M. Lalmanzuala
Hei hi Isua thusawi pawimawh ber, a zirtirna laimu chu a ni a. Kristian intite hian he thu nena inpersan deuh vek zawk hian kan inzirtirin kan inkaihruai a. Eng vanga hetianga lo awm ta nge kan nih hi i han zir chiang dawn teh ang u.
Isua khan a zirtirte hnenah khan, ‘Pathian anpuia siam vek kan ni a. Keimahni theuhah hian chu Pathian anna, Pathian zia chu a awm a. Rinawmna te, Dikna te, Felna te, Inngaihtlawmna te, Tlawmngaihna te, Huaisenna te hi chutiang zia-ah chuan a awm vek a. Nangni hian chu zia chu in lo theihnghilhin in lo mutthilhsan tawh a. Kei hian chu zia chu ka theihnghilh lo va; ka nunah hian a lang a. Chu zia neih thartir leh tur che u a, in Entawn atana lokal ka ni,’ a ti a.
Chu zia chu mi dangina thusawi leh dan siam chawp hmanga min neihtir theih a ni lo va; mahniina kan sual chhuah theih leh kan sual chhuah tur a ni. Chutiang atan chuan hmun fianriala ngawi renga urhsûn taka inngaihtuahna hun, Saptawnga ‘meditation’ an tih, neih a ni.
Isua thlalera ni 40 leh zan 40 a awm hrang kha chutiang tih nana hun hmang chu a ni. Chu chu mi dangten kan entawn atana a tih a ni.
Isua khan sakhua a din lo va, pawl a din lo va, hruaitu nihna a inpe hek lo. Tih dan dik, awm dan tha te kha ama nunah a lantir a. Sawihona hun an neihin Hruaitu(chairman) an nei ngai lo va; an thu kual ho mai thin a ni. Kum zabi thumna vel atang erawh kha chuan hruaitu chan changte kha an lo awm tan a. Kum zabi lina a lo intan kha chuan ‘BISHOP’ 300 chuang zet an lo awm tawh a. Anni khan an bial chhung theuhah thuneihna an lo chang tawh a ni.
Khatih hun laia Constantine-a Roman Emperor a rawn nih khan Isua ringtute zingah hriat dan, ngaih dan inang lo tam tak an awm a. Ngaih dan inan loh avanga innghirnghona nasa tak nei te pawh an awm a ni. Anni bakah khan Persia-ah Mithras, pathiana neihtu te, Aigupta-ah Osiris, pathiana neihtute leh Roman te Sol Invictus(Ni pathian)pathiana neihte an awm a. Sumerian-te phei chuan pathian 10 zet an nei a; a ropui ber chu An(Anu) a ni. Jupiter te, Apollo te, Mars te pathiana neihte pawh an awm a ni.
Khang mite kha inngeih loh avanga indo te pawh an awm hial thin a. Khatiang boruakah khan a lalram a tluk chhiat loh nan, khatih laia hlawm khata a tam ber ni tawh, Kristian-te kha Constantine-a khan lamtanga siam a tum ta a. Tharum thawha i hneh theih loh chu lamtanga siam a finthlak ber tih thu kha a hmang a ni. Nicaea Inkhawmpui an tih tak mai kha, kum 325 khan a ko va. Bishop 300 chuang zet an lo kal a ni. Lamtanga siam kha a tum ber a nih avangin Bishop-te kha an kal man, an thlen man, ei leh in thlengin a tumsak vek a. A duat thiam hle hlawm a ni.
Nicaea Inkhawmpui khan thla thum a awh a. Khatih chhung khan Constantine-a khan a lamtang lo ni-a a hriat te kha thlêmna chi hrang hrangin a thlem a. A harsa zual deuhte kha chu tihthaihna te nen a bei bawk a ni. |henkhatte chu an hnawt chhuak(exile) a ni. An thukhel pawimawh ber, Isua kha Pathian a nih leh nih loh thu-a, Pathian a ni lo tih lama a khaipa ber Arius kha an ‘exile’ langsar tak chu a ni.
