Champhai Khua

By K. Malsawma M.C.S. (Rtd.)
(Pu K. Malsawma (1935-a piang) chu 23.03.2026-ah khân kan lo chân ta. Ani kha Champhai-a piang a ni lo nachungin Primary School leh Middle School a kal chhuak parh a. Class VIII a\angin Aizawlah School a kal a. Matric result nghâk a nih lai a\angin kum sawmhnih chhûng GM High School zirtirtu a ni zui a. Kum 1974-a MCS officer hna a zawm hnuah kum sawm vel Champhai a chhuahsan zawk a. Civil SDO-in Champhaiah a awm leh a. Champhai chanchin chhui chik peih tak leh hre ber pâwl a ni. Kum 1995-a a article, Government Comprehensive Middle School Champhai Golden Jubilee Souvenir 1995-a chhuah kha, kan han chhu chhuak leh a ni. — R. Lallianzuala, Chanmari, Aizawl)
Champhai khua tih hian tunhmaa ‘Chawnchhim’ khua an tih thin kha tunah chuan a kâwk ta ber a. Tun hma chuan Champhai zawl kiltu khaw hrang hrang Hmunhmeltha, Buangtlang, Zote, Tlângsam, Sawntlung, Ruantlang leh Zotlang te hi ‘Champhai’ tih an ni vek a, an ni reng bawk a. Tin, a kil ve chiah lo, mahse khawhnai t> t> Ngur, Khawbung leh Chhungte te pawh Champhai tihah hian tel vein ngaih an ni bawk thin.
Amaherawhchu, ram a lo thang zel a, hun ten thil thar a rawn herchhuahpui zel a, a khaw lian ber leh Sawrkar thuthmun ber ‘Chawnchhim’ khua chu ‘Champhai’ kan tih tak chuan an kawhtir ta ber niin a lang. Tun hma chuan Mizoram khuate hi an lalte hming chawiin an ko thin a. Chutiang bawkin Champhai chhehvel khuate pawh koh an ni thin. Tlângsam chu ‘Thanghlianga khua’ an ti a. Hmunhmeltha chu ‘Sânga Veng’ an ti a, Zotlang chu ‘Butpâwla Veng’ an ti bawk. Tin, Chawnchhim khuaah pawh Vengthlang hi ‘Luseia Veng’ an ti a. Kahrawt hi ‘Thangtea Veng’ an ti bawk a. Vengsang hi ‘Thangthiauva Veng’ tih a ni thin.
Champhaiah hian Run leh =iau kara Mizote an awm lai velin Meitei-ho hi awm tawh ni-a rin an ni. Champhai zâwl kin Zotlang hmun vela “Chhura Farep” an tih leh lungphah thenkhat hi Meitei kutchhuak niin mithiam ten an ngai. Tin, Meitei hnu-ah hian Hmar hnam chi khat ‘Fenngo thlahho’ an tihte an cheng bawkin a lang. Heng Chawnchhim, Zote, Chhungte, Khawbung, Lawihmun te hi Hmar hnam hming vek a ni. Pastor Liangkhaia chuan ‘Lei te an let thin’ a ti a. Tin, Hmar ho hnu-ah hian Ralteho Khawzim atangin an lo chhuk thla bawk a An lal chu Mângkhaia, Mângthawnga fapa a ni.
Kum 1700-1800 velah khan Mizoho thlang tla zingah Palian ho Champhaiah hian an tla thla a. Awm hmasate an tidarh ta a ni. Thlang an tla zel a, châmbâng an awm meuh lo niin a lang. Mizoten chhak an rawn nawr leh khan kan hriat theih chinah chuan Mizo Lal ropui leh hmingthang Vanhnuailiana chuan tuna Ruantlang khaw awmna pangpèr chhovah hian in sangkhat lai khua a din a. 1872 February ni 19-a ‘Bawrhsap Lian’ an tih mai Silchar Bawrhsap hova vai lo lian (Lalburha hrem tum tute) khan Champhai an lo thlen hma lawk khan Vanhnuailiana kha a thi a. A Lungdawh pawh ropui takin an siam a. Vailianho pawhin hmuhnawm an ti hle. A thla te pawh an la. 1872 hma lam deuh hian tuna ‘Champhai khua’ kan tih tâk ber Chawnchhim tlângah hian an pem chhova, Vanhnuailiana nupui chuan a awp a, ‘Lal hmeithai khua’ a ni an ti. A khua hi kulh thuah hniha hung a ni thin. Thlang tlâk hnihna-ah khan ‘Thlang tlâk mual’ tuna Hospital thlang tlâng dung then zui hian thlang an tla ni âwm tak a ni. Tichuan, thlang tlâk hnihna leh British Sipaiin awmhmun an rawn khuar tan kum 1897 thleng khan mi an awm hriat a ni lo. Kum 1897 atang erawh kha chuan mei mit lovin he tlângah hian khua a awm ta zel a. Kum 100 a tlin hun chu kum 1997 khi ni âwm tak a ni.
