By R.K Dawla
1. August thla kan thleng ril tan a, fur tlai-khaw-hnu kan dawng âm ta deuh tlangpuiin a lang. Boruaka hnâwng (relative humidity) a sâng a, ni êng a lang tam lo thin. Hetih hun lai hian thlai hnah leh zik lamah hmuar hrik natna (fungal disease) hrang hrang a inlar duh hle a. Lei lamah pawh huh chiau lutuk avanga boruak tlachham lei insiam vangin thlai kung bul leh zung titawihtu hrik Phytopthora lam an nghal duh bawk thin. Thlai bula tui tling emaw châm rei hian Phytopthora kher lo pawh, thlaiah dik lohna tam tak a thlen fo thin. Tin, thlai hnah a huh regular êm avangin hmuar hrik an rawn to awlsam bik a. A bikin thlai hnah chang, active lutuk tawh lo, lei lam hnaihah natna rawn langchhuak a awm fo thin.
2. Mi tam tak chuan thlaiah rannung leh natna a rawn lan rual rualin a kahna damdawi tur kan buaipui nghal chûk chûk thin. Hei hi a dik ber lova. Tun laia thlai hnah chang leh lei lam hnaih atanga fungal spot tam takte hi, natna kai lai hnah mal thlawn a, hla taka paih emaw hâl khan kan ti-reh ve thei fo thin. Natna rawn inlar tantir phei chu a dam awlsam lehzual thin. Thlai hnaha spot natna awm hi an inthlahpunna bu-pui tur niin, no (spore) tam tak an siam thin. Chûng spore-te chu ruahtui leh thli te, mihringin kan khawih leh pal vêl vâng te-in a darh ve fo thin a ni. Chuvangin, chutiang thlai hnah natna kai lai chu paih tura kan thlawn khan, fai taka kut sil leh phawt loh chuan thlai kung hrisel dang khawih miah loh tur a ni. Hawaii thliarkara thingfanghma natna hlauhawm tak pakhat, Ringspot virus natna tidarhtu an sawi lâr êm êm pawh, a enkawltu labour-te an ni daih a ni.
3. Thlasik thlai kui a hun leh dawn chho va. Thlai kuina tur hmun thlan uluk a ngai hle bawk, tun ang khawchêngah chuan. Boruak thawlêng, khaw êng hmu tam, direct ruah dawng tam lo, ran-êk tawih lo hman lohte a pawimawh tih hria ila. Fur chhe lai taka ran-êk tawih lo hman hi tihsual a awl êm êm a. Hrik tha lo inthlahpungin thlai an eichhe sam êm êm a ni. Ran-êk chu a tawih tha hle a nih loh chuan, thlai kui nân hman mai mai loh a him ber. Pho ro that kan hmang dawn a nih pawhin, tihdip a, thlai len tawh deuh hnu-ah lei chunglanga phul mai kha a fuh zawk tlangpui thin. Tin, tun ang laia thlai kuina tur lei kan siam hi, a huh chiau awlsam êm êm a. A chiau rei hlek chuan a zung leh kung bul titawihtu (damping off diseases) a thleng duh hle bawk. Chuvangin, tun ang laia thlai kuina tur lei chu thawlêng deuh hman a tha ber. Balu emaw meihawl dip a hman theih a, peatmoss leh cocopeat hlang or lei nêna chawhpawlh ang chi hman khan lei a thawleng a. Tui a pût ral zung zung a, natna hlauhawmin bu an khuar zung zung lo deuh thin.
4. Tun ang hun lai hi leilung leh boruak hnâwn kawp zual lai tak a ni tiin kan sawi tawh a. tawih mai lo tur (tawih mawh) thilto ruang hmanga thlai bul mulch hi, tun ang hun laiah pawh a hnuai han hâi ila, a huh chiau pûr ngai meuh lo. Mulch hian thalah thlai tân hnâwng a vawnsak mai a ni lova, a hnawng chiau lutuk pawh a vêng tel a ni. Tin, open air thlai chingtute tân, a bikin thlai kumhlunah chuan, thlai bula hnâwng vawnsak leh hnim vensak kawngah thingzai nawi (sawdust) hi a tha êm êm bawk. A tawih har deuh a, hun rei rei tak chhung leilung a tuam dam thin. Kan chhehvela thil tangkai kan dapchhuah thiam poh leh kan changkang a ni mai!