Lalram tluk chhiat loh dan tha ber chu khua leh tuite thunun a ni a. Chu ta tan chuan Isua zirtirna lehkhabu awm apiangte kha an lakhawm a. Thunun nana tangkai tur thu awm apiang kha an thur chhuak a. Thunun nana thu hlauhawm leh tha lo awmna tawh phawt chu an paih a. Chu ta tang chuan Bible kan tih hi hlawm khatin a lo awm tan ta a ni.
Thununna kha an ngaih pawimawh ber a nih avangin Kohhran pawh khan Lalram thuneihna kha a tawm ta a. Empire (sawrkar) leh Sakhua (kohhran) “Power Sharing” kha a lo intan ta a ni. Hun lo kal zelah Thununna kenkawh nana tangkai zawngin Bible chu an “edit” zui zel a. Bible edit zat hi hriat harsa khawpin a tam a ni. Bible thu ‘edit’ bakah, an rilrem zawngin Kohhran chuan Thurin(dogma leh doctrine) a siamzui zel bawk a ni.
An edit zinga langsar ber chu, ‘The kingdom of God is within you’, tih, ‘The kingdom of God is among you’-a tihdanglam hi a ni. Keimahni theuhva Pathian lalram hi awm a nih chuan, mahni-a Pathian anna kan neih tilang theitu kan ni a. Pawn lam thupêk emaw, tanpuina emaw kan mamawh lo. Chu tak chu Kohhranten an duh loh ber leh an hlauh ber a ni a. An thuhnuaia kan awm theih nan, a chhûnga keimahni-a awm chu pawn lamah an sawn ta a. Biak in te chu Pathian awmna berah an chantir ta a ni. Pathian chu khawiah pawh awm a nih avangin biak inah pawh a awm tihna a ni a. Amaherawhchu Pathian nihna lanchhuahtir chu Pathian kan zinga a awm chhan a ni a. Chu chu keimahni theuhvina kan lanchhuahtir theih a nih laiin biak in ngawr ngawr chuan amahin a lanchhuahtir thei si lo va, awmzia a awm lo a ni. Biak ina thusawi thintute chu Isua anga Entawn tlak, min tiêng theitu ni se, biak ina inkhawm pawh chuan awmzia a nei tur a ni a. Mahse, Isua anga entawn tlak chu an awm si lo va; biak ina inkhawmten kan ên phah si lova, kan tih chhan ber turah awmzia a nei lo va. Thuneituten intihropui nana hmun leh hun an siam a ni ta chauh mai a ni.
An thuhnuaia kan awm ngheh zel theih nan dan chi hrang hrang an siam belh zel a. Catholic Kohhran chuan sakramen 7 a nei a. Protestant-te pawhin sakramen 2 an nei a ni. Hengte hi Kohhranin ringtute thunun nana an hman a ni a. Inneihna te pawh sakramen a nih chuan ngaih pawimawh a hlawh lo thei lova; sakramen-a nei lote tan pawh dan chhunga inneih leh dan pawna inneih chu ringtu mipuite ngaihah inang lo tak a ni. Sualpuanna te, Sawma Pakhat Pêk te pawh a Pathian thu ta em em mai a ni. Biak ina inkhawm chu Kristian tha leh tha lo tehfung bera Kohhranten an neih avangin Kristian tha anga lan nan kan inkhawm ta thin a ni. Hei hi tehfung dik ber a nih lohzia chu Saprama kan Kristianpuite chuan an hriatna a rei tawh a. Biak ina inkhawm 5% pawh an awm tawh mang lo a ni.
Kristian sakhua chu Empire-in Lalram(State) sakhua-a a puan atang kha chuan Bible thu chu ram dan anga kenkawh theih a ni ta a. IPC/CrPC bawhchhetute chu lung in tantir theih, khaihlum theih hial an nih ang hian Kohhran rinna dodaltute chu thah theih an ni ta a.
Constantine-a khan Kristian sakhua leh a zirtirnate kha a lalram sawhngheh nana hmanrua(tool)-a a hman a ni a. Pathian thu a lang vak lo. A thih darkar chauhva baptisma a chang khan chu chu a lantir a ni. Baptisma kha a chang tak tak nge chang tak tak lo tih te pawh inhnialna awm hial a ni.
