F.Lalremsiama
Chaltlang
8415994340
Ni 31 October,1984 kha IPS-a ka tawnhriat ni miau si hek, sawi chakawm ni lo mah se “Ka peih tawh rih lo” tia bansan hlen chi a ni lo. Bansan ringawt phal chi pawh a ni chuang lo. IPS-a tlin a har vei nen! A thuhrimin, Hun nuam ber Favangin min nanga a la tawp rih loh vang ringawta chen tur pawh kan ni lo, chin tawk neih thiam a tha.
Mak takin, he “Ni Rapthlak” tawng tur hian Delhi Police-a Posting zuk sual chhuak leh teh tlat ia! IGP,Andaman&Nicobar Islands,Port Blair-ah kum 4 chuang ka awm hnuin, thiam inti leh huaisen chhuahin, Home Secretary MMK Wali hnenah Delh Police-a min dah turin ka dil a. “We will do something soon” a ti a. Ka lawm hle. CM Pu Hawla lo zin, chibai ka va buk a, ka chanchinte ka hrilh ve satliah a. Puih i ngai em a ti hlauh mai a. Home Minister hnenah min lo sawisak ve ta che ka tih chuan, Ruata nen D.O letter tur i duh angin siam ula, Pu Rao-a hnenah kan lo thawn ang e, a ti a. Ka lawm hle. Thil a kal tha zel. Thla khat chhungin ka Posting Order a lo chhuak a. October ni 8,1984 chuan PG Gavai, LG chuan a sawi ang ngeiin, Delhi Addl. Police Commissioner ka ni a, Commissioner SC Tandan chuan Administration min chantir fel der ta mai. Ka chanvo (charge) hi a rit ber. DCP ho ngat Unit hrang thiau paruk(6) an awm. Khawpui chhung vel leh Police hriat ka nei hlawm bawk si lo tiin ka pha a. Chu tak chu i chanvo ka pek chhan che a ni a lo ti leh tlat bawk si. Ani hi Pi Indira Gandhi Principal Security Officer kum 7 vel lai lo ni tawh a ni. Kan intawng tam tawh hle nghe nghe. Min hriaa min ring tawka min duhsak niin ka ngai thin. Addl.Commissioner Admin. ni thei rei ber (kum hnih leh a chanve zet) niin min sawi ve thin.
IPS-ah chauh lo pawh ka nunkawng, Siamtu remruat hi a bumboha a ti toha keima thiam loh vang pawhin a biling a balangin ka kal thin. Mahse kawng tluanin Chhantu min lo dahsak zel thin. A mak, mak lo leh si thin!!
Ni Rapthlak, October ni 31,1984 chuan No.10, Civil Lines,Old Delhi Bangla lianpui (huai neia sawi deuh) chu zing dar 8:30-ah kan chhuahsan dawn lai takin ka Gunman/wireless operator chuan message – “PM an kap” tih a dawng a, PHQ kan pan nghal. Senior Officer tu mah an awm lo a, AIIMS kan pan zui ta. AIIMS bul Safdarjung Pengthuam zaupuiah chuan mipui an lo khat hmur a, an rawn thlen belh zel bawk. AIIMS Building II Floor ka han thleng ve thei hram a. PHQ-a let thuaiin Police Control Room thutchilh a tul, ka chanvo a ni bawk tih ka hria. Thu petu ka hmu loa PHQ-ah ka kal tawp.
Sorkar laipui thutchilh National Capital-ah, khati fakau khan Sorkar leh Top Official-te an mumal lo (panic) kha ka hrethiam lo, a hrilhai thlak lutuk. A hmasa zawk, kum kua lai liam tawha Aizawl khawpuia kan chevel nen ka ngaihtuah kawp hian, tun Ni Rapthlak-ah hian ka beisei angin thil a awm lo. Kei SP lek ho kha kan duai lo mah zawk em aw ka ti fo thin.