Kum 1890-a British Sawrkar lo lian kha chuan Mizoram awp hmin hi an tum ber a. Kum 1890-ah Aizawlah awmhmun an khuar a. Hetih lai hian Mizote nen inkahna an nei zauh zauh reng a ni. Khawchhak lam hi an hmin har deuh bik a. Tichuan 1897-ah chuan Champhaiah hian Sawrkarin awmhmun an rawn khuar ta a. Sipai an rawn dah a. Tuna ‘Vaihmun’ kan tih mai Tourist Lodge awmna hi an awmna hmasa ber a ni. Tourist Lodge Building dinna zâwl hi an lammual a ni. Helai hmun hi tui a that vak loh avangin leh a hrisel vak loh avangin an chhuahsan a, Kahrawt Vengah hian an insawn chho ta a. An barricade bul lawkah huan Dispensary Sawrkarin a sa a, tuna Damdawi In hlui zâwk kan tih hi a ni. ‘Kahrawt Field’ tia koh thin hi tun hma chuan ‘Bahrik Zâwl’ an ti a, sipai barrack hlui a ni.
‘Kahrawt Veng’ tih tak pawh hi a lo chhuahna chu hetiang hian an sawi – Tuna Pu Chawngbuanga te in tlâng tak hi sipai Quarter Guard a ni a. Chu chu sipaiho leh lam thiam lo ten ‘Kuartar Karat’ an ti thin a. Heta a ‘Karat’ tak hi ‘Kahrawt’ an lo ti ta a ni. Kahrawt tlângsâng leh Thlerpui an tih hi Sipai Family Line a ni thin. Tin, Primary School I hi sipai choka hmun a ni a. GM. High School hmun hi ‘Sibudar In tlâng’ a ni. Kahrawt Bial Pastor Quarter hmun hi sipai ek in awmna a ni bawk a. A hnuai kawr hi ‘Choka Kawr’ an ti bawk. Buangtlang Veng Primary School hmun hi ‘Phâr In’ awmna a ni a, phâr an awm ve reng thin, helai vel mual hi ‘Phâr In Mual’ an ti thin. Hemi ziaktute naupan lai pawh hian phâr 2 chu an la awm. Tichuan tuna Govt. Middle School kan tih pawh hi Phâr In Muala awm ni âwm tak a ni. Natna tihbaiawm tak, Phârte dahna hmunah khan Naupang zirna te, nungchang leh mize chherna hmun din a lo ni ta a. Officer tangkai tak tak leh sakhaw rawngbawltu tam tak ten training an neihna hmun a lo ni ta a nih chu.
Tin, Police Line & SDPO luah thin Quarter tlâng hi sipai zinga tawtawrâwt puten tawtawrâwt ham an zirna tlâng a ni a. Mizo chuan ‘Hamrirût tlâng’ an ti thin. Vengsâng tlang chhip khi ‘Darthlalang tlang’ tih a ni a. Sipai Darthlalang puten Aizawl leh North Vanlaiphai Darthlalanga an biakna hmun (signal in) a ni. Telephone te, Wireless te an la neih loh avangin tuna Kahrawt Bazar zâwl hi Sipai Lammual hlui a nih avangin ‘Lammual’ tih thin a ni. A sir chhimthlang lamah hian ‘Rain Gauge’ (Ruahtui tla tehna) an siam a, Doctorin a enkawl thin.
Vaihmuna sipaiin hmun an khuar tirh lai vel chuan Champhai chhun turin Sawrkarin Lamlian a rawn sial ta a. Vaihmun chhun chiahin a rawn tichhuak a. He lamlian hi ‘Sâpsakeia Lamlian’ tih a ni. A laitu hotu ber Sâp kha a sual leh a hlauhawm êm avangin Mizovin ‘Sâpsakeia’ an ti niin an sawi thin. Amaherawhchu sipai hote kha Kahrawt lama an insawn chhoh takah chuan Lamlian thar an rawn sial leh pawhin hemi chhun tur hian an rawn lai ta a ni. Chuvangin Vai zinna kawngpui ber (Aizawl zinna) chu Dispensary kawt atang hian a ni. Tuna PHE Office lai vel hi ‘Chhungte peng’ tih a ni a, hmanlaia milian (Sâp) hmuahna hmun ber a ni thin. Sipaite lo awm rual hian Damdawi in leh IB hi sak a ni bawk a. Heng in hnih leh Sipai in thenkhatte chu Champhai khuaa rangva In awm hmasa berte an ni awm hle mai. Bangla chuan a enkawltu Chowkidar a nei a, tuna Pu Thatkhuma te, Pu T. Chakthanga te, Pi Kaithiangi te leh Pu P.C.Hranghnuna te awmna lai hi Chowkidar in hmun a ni thin.
Tin, Bangla awmpui tur leh Lamliante enkawl tur hian Mel veng tlem an awm ve a. Chûngte chu ‘Bangla awmpui ho’ an ti a. Tuna Awmpui Veng an tih te hi an ni thin. Awmpui phei pawh hi Bangla awmpuite chauh lo chuan an nei thei lo. An pem pawhin an lo (leilet) chu mi dang Awmpui veng amite an neihtir zel thin. Tin, tuna Upa Darthangvunga te thler thla hi Babu b

Get real time updates directly on you device, subscribe now.

Leave A Reply

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More