By Zoremi Hmar Zote
Israel ram khaw thlang lam thlalerah khuan lungpui lian em em mai, a sàn lam ft 1300, a chhip zawl zau zawng mtr 550 laia lian hi a awm a. BC 37 khan Heroda chuan chei thain kulh nghet takin a hung a, kal khàn pakhat chiah a awm a, chu pawh chu kal harsa tak mai a ni.
Kan hriat angin kan Lal Isua kha Judate khan Rome awpna hnuai atanga chhanchhuak turin an beisei a nih kha; mahse chutiang a lo ni si lo. Judate khan Rome ho awpna hnuaia awm kha an ning em em mai a, Lal Isua thih atanga a kum 30-na vel, AD 66-ah chuan helna a chhuak ta a, Jerusalem te an la ta a. Chu helna tuk dài tur chuan Ceaser-a chuan sipai nungrawng pui pui mai 15,000 zet a rawn tir a, Jerusalem chu an hual ta a. Kum li zet an hual hnu chuan Jerusalem chu a tlawm ta a. Mi tam tak chuan an neih rohlu rangkachak leh lunghlu te chu an dawlh a, chuvang chuan Rome sipaite chuan an pum an zaithlersak ta hlawm a, a rapthlak dan chu namai lo tak a ni.
Masada pawh hi Zealot pawlin fing thiam taka an lâk niin an hruaitu Elazan Benyain-a leh a hote mi 950 vel te chu Jerusalem atanga tlan chhuak ruin, he Masada-ah hian tanhmun an khawh ta a, Jerusalem chu a tlawm ta. Lal Isua lo sawi lawk ang ngeiin Temple pawh a lung charna atana an hman rangkachak duh vangin Rome sipai ho-in an kar phawng vek; Masada erawh a la tlawm lo tih Rome khawpuia awm Ceasera’n a lo hriatin Judai ram awptu Governor Flavia Silvia hnenah Masada chu luh chhuak ngei turin thu a pe ta rup mai a, chu Masada kulh rinawm leh sâng tak mai chu vawi tam tak lâk tumin an bei a, Benyain-a leh a hote chuan an lo dang thei zel; Rome sipai pawh an thi nasa tawh hle a, a tawpah chuan chu kulh sâng tak han pawh chho tur chuan lei an chhung ta ngat ngat mai a, chung hna thawk tur chuan sal atana an man Juda ho kha an hmang a, Benyain-a ten thal nen lo kâp ve thin mah se anmahni chipui Juda-te bawk an zu that leh thin a, an tlawm ngei dawn tih a chiang ta.
‘Bâwih ni tura dam ai chuan zalenna neiin kan thi ang’ tih chu an thutlukna leh an vawn tlat chu a ni. =hum vawrin patling 30 an han thlang chhuak a. chung mite chu an that ta vek a, thum vawr bawkin 10 an thlang leh a, 10 atang chuan 1 an thlang leh a, a tawpah a hnuhnung ber chu Ngunhnam bawhin a intihlum ve ta a. Rome sipai an lo luh chuan an lo thi fai vek tawh a, hmeichhe pahnih leh naupang panga chiah damin an va hmu. Heng mite atang hian thil awmzia an hre ta a, tun thleng khuan ‘Masada chu a tlawm leh ngai tawh lovang’ tih leh, ‘Bâwih ni tura dam ai chuan zalenna neiin kan thi zawk ang’ tih chu Israel sipaite thutiam a lo ni ta a ni.
Masada a tlawm hnu kum 132-ah Bar Kochba ho-in helna an chawk chhuak leh a, hemi tum phei hi chuan an tuar nasa hle. Judai rama khua zawng zawng, khaw 985 an tichhe vek a ni; mihring an thah bângte pawh salah an hralh vek. AD 638-ah chuan Mosolman lal Calip Omar chuan a rawn la a, Judate awm a phalsak a. AD 693-ah chuan tuna Dom of the Rock khu sak a ni. AD 1099-ah chuan Christian crusader ten Jerusalem chu an rawn la ta a, Juda leh Muslim tam tak an that ve leh a ni. Kan sawi vek seng lo ang a, kum 1917 thleng khan hnam hrang hrangin an inawp chhâwk zing hle. Lal Isua lo sawi lâwk leh Juda mipui ten ‘a mawh chu keini leh kan fate chungah tla rawh se’ an tih chu a thleng dik chiang hle a ni.