BBC News-in PM Indira Gandhi thih thu an puang hmasa ta a, India Sorkar pawhin rei rial loin a puang zui ta bawk. Thil a kal mumal ta deuh. Tlai thim hmain Pi Ruang chu a chenna inah dah a ni ta. Mahse mipui thinrim a sosang zual zel a. “Khoon ka badla khoon” au ri a ring tual tual-kil tin kil tang a khat. “Anti-Sikh Riots” a thleng ta ngei mai, zanthim hnuaiah!! In leh Dawr an hal kang luih luih a, Bungrua leh Nunna-in an tuar nasa. Rapthlak Dobol? Central District leh East District-in an tuar nasa zual. Inthenawm, dawrkai sumdawngho thin an ni a, an Dawr bi tum tur Target-in an kawk chat chat thei lehnghal. A rapthlak teh mai asin! Thuthang lengvel (rumours) a tam em em mai bawk si. An tamna hmunah mipui tam zualin an bitum a, an tlemnaah tihngaihna a awm chuang bawk si lo. Force detail thiam a harsa lutuk. Ni 31 zankhua leh November ni 1-na nilengin Tharum thawh runpui a thleng a ni ber mai.
November ni 1-ah tlaiah Curfew puan a ni ta. Buaina hmun a tam em a, a darhsarhin a zau bawk si a, Fixed post leh pickets hman lai te hawisan theih chuang si hek lo. Police indaih loh lutuk pawizia leh an hlutzia a chiang thar khawp mai bawk. Sorkar laipuia Jt.Secretary, VP Marwah IPS la chhuakin, Delhi Police-ah IGP rank nen lakluh a ni a. Ka thlak chiah, chawlzui mek Nikhil Kumar IPS pawh koh let chuk chuk a ni bawk. State Armed Police-te India Reserve Police Battalion te koh belh zelin Communal Riot rapthlak leh huatthlala ber mai chuan ziaawm lam a pan ta a. November ni 4-ah chuan “State Funeral” hmangin, Shakti Sthal, Raj Ghat-ah PM Indira lei taksa chu halralin a awm ta a ni!!
Heng thil kaihhnawih chungchang hi sawi tur tam hle mah se tlemte chauh tal hi sawi leh a tha awm e.
(a) He Ni Rapthlak leh Delhi Communal Riots pawn hla tak kan Aizawl khawpuiah, Sorkar Quarter-ah ka batch-mate Arun Babbar, DIGP kha November ni 4 zing-ah Heart attack-in a thi ve a ni. Ani hi Delhi khawpui laili-a in tha tak nei a ni. Buaina rapthlak thangkhawk-ah ngaih loh rual a ni lo!
(b) Mizo leh Punjabi hi kan inang hle, Japan leh Israel-te nen pawh ka lo tih ve tawh hnu hian anni nena kan inan hauh lohna pawh ka ziak tawh kha. Tunah pawh sawi loh theih loh chu “Forgive and Forget” hi Sikh Lexicon-ah a awm ve lo. Outer Delhi-a Congress MP chu tunah pawh Jail-ah a tang. Karol Bagh MP Jagdish Tytler pawh an la um zui zel; 1984 Riot vangin.
(c) Gen. AS Vaidya Pune khawpuia kahhlum tawh thu kan sawi tawh.
(d) Punjab DGP JF Ribeiro Morning Walk, Sniper kah hliam hnu, Romania-a India Ambassador a nih laia an beihzui zel te hi sawi loh chi a ni lo. An umzui zel thin a ni. |ulin an hre tlat a ni ang. Mizote chu kan ni ve lo. Ni hawi leh tlak lam hawi kan ang ta!
(e) Hemi Vanduaina “Ni Rapthlak chhui tu Special Investigation Team (SIT)” te, eng level pawha thu zawh tur leh insawi fiah tura koh ka tawk ve hauh lo. Ka tlaw min tiin a lang si lo. Commissioner pali(4) ka thawhpui hman. Tu mahin min tichhe lo.
(f) Mak leh ta ber phei chu NEFA-a an thawh ho laia Dr. Thantluanga thian tha PP Srivastava IAS, Special Secretary,MHA kha Mizoram-a 1988-a ka chhuahna kawng min sialsaktu a ni !
IPS-ah hna kan thawk a, Police leadership atana buatsaih (train) kan nihzia pawh fiaha lantir tur a lo nih zelzia kan hre zual deuh deuh bawk. Hetah tak hian mahni inrintawkna neih belh zel tulzia te, lungawithlak taka thawh zel tulna leh hnathawhna kawnga hlauhawm leh pawi thui thei (job hazards) hre reng chunga hnathawh thiam tulzia te, a tak tak ramah chuan a fiah kuau mai, thawhho thiam tulna te nen.
