Dr. Lallianpuii Kawlni
Scientist ‘D’
Wildlife Institution of India, Dehradun
Amur Falcon (Falco amurensis), Mizo ten Sialsir tia kan koh hi sava pem chi chikhat an ni a, kum tin an no neihna hmun Siberia-China vel bawr atangin Africa khawmualpui chhim lamah thlasik hmang turin an pem thin a, nipuiah an awmna ngaiah an let leh vang vang thin a ni.
Sialsir te hi an damchhungin kawppui pakhat chauh an nei thin a. A nu leh a pa hian an note an enkawl ve ve a, a tui pawh an inawp chhawk thin a ni. Africa khawmualpui atanga an no neihna hmun an thlen hian sava dang chi khat, Magpie (Pica pica) no awpte chu an thlawk chhuak hman vel chiah a, chungho bu rauhsan chu an tui awp nan an hmang ta thin a ni. Tichuan, nipuiah an tui an awp fel a, an note an thlawh chhuah theih hnu chuan an awmna hmun Africa chhim lama thlasik hmang turin an let leh thin a ni.
An pem dan kawng hi a thui em em a, a hautak hle piah lamah Indian Ocean tuipui zau tak, km 4000 lai maia zau chu thlawhkân a tul a. Châw atana sahel ei sava chi zingah chuan tuipui thlawh kâna pem thui ber an niin, chhumlo chatlovin ni 2-3 zanah pawh chawl lovin an thlawh a tul thin a ni. Southwest monsoon ina thli a ken tel chu an hmang tangkai thiam hle a, hei hi an taksa tet ngaihtuaha thui tak an thlawh theih nachhan a ni. Hetianga kum tin an pem lai hian India hmarchhak state thenkhatte hi hahchawlh nan leh inhnangfak nan an rawn hmang thin.
Kum tin October leh November vela Wokhang District, Nagaland a heng sava hahchawl thin chu a sing tel an lo awkin an lo kap thin a ni tih kum 2012 khan NGO hlun tak “Conservation India” beng a thleng ta a. Nagaland hrin fanu, journalist leh conservationist ni bawk, Bano Haralu chuan nasa takin campaign beihpui a thlak a, Nagaland sorkar nen nasa taka hma la nghalin tunah chuan Nagaland mipui te hian Amur falcon te hi an ta neihin an humhalh tha tawh hle a ni. An ram a heng khualzin savate an rawn hahchawlh hian lo tina lo tur leh lo veh lo tura intiamna “Friends of the Amur Falcon” (Sialsir te |hian) campaign hi hlawhtling taka kalpui a la ni ta zel a ni. Ram vak thin tam tak ten an sairawkherhte ti chhiain an silaite an tung a, amaherawhchu Sialsir an humhalh avang hian nature tourists an hip lehling a, mi tam takin nature tourism atangin ei an zawn theih phah ta bawk a ni.
He humhalh hna kal zelah hian Wildlife Institute of India chuan ram pawna mithiamte nen tangkawpin heng sava dangdai leh hlu takte zirchiang turin heng sava thenkhatte hi man a, an taksaah satellite tag an vuah a. He satellite tag atang hian sava awmna leh pemna kawng te, an thlawh chak zawng leh an awmna te computer atangin an chhui thei ta a, he sava mak leh dangdai tak hi khuarel khaidiata a pawimawhna leh mihringin kan la hriat loh hriatna tam tak min pe dawn a ni.
Tichuan, kum 2013 khan Nagaland-ah Sialsir savaah satellite tag chu an vuah tan ta a. Tunah hian a vaiin sava pangaah an vuah tawh a ni.
Sialsirte hi Nagaland mai ni lo, Manipur state lamah pawh an hahchawl ve thin tih hriat a ni leh zel a. Tamenglong district, Manipur atangin Sialsir sava pakhat “Chiulan” tia a hming an phuahah chuan he satellite tag hi vuah a ni ve leh ta a, Manipur mipui leh sorkar pawhin humhalh an intiam leh ta bawk a, kum tin hian Sialsir te an lo thlen dawn chuan humhalh hna leh awareness mipuite uar leh zualin an zirtir thin a ni. He project lead scientist, Wildlife Institute of India-a scientist, Dr. Suresh Kumar chuan an Sialsir satellite vuah pakhat “Chiulan” chu April ni 26, 2020 khan Zawlpui khuaah a awm thu a sawi a, tichuan, Myanmar ramri a thlawh kan chiah tih te a sawiin kha mi kum atana a zinkawng thui tak chu a hmawr a bawk tep a ni.
Kum 2020 Lockdown avanga Wildlife Institute of India-a kan MSc Wildlife Science zirlai, Chawngte nula, Joonu Chakma, an khuaa chawlh hmang chuan he sava hi an khaw bul vela a hmuh thu a rawn sawi a. Sava thla a lak chu an khaw parawn deuhte a hmuh kuala a zawh chuan kum 2015-17 chho velah khan Kamalanagar-1, Chawngte velah a sang tel an hmuh thu leh Buddhist puithiam ten tina lo tura an sawi pawhin an veh nasat thu an lo hrilh a ni.
Sialsirte hi nunna khaidiata thil nung chi tinreng inlaichinnaah dinhmun pawimawh tak an nei a, thlai tichhe thei rannung chi hrang hrang eitu an nih bakah rannung, natna hri thehdarh thei te hi châw atan an ring bawk thin a ni. Lo nei mite thian tha tak an lo ni reng tihna a nih chu.
Sava pem chite hi thui tak tak khawvel ram hrang hrang thlawh kân thin an nih avang hian, natna tam tak kai thei an nihna lai hi sawi loh theih a ni lo a, hemi avang tak hian kan lo veh emaw kan lo khawih hian natna kan kai phah thei a ni. Chuvangin Pathianin a duan ang taka zalen taka lo awmtir a, tihbuai loh hi a thain a him ber a ni.
Sialsirte hian hmanlai atangin Mizoram hi an lo tlawh ve fo tawh thin a, an innghahna hmun hi ei tur awm dan azir leh khawchin azir tein a danglam ve hret hret thin.
Sava pem chi species dang hrang hrang hian kan ram hi an rawn thlawh kan loh leh an rawn tlawh fo a, Mizoram hi thlamuang taka hahchawlhna atan leh inhnangfakna atan rawn hmang zel se a duhawm mang e. Kan khual tha, rei lote cham tura lo kalte chungah hian that lo chhuah hram ila, pi puten an ngaihpawimawh em em leh Bible zirtirna ni bawk “Mikhual chunga that chhuah” zawmtu Mizote ram hi sava khualzinte leh nunghcha chi tinreng zalenna leh thlamuang taka an awmna hmunah i siam ang u.