J.Miahlung
British sawrkar record hlui atangin Tlabung(Demagiri) hi Thangluah lal Rothangpuia ram chhunga awm a ni tih chiang takin kan hre thei a. A khaw hming chungchangah inhnialna lo awm pawh nise, Thangluah lal ram chhunga awm a ni tih erawh tuman an hnial thei lovang.
Kum 1898, April ni 1-ah India sawrkar Foreign department-a Secretary W.J. Cunningham chuan Chittagong Hill Tracts(CHT)a bet thin Tlabung chu Assam Chief Commissioner awpna hnuaia awm tawh tur a nih thu hriattirna(Proclamation) a tichhuak a(Source: National Archive). He hriattirnaah hian Tlabung chu Rothangpuia ram chhunga khaw awm anga tarlan a ni a, “the tract known as Rutton Puiya’s villages, including Demagri” tih tawngkam hman a ni.
Vai len vawikhatna hma khan Bengal sawrkar thuneitute chuan CHT ramri dep khuate lo zu run fo thin- Lushai(Sailo, Haulawng, Thanglua) leh Shendu(Lai leh Mara) te lakah ramri khua te venghim turin Uiphum tlang dungah ramri vengtu sipai awmna(frontier post)siam an duh avangin Sirte, Demagiri, Saichal leh Uiphum tlangah sipai awm hmun(out post)siam a ni a. Vai len vawikhatna hun laiin Demagiri hi sipai inkulh nan hman zui a ni a, vai len vawi hnihna(1889-90)hun laiin Chittagong atanga sipai rawn chho ten awmna (base) atan an hmang leh a ni.
Tlabung bazar din a nih chho dan
Demagiri hi a tir chuan khua(village)ni lovin, sipai thut hmun(outpost) a ni a, a hnuah CHT Deputy Commissioner Lewin rawtna zulzuiin bazar siam nan hman a ni. Mizo(Kuki) lal thenkhatin mamawh chakkhai an chawkluhna ber Kassalong bazar chu an tan a hlat lutuk avangin Demagiri ah bazar siam sak tur leh Sirte tlang dungah awmhmun a rawn khuar chuan a bul hnaiah rawn insawn an duh hial ang tia a hnena an thlen angin TH.Lewin chuan March ni 26, 1872 khan Bengal sawrkar Secretary hnenah Demagiri-ah bazar bun turin rawtna a thlen a(Source: Papers relating to Cachar & C, 1893). Lewin rawtna hi Bengal sawrkar chuan pawmpuiin, Bazar bunna senso atan Rs 3000 a pe chhuak a, bazar vilhtu tur tualchhung officer lawmman atan thla tin Rs 50 pek a remti bawk.
CHT Deputy Commissioner hlui T.H.Lewin in April ni 28, 1873 ah Commissioner, Chittagong Division hnena a report thehluh(Source: National Archives, New Delhi)ah chuan Demagiri bazar bul tan tirin amah(Lewin) kaihhruaina hnuaiah dawr sawmpakhat (11) hawn niin dawrkaite chu Chakma(Chukmas)vek an ni tih a tarlang a. Bengali sumdawngte chuan a tirah Demagiri a bazar siam hi an dodal a, an dodal chhan ber nia lang chu zinkawng thui tak zawha Kuki (Mizo)te han pan chilh ai chuan Kukihoin anmahni chu zuk pan zawk se an tih vang niin Lewin chuan a ngai a ni.
Bengali sumdawngte hian a hnuah Demagiri a bazar siam an dodal chu an tan hlawkna aiin channa a ni thei zawk dawn nia an hriat avangin Lewin hnenah dawr hawn phalna an dil leh a mahse pek an ni lo (A hnuah pek an ni chauh). Lewin in Bengali sum dawngte dawr a hawn tir phal loh chhan pahnih a awm a; pakhatnaah chuan a tira a ruahmanna an dodal avangin hrem nan. A pahnihnaah chuan Lewin hian tlangmi dawrkai(Chakma) te chuan bazar atangin hlawkna tel ve se, Bengali sumdawngte nen an inel(compete)hmain sumdawnna thilah tawnhriat nei hmasa se a duh a ni.
Lewin hian Tlabung bazara thil man bithliahtu tur committee mumal takin a din a, committee ah hian tlangmi dawrkaite bakah bazar chhawr tangkaitu tur Kuki (Mizo) lalte pawh an tel ve. Bazar enkawl mawhphurhna chelhtu tur (Superintendent)hmasa ber ni turin Marudin Jemadar chu ruat a ni a. Bazar tlawhtu Lusei, Shendu leh adt leh dawrkaite inkara thu buai chinfel te, bazara thil zawrh tha tawk lo avanga lungawi lohna chinfel te leh data/statistic mumal taka vawn that te chu Superitendent mawhphurhna a ni.
