Dr. Krista Roluahpuia
IIT Gandhinagar
Thu hma
Mizo lehkhabu kan neih zinga pawimawh ka tih berte zing ami ‘Philosophy Dawhsan’ tih lehkhabu ziaktu, Arama Chenkual chuan lehkhabu dangdai tak ‘Nun – A Thim Zawngin’ tih a rawn tichhuak leh ta a. He lehkhabu hi Wheeling Books publish sak a ni. Mizo-te hi keimahni hnam tawng – Mizo |awng ngeia tap thin, nui thin, hlim thin, lungawi lo thin, tin a tawi zawngin engkim kan tawnga ngaihtuah thin kan nih miau avangin mahni tawng ngeia Khawthlang finna (Western philosophy) chhiar tur a rawn awm belh leh ta hi a lawmawm takzet a ni! Arama lehkhabu atang hian vawi leh khatah, direct takin a hlawkna, Mizo hnam hian kan tel thut dawn lova; kan buh leh bal, sum leh pai pawh he lehkhabu avang hian a pun phah thur thur lovang. Mahse, zawimuangin, indirect takin – kan thil ngaihtuah leh thlir dan (intellectual ecosystem)-ah he lehkhabu hian nghawng a nei dawn a ni.
Rilrua lo lang hmasa a awm
Lehkhabu hi ka hmuh hmasak berin a len zawng leh chhah zawng hian ka rilru a la nghal a. A lian lo a, tin pan tak – phek 94 chauha chhah, ni khat thil thuah chhiar chhuah vek theih a ni. Chu chuan David Hume-ate ho lehkhabu ziah thenkhat tereuh te te kha min tihrechhuak a. Tin, Arama hian a lehkhabuah hian, Hriata leh Marema inbiakna (dialogue) a rawn ziak chhuak a ni ber a. Novel pui pui ang ni lo – settings, worldbuilding, plot leh character lam va thlur vak tur ang chi nei em em si lo, mahse Modernity kan luh theihna tura lungphum pawimawh tak lehkhabu thenkhat– Dialogue concerning two new sciences tih Galileo ziah te, tin David Hume ziah Dialogue concerning natural religion tih te nen khan a kal hmang hi a inzul em em a. Chu chuan ka lung hi a tileng riau a nih chu!
A chhan chu Mizote hian Chanchin Tha avangin Khawthlangho finna kan han khar chhawng ve a; kan chim chin erawh a la sang lo hle! Mahse, hun hmasa lama an tawn ang chi, entirnan enlightenment an luh hmaa finna an hriat thiam dan ang chi te awmze nei zawka an hriat fiah that leh zawk dan ang-te kha keini pawhin zawi zawiin kan tawng ve tan a. Tuna kan awm dan tak phei hi chu Kohhran ropui lai, Medieval hun lai te pawh kha a ang ka ti thin a ni. Kan thil thlir dan leh ngaihtuah dan pawh sakhuana lam ang zawngin a kal nasa em em a. A nihna takah chuan Europe ang mai khan, kan khirh lutuk anga, Mizo hnam innghahna pakhat – Kohhran hi, anmahni ang khan, a tliak rup mai ang tih hi a hlauhawm zawk hial thin a ni. Chutiang kara kan len mek laiin a lawina Kohhran lama an Thalai chhuanvawr – Tlabung tlangvalin hetianga kan inenfiahna tur darthlalang danglam tak a rawn chhawp chhuak hi a hlu ka ti a ni! Kristianna leh Mizo hnam hmasawnna ngaihtuah tawh phawt chuan i chhiar vek ang u.
Lehkhabu chuan enge a sawi ber?
Lehkhabu hi a len loh avangin chipchiar deuh hleka han review a rem dawn lo niin ka hria a. Mahse, ka hmuh dan tlangpui – a laimu rawn tarlan ka tum chhin dawn a ni. David Hume-a lehkhabu kan sawi takah khan mi pathum an awm a, chung zingah chuan Philo ber kha David Hume-a thuchah kengtu (mouth piece) a ni. Chutiang deuh chuan Arama hian a lehkhabuah hian Marema ber hi Mizote min hrilh tum – a thuchah puang chhuaktu angin a hmang niin a lang a. Nun thlir dan danglam tak – a tha lam zawnga nun thlirna ep chiah Marema hi a rawn sawi tir char char a ni.