Chu tiang dan hmang chuan ring lotu, ‘heretics’ an tihte chu an that hmiah hmiah mai a. France ram chhim lama Cathar ‘heretics’ an tih te kha, maktaduai chuang an tihlum ni-a sawi a ni a. Spanish Inquisition, kum 350 emaw dawn lai chhung khan ‘heretics’ 5,000 zet an tihlum a; thenkhat chuan Sing 3 atanga Nuai 3 chuang an thatah an ngai thung a ni. Spain atanga Juda an hnawh chhuah chu 160,000 vel an ni. Hmun hrang hranga Inquisition dan hmanga mi an tihhlum kha Cathar an thahte bakah khan mi dang maktaduai chuang zet thah ni-a ngaih a ni.
Ram thianghlim, Jerusalem, Muslim te kut atanga la lêt tura an kal te phei kha chu ‘Crusade’, ‘Holy War’ an ti a. Khang huna nunna chante kha chu Martar an ti a ni. Hmelmate pawh hmangaih tura Isuan min zirtirna te nen chuan her rem theih a ni lo.
Isua zirtirna laimu, Lalram(Empire) leh Sakhua (Kohhran) hruaituten an lo paih emaw, an lo tihdanglam emaw pawimawh leh langsar deuhte chu Roman Empire leh Kohhranten an tihchhiat phâk loh, Ethiopian Bible atangte-a kan hmuh a ni a.
Isua zirtirna laimu, Pathian lalram chu nangmahniah a awm, tih hi Baruch Spinoza’n a zir chian hmasak dan kan han en dawn a ni.
1. Pakhatna chu a zirtirten Lal Isua kha vanram awmna an zawh a chhanna kha a ni. Isua khan Pathian lalram chu mahni-a awm, a hranpaa awmna bik nei lo a nih thu a sawi a. Vanramah awm se, sava an lo awm khat tawh emaw a ni ang a; tuipuiah awm se, sangha an lo awm khat tawh emaw a ni ang. Pathian lalram chu nangmahni-a awm a ni, tiin a chhâng a ni.
Pathian chu khawiah pawh a awm. A awmna pawimawh ber chu keimahni theuhva a awm hi a ni. Chu ti a nih chuan Pathian awmna bik anga ngaia biak in ropui tak tak sak te hian awmzia a nei lo. Pathian hnen kan thlen theih nana kawng min kawhhmuhtu hranpa an awm a ngai lo. Pathian leh a thilsiam dang zawng zawng, arsi te, thing te, pangpar te hi a Siamtu nena pum khat vek an ni a; lak hran theih an ni lo.
Hei hi Spinozan a zir chianna atanga a hriat a sawi a ni a. Constantine-a leh Bishop rualten an rilrem loh zawng chuanna an tihral zinga tel lo, Thoma Gospel-a thu awm a ni. Chu chu Kohhran inzirtir dan leh inkaihhruai dan nena inkalh a nih avangin Kohhran chuan Spinoza chu huat ber leh hlauh berah an neih ta a ni.
2. Matthaia Bung 23-ah khan Pharisai vervekten felna aia Sawma Pakhat Pêk tih dan te an ngaih pawimawh zawk chu Isuan dik lo a tih thu kan hmu a. Spinoza zirchiana bu-ah chuan Judaten pawl an dah lalzia Isuan a duh loh thu te, Lekhaziaktute leh Pharisaite an intihropui leh intihthuneihzia te chu dik a tih loh thu, Pâwl(institution) awm tul a tih loh thu inziak a awm a ni. Thlarau lam thila sawipuitu kan mamawh loh thu leh chutiang mite(spiritual intermediaries) inrawlh theihna a nih loh thu chiang takin a sawi a ni. Chutiang thu chu Kohhran hruaituten an duh loh leh an hlauh tak a nih avangin Bible an hlawm that laia an paih zinga mi kha a ni.