Hawn a nih atangin Tlabung bazar hi a lun hle a, tlawhtu pawh an thahnem hle. Entirnan, 1872-73 ah chuan Thangluah, Sailo leh Haulawng hnam atangin mi 3844 in Tlabung bazar an tlawh hman a. Administration report of CHT, 1880-81 chuan Lusei 8905(an zinga 4530 chu Haulawng)ten Tlabung bazar an tlawh niin a inziak. A hnuah zawi zawiin tlawhtu an tlahniam ve zel a,1888-89 ah chuan mi 2,949 chauhin an tlawh a ni. Hei hi sumdawngten thlai hralh tur duh ang an hmuh loh vang emaw hmun dang, Subalong leh Barkal-ah te tlawm zawka bungrua lei theih a ni vang emaw niin a lang.
Demagiri bazar hi sum dawnna leh mamawh chakkhai chawk luhna atan mai ni lo, Mizo leh Shendu lalte leh CHT official-te inhmuhkhawmna (Durbar)nei nan pawh hman a lo ni tawh thin. CHT area-ah Durbar hi Rungamati leh Kassalong-ah te neih a ni thin a, Demagiri a bazar siam a nih hnu chuan Demagiri chu durbar neih nan hman tangkai a ni chho ta zel a ni.
Tlabung bazarah hian Lushai leh Shendu te chuan Thelret(Indian rubber) leh Khuaizial (wax) zuk hralh in, chi, vaihlo leh saingho an lei haw tlangpui thin a ni. Thelret hi Kuki leh Shendu ten Demagiri sumdawngte hnena an thil hralh zinga a hlawm lian ber a ni a(Administration report of Chittagong Hill Tracts, 1888-89, National Archives). Thelreta sumdawnna hi a hlawk viau a ni ang, kein ni 9 lai mai kal ngai mah se Thelret hralh turin Kukite chuan Tlabung an pan tang tang thin a ni(Source: Bangladesh District Gazettteer, CHT, 1971)
CHT thuneitute chuan Thelreta insumdawn tawnna bakah thingzai hmanga sumdawnna(timber trade)thlengin Tlabung bazar atang hian a than chhoh an ring a ni. CHC Deputy Commissioner L.R. Forbes chuan a report ah, “Chakma zingah a kawlhrawng zualte chuan Tlabung lui dung piah lamah thing an kit tan a, thing chu Tlabung bazara chawk luh atana hlu tak a ni thei ang” tiin a lo sawi a ni(Administration report of CHT, 1888-89)
Tlabung bazar leh a chhehvela in leh lo din a nih chhoh dan
Colonial record hlui hmuh theih tlem te atangin Tlabunga bazar din a nih hnu hian Tlabung chu sawrkarin a ti phuisui chho zel a. Damdawi in, school leh post office te pawh din niin, bazar chhehvelah chenna in leh lo(settlement)zawi zawiin a rawn ding chho zel a ni tih kan hmu thei a ni.
South Lushai Hills bawrhsap lo ni tawh thin leh Tlabung ngaipawimawh em emtu Capt. Shakespear chuan May 1894-a a report(Source: National Archives) pakhatah chuan Demagiri bazar chu thang zelin Gurkhali ten in leh lo an din tan a, bazar chu enkawl uluk a tul thu a tarlang a. Administration Report of South Lushai Hills1893-94 ah Capt.Shakespear vek hian Demagiri-ah sipai bang(old sepoy)leh mi dang lo nei leh bawng vulha ei zawngte chenna in 26 dingin, a duh nazawngin in leh lo an din loh nan heng chhungkaw 26 te atang hian in khat tan house tax Re 1 zel lak a nih thu a ziak a ni.
Shakespear report-a Demagiri a chhungkaw 26 te hi sipai bang leh a dangte tih a ni avangin a tam zawk chu hnam dang an nih a rinawm. A hnua school chungchang report hran(Supplementary paragraph)ah chuan Demagiri-ah mipa naupang tan Upper primary school leh hmeichhe naupang tan Lower Primary School din a ni a. Zirlai mipa naupang zingah Gurkha-12, Mugh-9 Tippera-9 leh Assamese-5 an awm a, hmeichhia lamah Kuki-2, Tiperra-2 leh Gurkha-3 an awm thu tarlan a ni.
A kum leh administration report of south Lushai Hills,1894-95(Source: National Archives) ah chuan South Lushai Hills district-a khaw awm zat chu report hmasa (1893-94) aiin khaw 10 in a pung a, hei hi Demagiri chhehvela in leh lo dinna veng (hamlet) te khaw hran anga chhiar an nih tak vang a ni tih a chuang a. He report-ah vek hian Demagiri Gurkhali khua atanga house tax lakkhawm chu chhiah tlingkhawm zingah chhiar tel a nih thu tarlan a ni bawk.
Tlabung bazarah hian hmun dang atangin pem lut an awm ve zel a, mihring pawh an pung chho zel a ni ang Capt. O.A. Chambers a ziah “Handbook of Lushai country, 1899” ah Tlabung bazar-ah mihring 400 an khawsa a, Haulawng leh Shendu te ten sumdawnna kalpui a nih thu kan hmu a ni.
British hun laia khaw pawimawh tak mai Tlabung leh a chanchin(history) hian tun aiin ngaihven a phu a. A khaw chhunga sap sulhlu hlui awm te pawh kan hlut thiam deuh deuh a pawimawh hle.