F. Vanlalpeka
IMCS Aizawl
Vawiin nia he kan chen zui takna hmun, he rama lo cheng hmasa te thu min hnutchhiah tak “Chhinlung Chhuak” tiin leh “Thlangtla” kan lo intihzui tak zelna ram hi a chhunga chengte hian kan hriat chian hle a tul e.
Mizo Chanchin Rev. Liangkhaia ziak baka ziak zui ve dangte hian chipchiar takin lo ziak tawh mah se, “a lanna tlangdang” atanga han thual ve leh pawh hi kan tunlai khawsak chhoh dan turah tul hlein ka hria.
He Tlangram Zo thli rim boruak thiang nuam tak, “Kan Zotlang Ram Nuam”-ah hian Hnam bil hming hrang hrang heng Lusei, Ralte, Paihte, Hmar, Thahdo, Fanai te leh Rangte, Vaiphei, Renthlei etc. kan cheng za a.
Hnam bil hming ang zelin kan chenna hmun pawh mahni Hnam bil hming kan chawi deuh zel. He Ram tlangdung hrang hrangah hian kan cheng fir fer thin a, mahni chenna hmunah zel mahni Hnam bil hming kan puttir deuh zel. Hnam bil te tein kan indo fo mai a, kan inrun tawn fo bawk thin.
Hun a lo kal chho zel a, Lusei Hnam bil Rorelna hnuaiah kan awm chho ta mai a! Lusei Hnam-a Sailo hian lalna rawn chang chho zelin, he Tlangram hi Indian Union atanga Kumpinu awpna hnuaia kan awm tak hnu phei chuan “Lushai Hills” tih hming hian dah ngheh bur a ni ta a.
He kan “Zotlang Ram Nuam”-a cheng Hnam bil zinga Lusei |awng hi Zirna kawngah Sap Missionary-ho te pawhin hrechiangin, A AW B-ah an seng lut ta a.
Lusei |awng hi Sailo lal te Rorelna |awng hman ber a nih miau avangin, Hnam bil dangte pawhin |awng tualleng bera hman a ni ta a.
Hun a lo inher danglam chho ta a, kawng engkim maiah Lusei Hnam thikna a lo chhuak tan ta a! Heng Hnam bil zinga Hnam tam bik deuh ho Hmar, Thahdo, Paihte, Ralte, Fanai, etc. te hian LUSEI Hnam tih hming leh he Ram pawh hi Lushai Hills tih bikna duh lohna rilru intawm an nei chho ta!
India Sipai-a lut reng reng te chu eng Hnam pawh ni se, “Thanga Lushai, Mawia Lushai, Liana Lushai” ti-a an hming ziahluh zel a ngai a. Sipai Chhuti lo haw te Thingrem-ah pawh Lushai tih hming a chuang tam thin reng a ni.
Kum 1940-ah phei chuan Lusei Hnam ni lo ho zawng zawng te chuan Senvawn khua-ah intawhkhawmna hial neiin, “LUSEI hming a nih loh phawt chuan eng hming pawh ni se kan khawsak hona tur eng hming pawh ni se. Hnam hmingin kan thu a rual vek” an ti ta hial a. Paihte, Ralte, Thahdo, Hmar ho phei chu an thin a ur deuh hial a ni awm e. Heta tang hian Lusei hming, Lushai Hills hming hmang lova Indian Union lama thlen hial duhna a lo piang ta a.
Hetih hun laia Mizoram atanga Central India lama hnarkai bertu, Member of Parliament (MP) hmasa ber ti-a kan hriat, Pu Thanhlira @ Mission Veng, Aizawl remhriatna hmangin, Indian Union lamah LUSEI hming aiah MIZO hming, LUSHAI HILLS aiah MIZORAM tih hming hi an lo nawr chhuak reng kha a lo ni a.
Source : 11th. February. 1982. Senvawn Putar pakhat-in an Tapchhak-zawl ngeia min hrilh a ni.
Eng vanga MIZO hming hi lo piang a, hmang ta nge kan nih?
Vawiin ni-a MIZO hming kan lo put chhoh dan leh a hming lo pian dan hi a rilin, a mawi tak zet a ni.
Mizote tobul kan tih zui tak, “Chhinlung chhuak” tiin leh “Thlangtla” tiin, heng Hnam bilho zawng zawng te hian Mihring sawi nan “Mi” kan inti vek a. Kan chenna hmun, kan khawsak duhna hmun reng reng pawh hi hmun thengthaw nuam tak, Thlifim vawt tleh heuh heuhna hmun hi “Zo” kan ti vek bawk a. Phaikuam boruak uap cherh churh lam kan pan ngai lo. Chuvangin, kan “Zotlang ram nuam” tiin Hla mawi takin kan chawi zui nghe nghe.
MIZO hming hi a mawi tak zet a, he kan chenna hmun pawh hi eng dang ni lovin, Mizote chenna hmun, chenna ram a nih ang ngeiin, MIZORAM hming dah ngheh zui a lo ni ta bawk a.
Source : 8th. Nov. 1997. Pu Thanhlira chenna ina titi dunna.
Tichuan, vawiin ni hian he MIZO hming lo pianchhuah dan chu a chiang ta viau mai. Ngaihtuah chian zui ngai tak mai erawh a awm ta!
Eng vangin nge vawiin ni hian LUSEI HNAM hming a nih loh phawt chuan, eng hming pawh ni se, kan khawsak hona tur Hnam intawm hmingah chuan eng hming pawh ni se kan pawm vek ang” titu zinga Manipur Tlangrama han chho ta te heng : Thahdo, Paihte, Hmar (Hmar Hnam hian hman ni lawk khan Mizo hming hi an rawn hnaih ve deuh ta a ni awm e) Hnam te hian MIZO National Identity hi an zawm duh tlat loh le?
Eng vangin nge Manipur State leh Mizoram State inkalpawhna Tuivai ral chin-a an danglam tak zel ni ?
Eng vangin nge Manipur Tlangrama cheng Paihte Hnam bil hian Mizoram aia Tiddim Paihte Myanmar lam an zawm tak tlat le? Chu lo rengah, a changin New Naga ang te hiala a rik chu le ?
Indian Union hnuaiah “Heng mite hi Mizo an ni e” tiin, MIZO Tribes List-ah an chuang vek si a. Mizo National Umbrella hnuaia hel ta tlat nge an nih le ?
Mizoram atanga Manipur Tlangrama han chho ta Thahdo Hnam, Paihte Hnam te hian Indian Citizen-ah MIZO National Umbrella hnuaia awm an nih hi an hre ta lo em ni dawn le ?
Source : 1991- 1996. Tuithaphai @Churachandpur, Manipur.
INSUIHKHAWM LEH ZAI I REL ANG U.
Kum 1930-1945 hun laia he Mizoram lo ni ta hmuna kan chen-ho dial dial ang khan.