Marema hi chuan nun a englam zawnga kan thlir tlat hi buaina bul tanna ber niin a rawn sawi a. Hlim leh lawm taka awm rengte kan lo duh thin a. Hlimna leh lawmna duh em em avang chuan theihtawp kan chhuah ta a, mahse kan han hlim a, kan han lawm ta cheng a, a reh leh mai a, chuan a ngai te bawkin hlimna leh lawmna kan tih bawk chu kan um chhunzawm leh zel a. Tin, chu hlimna leh lawmna kan neih theihna tur chuan kawng thui tak kal a lo ngai ta a. Chutah tak chuan beidawnna leh tawrhna hrang hrang a rawn lang chhuak ta thin a ni. Kan tum leh nih duhte kan thlen theih loh chuan kan mang ang a, kan rilru a hah thin a ni. Rilru hah chungchang Marema’n a sawi dan atangte khan a fiah leh zual. Miin beisei emaw tum emaw a neih miau loh chuan rilru te hi a hah mawh viau. Entirnan, hna zawng lai ni ta la; theih tawp chhuahin han inbuatsaih ta la, mahse i tlin theih miah loh chuan i rilru a hah mai dawn a ni. Mahse, i thianpa, tum ruh em em lo kha chu i rilru hah lai khan a lo hlim veng veng thung ang. Chuvangin hmasawnna kan tihte hi hlimna tluan tling thlentu ni lo – harsatna siam belh chhah tu a nih theihna lai Marema hian a rawn thur chat chat a ni.
Tin, Kohhran leh khawtlang (society) pawhin hlawhtlinna kan tih te, midangte tana mi tangkai ni tura kan inzirna te pawh hi a tha lam zawnga thil thlir tura hmanraw pakhat a nih theih dan pawh chiang takin Marema kaltlang hian a ziaktu hian a rawn zep tel bawk a. A chhungah hreawmna leh buaina, a chhe lam tam tak a awm thu leh tin, chu chu thil lem tak – inbumna mai a nih theih dan pawh a rawn thing ri tel a ni. Ngaihtuahna a tikal thui viau mai!
Sakhuana leh Nunhona (morality) lam
Marema hian sakhuana leh nunhona (morality) lam a rawn kheng nasa viau a. Ka hriatthiam dan chuan tawrhna avanga chanvo nei tur emaw lawmman emaw dawng tur anga inngaihna te hi enge maw nih duh avanga a tha zawnga kan thil thlirna avanga lo awm mai niin a ngai a. Tawrhna hian enge maw hlawh chhuak tura kan ngaihna a rawn phet thlu tel tihna a ni. An titina hmasa lamah hemi topic tak phei hi chu an sawi nghal a. Fa neih leh nupui pasal neihte thlengin tawrhna belhchhahtu mai a nih theih dan an sawi dun a ni. Mi rethei tak leh berh em em te han tawn changin, ‘ani hi chu lo piang ve lo mai sela aw’ kan tih thin theih dan fiah takin Marema hian a rawn sawi chhuak pawh kan ti thei ang chu.
Tin, Pathian chu engkim tithei leh engkim siamtu a ni a, chuvangin engkim duangtu a nih bawk si chuan mihringte hian duh thlang turin zalenna kan nei tak tak em tih zawhna pawh a rawn thing ri tel a ni. Piangsual tur te, fahrah tur te, leh accident turte thlengin engkim Pathian chuan a hre lawk vek emaw tihna a ni ang a. Chutah tak chuan keini chuan thil awmsa kha kan tawng chho mawp mawi mai niin a lang a. Marema hian chess khelh dan hmangin entirna fiah tak a rawn pe a. Chess chuan khelh dan phung (rules) a nei a, khelh dan phal chin piah lam engmah tu mahin kan ti thei lo. Duh thlang turin zalenna kan nei emaw kan tih kha mi duh thlan sa leh ruat sa, duan sa-ah bawk khan kan lo kual vel mai mai tihna a ni. Hetah hian Kristiante tan zawhna khirh tak lehkhabu hian a rawn chhawpchhuak a ni. Mahse, hetiang lam ngaihtuah thin tan chuan he zawhna hi thlir dan hrang hranga chhan dan hria pawh kan awm a rinawm.
