoram dung leh vangah a lar hle a, zai thiam lar tak tak te’n an sa nual nghe nghe. Ka thianpa tuna Helen Lowry College-a Mizo zirtirtu ni mek Sabbath Lalduhzuala nena amah C. Durthanga kan kawm tumin a hla phuah zinga a duh ber kan zawt a, ‘Jail run thim’ hi a duh ber thu min hrilh nghe nghe. Chu hla chu han tar lang ila:
Jail Run Thim (1967)
Kum sul mah vei se hleih te’n kan nun a dang lo,
Aw, ka ngai lungduh zawng nen
lungrual lai ni;
Mahse, tunah ar ang kan lawina run ve hi,
Han dawn hian lung reng a awi thei dawn lo.
Eng tikah her chhuak ang maw hlim ni tur,
Hei hi chan tawk khuanu ruat em lo ni?
Ka zuam lo kumtluanga Jail run thim nghah reng zawng,
Sual leh thim lal nunrawngte an leng si.
Aw, ka pianna Zoram tana tuar lai nite,
Hlim te’n lenrual zawngte nen
chengrang chawiin;
Hmelma doral lo lian kan tawn vel lungrual te’n,
Ka ngai thin lenrual lungduh then hnute.
Lalpa i malsawmna kan tawnah vur la,
Hlim te’n lenrual zawngte nen
intawng lehin;
Kan Zawlkhawpui tualah nau anga nui lehin,
Tichuan, tah leh rumna hi a bo vang.
C. Durthanga hian kum 18 a nih kum 1962 khan a hla hmasa ber ‘Khiangawiin mual min liamsan ta’ tih hla a phuah a. Kumin January 1, 2026 khan a hla phuah thar lam ber leh hnu hnung ber ni mek rih, Pathian hla ‘Daniel hnung zuitu’ tih hla phuahin a thluk pawh solfa hmangin a la dah thlap thei a. He hla a phuah lai hian kum 81-a upa a ni tawh nghe nghe.
Daniel Hnung Zuitu (2026)
“Mi chak huaisen Daniel hnung zui tute kan ni,
Zam mai mai thiang kan ni lo ve;
Lal Krista nun neitu Daniel-a ang
khanin,
Hnung lam hawi kir thei kan ni lo ve.
Eng pawh ni se, kan thlen chin atangin,
Hma lam panin i kal zel ang u;
Kan kal kawng chu hlingin khat mah se,
Zam lovin hma lam pan zel ang u.
Sakeibaknei ata chhan chhuaktu
Krista kha,
A la pangngai reng fo kan tan hian;
Min chhan chhuak dawn lo mah se la kan zam lovang,
Lal Krista’n min awmpui zel dawn si.
Eng pawh ni se la, kan thlen chin
atang khanin,
Hmasawn zai relin kal zel ang u;
Krista’n hma a hruai ang, a hruai zel fo vang a,
Van kanan ram tiam kan thleng ngei ang”
Thu Lakna Te:
1. Rohlupuia Chhangte, C. Durthanga Hlate (Aizawl: Author, 2021), v-vi. He lehkhabuah hian C. Durthanga te Bangladesh an pan hun chu kum 1976 anga tar lan niin, hemi kum hian C. Durthanga te thian dun chu man anga tar lan a nih bakah Mizoram UT nih kum (1972)-a chhuah zalen leh anga ziah a ni a. An tan hma hauha tan in atanga chhuah zalen daih chu thil ni thei a nih loh avangin kum 1967-ah Bangladesh an panna kawngah C. Durthanga te thian dun hi man an nih zawk a rinawm.
2. C. Lalawmpuia Vanchiau, Rambuai Literature (Aizawl: Lengchhawn Press, 2014), 52.
3. James Dokhuma, |awng un hrilhfiahna (Aizawl: R. Lalrawna, [1987] 2013), vii-ix.
4. The Board of Secondary Education, Assam, Gauhati, An anthology of English, Prose and Poetry (Calcutta, Bombay, Madras, Delhi: S.G. Wasani [1966] 1979), 114.
5. BigDadday (R. Lalhmangaiha), Matea te unau leh Zoram tan)Kulikawn: Thawnhawla, 2013), 27.
6. Mafaa Hauhnar, ed., Khawithlar: R. Zuala thu leh hla lawrkhawm (Aizawl: Mamawii Colney, [2001] 2012), 12.
7. “Daniel hnung zuitu” tih hla copy hi Pu C. Durthanga’n March 15, 2026 khan Zawlnuam khuaah min pe.