Isua chuan tawngtai dan dik chu pindan chhunga ngawi renga tawngtai a nih thu a sawi khan tawngtai dan kawhhmuhtu awm a tul loh thu chiang taka a lantir avangin temple te leh inchhawng sang te-a tawngtaia tawngtaitir thintu, Pharisaite chuan an duh lo a ni. Isua khan pawl(institution) neih kha dik a ti lova, tul a ti bawk lo a ni. Chu chu Constantine-a leh Kohhran hruaitute thupui, Mi dangte Thunun nana Thuneitu, Empire(Sawrkar) leh Sakhua(Kohhran)-ten neih tul an tih nena inkalh thlap a nih avangin Bible an hlawm that laia an paih zinga mi chu a ni.
3. Vanram leh Hremhmun te hi a hranpaa awmna nei an nih loh thu Isua khan chiang takin a sawi tawh a. Vanram, Pathian lalram chu keimahnia awm a ni a. Kan ngaihtuahna, kan rilru-a awm a ni; khawimaw lai ram ‘map’-a awm a ni lo. Kan thih hnu-a kan awmna tur ni lovin, keimahni-a awm reng a ni. Leitha awmna hmun anga a sawi te kha, keimahnia Pathian lalram awm chu rohlu(treasure)-a kan chantir tur a nih thu a sawina a ni. Rohlu chu pawn lama va zawn hmuh tur a ni lo va, keimahni-a awm hmuh chhuah tur chu a ni. Lawmman chu keimahni-a awm sa kha a ni.
Pathian nena inzawmna nei lo, mahni-a awm hrang anga inngaihna hi Sual leh Hremhmun awmtirtu chu a ni a. ‘Apocalypse of Peter’-ah chuan Peter-a chu misualten an sual vanga nasa taka an tuar lai hmuhtir a ni a. An sual nasat ang zelin an tawrhna a nasa a ni. Amaherawhchu eng emaw hnu-ah chuan inchhirna leh simna thinlung an neih azirin an tawrhna chu a nêp ta tial tial a ni. Hei hian Hremhmun chu chatuana misualte hremna tur ni lova a lantir avangin chutiang thu awmna Apocalypse of Peter chu Kohhranin Bible an hlawm that khan an telh lo a ni.
4. Adama leh Evi tlûkna sual, Original Sin an tih mai thin pawh hi awmze nei lo a ni. Pathian anpuia siam chu suala tlu sa a ni thei lo. He thu hi Kristian hmasate khan an sawi ngai lo. Kum zabi 5-na vela Augustine-an a rawn duan chhuah mai a ni. Pathian êng awmna chu sual awmna a ni thei lo. êng kan nih kan inhriat chhuahin keimahni Pa fa kan nih kan inhre chiang a, mi dang pawhin min hre chiang thei a ni. Sual nei lova piang, tlu lo kan ni. Suala Tlu lo chuan Chhandamna a mamawh lo. Kohhranin suala piang, suala tlu kan ni tih zirtirna a neih chhan chu an thuhnuaia an thunun theiha kan awm nana an chher chhuah a ni. Rûkrûk vanga lung in te pawha tang thin fapa chuan rûk a rûk ve ngai loh chuan rûkrûk sual a nei chuang lo.
5. Spinoza lehkhabu kawlah chuan Isuan Ngaihdamna thu a sawi hetiang hian chiang takin a inziak a ni. Sual hi Pathian rawn awmtir a ni lo va. Keimahni tih a ni a. Ngaihdamna chu tlang tak leh chawp leh chilha awm thei a ni. Ngaihdam ngai leh ngaidam theitu inkar a ni a. Mi dang rawn inrawlh theihna a awm lo. Mahni sual tih pawh mahniin kan inngaidam thei a ni.
6. Thihna(death) chungchang Isua sawi dan chiang taka inziahna a awm bawk a. Taksa a thih rualin nunna(consciousness) hi a tawp nghal mai lo va, a inchhunzawm a ni. Kan sualna avanga thiamloh min lo chantir tura, min lo nghak rengtu Pathian a awm lo. Pathian zia neia nung chuan, a taksa a thih hnu-ah pawh Pathian zia a lâkna kha a thleng leh mai a ni. Kohhrantena dan zawm leh zawm lohva chhandamna chu innghat an tih ang hi ni lovin Pathian anna nun kan neih kal zel a ni. Kohhran zirtirna chuan an dan siam pawn lama a lan dana zawm that phawt chu vanram kaina; zawm that loh chuan chhungril nun tha viau mahse, chhandam loh tih a ni tawp mai a. Isua zirtirna erawh chuan chhungril nun a that phawt chuan taksa nun ralna chu kawr hak lai thlak ang chauhvin kan nihna chu a pangngai reng a ni. Hei hi Chhan chhuahna(liberation) ropui tak chu a ni.