Judate chu hmun hrang hrangah an darh nasa hle a, 1890 leh 1924 inkar khan USA-ah khuan Juda mi Mtd 2 ngawt an pêm lut nia! 1914-ah indopui pakhatna a lo chhuak a, heng hun lai hian British chuan silai zèn a tlachham em em a. Juda pachal Chaim Waizman chuan vaimim atanga siali zèn siam dan a hmu chhuak hlauh mai a, British sawrkar pawh a lawm ngang mai. “Eng nge i duh ber, kan pe ang che,” an ti ta hial a, Waizman-a lah chuan sum leh pai hausakna lam dil ta lo chuan, “Judate tan ram min pe rawh u,” a ti ta mauh mai a, heng hun laia thu puan lâr ber, ‘Balfour Declaration’ an tih chu a lo chhuak ta a ni. 1917-ah Judai ram chu British kutah a awm ta ta bawk a, 1946-ah te kha chuan British chuan a chhuahsan dawn tih a chiang em em tawh a, Juda-te leh Arab ho chuan an hmun ruak luahtu zawk nih inchuhin an inphil tawn nasa em em tawh a ni. 1948 May ni 15-ah chuan Judate chuan ram zalen an nih thu an puang ta nge nge a.
UNO, pawl ding hlim tê chuan Israel chungchang chu a han ngaihtuah ta a, hmun thuman then tur, hmun khat Israel tan, hmun khat Palestinian ho tan leh an inchuh nasat ber Jrusalem chu UNO hnuaia awm turin an han rêl a. Mahse Arab ho chuan a vaia neih an tum ruh khawp mai, May ni 15 1948-ah chuan David Ben Gurion-a chuan zalenna thu a han puang ta ngei mai a, Jordan ho chuan a lawmpui nan Telaviv khawpui chu Laipuiin an han kap ta tak tak mai a, Israel mi pawh an thi nasa ngei mai. Heng hun lai hian Israel chuan regular army 29,677 leh volunteer 117,500 zet a nei mek a, Moshedayan-a te, Yitzak Rabin leh Shimon Avidan-a ten an kaihruai vel a ni. Lebanon-a Syria leh Sinai lam atang te, hmar lamah Iraq leh Jordan-in, chhak lamah Egypt leh Sudan leh Palestine hovin an rawn bei nghal mup mup mai a, Egypt ho phei chuan indopui laia German leh British Tank an rochun tam tak an rawn thawh chhuahpui a ni.
Ramri hmun hrang hrang hmun 39 atanga rawn bei an ni bawk a, Israel sipaite tan indaih loh a na duh ngei mai. Mahse Israel sipai, uluk taka thununte chu Arab tangrual nuaih tam takte chuan an khan lo hle. 1948 Sept thlaah te chuan Egypt ho Tank tam takte chu chakai thi theh darh ang maiin hmun tinah an kâp chhe kâk hiang huang tawh mai a, an inbeihna hmun tinah te chuan Arab tlangval thi leh hliam an let niaih nuaih tawh mai a, nuai bo vek an tum Israel sipai lakah chuan tlawm lo thei an ni ta lo. Kum khat zet an indo hnu chuan UNO-in a pek bak sq km 5,680 lai an lak belh hman a, Israel sipaite pawh 6,373 zet an thi a, Arab tangrual lam phei chuan an thi hnem lutuk chu an zêp then hial a ni. April ni 2, 1949-ah chuan Egypt nen an inrem ta nge nge a, March ni 23-ah Lebanon nen. April ni 3-ah Jordan nen, July ni 20-ah Syria nen. Iraq chuan inrem a duh lo. Arab tangrualte khuan thutiam an nei a, ‘Israel nen inremna tumahin siam tawh loh tur’ tiin thu an tiam a, mahse a rûka inrempui tum an lo awm ve leh thin. 1951-ah pawh khan Jordan lal Abdullah pawh Jerusalemah thah a lo ni tawh a ni.