I herh thawl hret ang. Ni rapthlak pahnih(2) Aizawl-ah leh Delhi khawpuia ka tawnhriat hnuai deuh zawkah chuan, ka hoten Police Firing-ah, Assam-a Darrang District Mazbat Police Station-ah Tea Garden Labour pahnih (2) hmeichhia ve ve lehnghal an kaphlum a (1969); SP charge ka lak laiin. A hnu kum sawm pahnih (12) zet chuan, IGP, Andaman & Nicobar Islands ka nih laiin, Rangat Police Station Firing-ah HSS zirlai mipa pahnih(2) an kaphlum leh a. A hmasa khi Magisterial Enquiry-in kan tawp a. A hnuhnung zawk khi Calcutta High Court hnuaia Judicial Enquiry-in kan tawp fel leh thei hram. Kan mite tu mahin an Service lamah an tuar lo ve ve. An Firing kha “Awm reng (justified)” tih a ni ve ve. A hautak teh mai a nia!! Kan ngaihluin kan induh phah khawp mai. Record tha a tling miau alawm!!
State Cadre hrangah te, hmun hrang hranga awm vangte pawhin “Tawnhriat” a inang lo thei. Mahse Mizo leh Vai IPS-ah pawh ka tawnhriat ka ziak ang (2+2=4) tawnga him taka paltlang bawk si an tam hauh lo ang; kei tak phei hi chuan ka hre miah lo. Siamtu Remruat ngeia IPS-a lut ka nih hi a chiangin ka hre thin, tun thleng hian.
Police hi lal viau leh thunei tak leh nuamsa viau anga lang si, Colonial Era atanga Independent Democracy-ah pawh Dan hnuaia phuarkhawng (Straight Jacket a thun) ang mai kan ni leh lawi si. Ngai teh mah:
(a) Major Acts pathum, IPC, Cr PC, Evidence Acts Dan te hian a dah nep lutuk. Police hmaa(thil tisualtu) inpuanna hi Court-ah thutling (evidence)-ah pawm a ni lo. Magistrate a dah chungnung chiangbal.
(b) Minimum use of Force Theory leh Guidelines te hi buaina chinfelna (Crowd Control) atan a taka hman chi (theih) loh tluk lai a ni. Au chhuaka buai titawp tura a hmuna tih hmasak tur, a sawt loh chuan Tear Gas hman tur, Water Canon te pawh,a sawt loh chauhin Lathi-charge. A dawt leh Magistrate order laa kah (Firing). Hei pawh van lam hawia boruaka kah. Chutah, kawng hnuai lam chauh tinzawna kah tur. A Practical lo lutuk! Chutichung chuan Police chu an beisei sang leh hle bawk si. Phuar-khing! Communal Riots-a Pawl leh Pawl intihbuaina thunun turin hetiang teh hrep hi a hmantlak loh. Anni lungtum nen, tiang lian pui pui nen, Molotov Cocktail nen lam an lo intam lawk thin ve bawk si. Awlsam i ti bik hauh lo ang?
(c) Magistrate lah a buai zual lai, Firing hial tulnaah an lo awm lo remchang leh hlauh a. An thu (Firing Order) post-haste-a lehkhaa sign turin an lo inchhuang thiam em em lehzel bawk si. Police Side-‘B’ chu kha daih kha!!
(d) Army-ah chuan “Shoot to kill” an zirtir. Army in aid of Civil Authority-a koh luh an nih pawhin Electric Hruipui tihchhiat tum te, Vital Installation hal chhiat tum te chu an kap thal tawp tawp thei. Disturbed Area-ah ni se, AFSPA phen-ah an him thei vek!! Rambuai laite phei kha chuan Post Commander (JCO) te mai pawh khan an duh hunah Curfew an puan mai thin kha. Anni lal kha na tak, kha tak a nihzia Mizo tan inhrilh a ngai lo.
He Computer-Information Technology-Cyber Crime leh Digital Era changkanna chena AI thleng thlenga kan chet vel theih tak hunpui-ah hian thil naran, hlui tak Police Station General Diary kha a thain a la pawimawh em em a ni. Judicial Enquiry-ah pawh Evidence bulpui ber, kan chin leh nasat ber a ni. Thil thleng indawt, step by step, minute to minute (sequential)-a ziakna, a phek No (printed) nei ngat, thlak mai theih loh a ni. Case Diary aia rintlak!
Hetiang thil awm tawh kan sawite hi tunhnai tea Dan thar pathum-ah hian eng ang taka dah nge ni ta tih kha ka hre ve lo. Ka tawnhriatte ka sawi mai a ni e.