Lehkhabu hian a rawn tarlan tum ngaihnawm tak pakhat chu nunhona (morality) chungchang hi a ni. Mihringin tha leh dik kan hriat theih dan pawh a thlirna tlang atangin a rawn sawi fiah a. Tin, dikna pawh hian lukhawng a neih ngai loh turzia pawh chiang takin, ama filter chhuah danin a rawn chhawp chhuak a ni. A ngaihnawm viau. Nunho hrim hrim – a huhoa awm chungchang a sawina hrim hrim pawh hi a ril khawp mai! Awmho leh chenhona avangin tawrhna a awm theih bakah a fala tlat hranna hian nun awmzia – thudik hriatfiah theihna leh hmuhfiah theihna a pe zawk a ni a rawn ti a ni. Hei hi a chhan Hriata’n a zawh khan thudik chu mahni chauha varpawh theih, midang thusawi emaw ziah emaw atanga varpawh chi a nih loh thuin Marema khan a chang a ni.
Marema thukhaw chang pawimawhna
A tir lama kan ziah angin he lehkhabu hi sakhuana kheng deuh angin lang mah se kan inenfiahna tur darthlalang pawimawh tak a ni. Mizo hnam, Kohhran leh YMA te hi hma sawn zel turin a inenlet a, a inchhut let ve reng a ngai a. Kan kal mek dan leh pawm dan zawng zawng hi dik famkim, danglam ngai lo tur angin kan ngai thei lovang. Medieval hun laiin Europe khawmualpuia Kohhran ropui zia kha sawi hian a siak lo! Mahse, vawi leh khatah a tliak rup mai a ni. Philosophy leh Church history chhiar thinte tan chuan hetiang ang hian an hniam thei ang tih hi awih har tak a ni! Kei phei hi chuan mak ka ti takzet!
Mahse, anni chuan entawn tur tu mah an nei lova. An thlen chin apiang kha khawvelin a tawn hmasak ber a ni zel a, han inzir finna tur kha an nei lem lo a ni. Keini erawh chuan inzirna tur anmahni hnen atangin kan nei ta chiah a. Hei hi kan vanneihna, Pathian remruat a ni takzet a ni! Chumi avang chuan Arama lehkhabu pawh hi a pawimawh tihna a nih chu…
He lehkhabu hi a thim zawnga nun thlirna a ni satliah ringawt loa. Mizo hnam, Kohhran leh YMA, khawtlang tana thil pawimawh em em – mipui nawlpui chu sawi loh kawng hrang hranga Mizo hnam hruaitute pawhin an ngaihtuah thlen loh – thu leh hla pawimawh em em min rawn hlui a ni. Hmasawn kan tum lutukna avang te, kan inel nasat lutuk avang te, mi neih ang neih kan tum lutukna avang te hian kan Kohhran member te, kan YMA member te, kan veng mite hian hreawm nasa tak an lo tuar reng thei a ni. Chu’ngte chu kan chhut a pawimawh awm e.
A tawp lamah phei chuan Marema hian khawngaihna, lainatna leh ngilneihna te hi mihring kan nihnaa pawimawh em em a nih thu a rawn ziak teuh a ni! Hei tak mai hi ani chuan nun nihna leh awmzia petu niin a rawn sawi a. Nih tum leh beiseina chauhin nun nawr kal kha atan chuan a awm zia lova, ani chuan hmangaihna, khawngaihna leh lainatna-in a nawr kal nun a rawn ngaipawimawh tihna a nih chu. He lehkhabu hi, nun a thim zawnga thlirna angin lang mah se, a thim zawnga nun thlirna ngawr ngawr a nih loh zia pawh helai atang hian kan hrethiam thei awm e. A chhan chu hmangaihna sang leh thuk ber mihringin kan hriat theih chu Kraws hmangaihna a ni a. Chu chu ringtute innghahna (seedbed) a nih miau avangin helaia Marema thuchah nen pawh hian Kristiante thu ken laimu hi a inzul hle a ni!
Tlipna
Chhiar ve turte tana chah duh ka nei a. Kan chhiar dawnah duhsakna thu hma – Dr F Lalzuithanga ziah hi chhiar hmasak ngei ngei tur niin ka hria. Hemi chhiar hmasak hian he lehkhabu chhiarna atan hman tur tarmit diktak kan thlang thiam thei ang. Kristianna emaw Mizo hnam emaw sawichhiatna lam lehkhabu a ni lova, chumi siam tha tura Mizo hnam hmangaihna avanga thuziak a ni zawk a ni. A thuziak sentence tawp berah phei chuan Van a thlen hunah chauh kan natna leh lungngaihna te a bo a rin thu leh chutianga pawm thlap tura a rilru a siam fel thu a ziak kher bawk a ni. He lehkhabu ril leh pawimawh em em hi Rs 180 man chauh a ni a. Reilote chhunga chhiar zawh vek hman a ni. Lo chhiar ve ngei ngei la, lo ngaihtuah chhunzawm ve teh khai.