7. Isua zirtirna thaibo mak ber mai chu Isuan amah nena intluk(equal) kan nih thu a sawi hi a ni. A zirtirten eng tikah nge amah ang an nih theih ang tih an zawhna chu, ‘pahnih chu pakhata in siam theih a; chhûng lam chu pawnlam anga in siam theih a; a sang zawk chu a hnuai zawka in siam theih a; mipa leh hmeichhia chu pumkhata in siam theih hunah Pathian lalramah in lût ang,’ tiin a chhang a. Isua kha biak tur leh chung ena en tura lokal a ni lo va, kawng(way) min kawhhmuh tura lokal a nih thu a sawi a ni. Pathian zia nei kan ni tih kan inhriat chian(awaken) chuan amah Isua ang niin engkim kan ti thei ang, a tihna a ni a. Ama tih aia thil ropui zawk pawh kan ti thei ang, a ti a ni. Hetiang thu hi inkaihhruai nana kan hman chuan Kohhranten min thunun theihna an neih dawn loh avangin an tihdal zingah a tel a ni.
Hetiang thu leh ngaihdamna thute pawh hi a zirtir 12-te tan chauhva a sawi a ni lo va, a thu ngaithla-a hriatthiam duhtu apiangte tana a sawi a ni.
Heng thute hi Youtube Video-a mi hrang hrangin an sawi, an sawi dan leh an ngaihdan inang deuh vek atanga lak chhawn a ni.
Kum 325 Nicaea Inkhawmpuia Empire(Sawrkar) leh Sakhua(Kohhran), Thuneihna(Power) intawmtawna thawh dunna kalphung an lo neih tan atanga intan khan Sawrkar leh Kohhrante chuan thiam taka Thlêmna leh Tihthaihna hmanraw hmangin Mipui leh Ringtute chu an thuhnuaiah min kûntir thei ta zel a ni.
He mi thu Spinoza-an a zir chianna te pawh kha tam tak tih chhiat a niin, Kohhran pawhin ringtute tan chhiar an khap kha a ni a. Chu vang chuan he thu dik pawimawh tak hi a darhzau thei lo a ni.
Kum 1945 khan Nile lui kama Nag Hammadi thlalera pa pakhatin thlân a laihna lamah hlum no tung(jar) a lai chhuak a. Chu no chhungah chuan lehkhabu 13 a lo awm a. Mithiamten an belhchian hnu-ah chuan Isua chanchin leh a zirtirnate an ziahna bute kha a lo ni a. Constantine-a leh Kohhran hruaituten an tihchingpen phâk loh kha a ni.
Kum 1946 – 1956 chhung khan Dead Sea bula pûk thenkhatah lehkhabu an lai chhuak leh teuh mai a. Juda ‘history’ leh Kristian sakhaw intan dan ziahna an ni a. Dead Sea Scrolls ti-a hriatzui an lo ni ta a. Heng lehkhabute hi Spinoza lo zirchianna bute nen khan a inang vek a. Constantine-a hova Kohhran hruaituten an rilrem loh zawng an paihte kha, heng lehkhabu-ah hian a nihna ang anga hmuh theih an ni zel ta a ni.
Heng lehkhabu leh châng(text) an paihte hi Isua zirtirna laimu lanna an ni a. Constantine-a leh Kohhran hruaitute thupui, mi Thunun nana hlauhawm an nih vanga an paih kha an ni a. An thiltumah an hlawhtling hle a. Constantine-a Roman Empire kha a kal tluang viau a. Eng emaw hnu-ah lo tlu chhe deuh mahse, kum 800 A.D. -a Charlemagne, Pope Leo III-in Lallukhum a khumtir atang kha chuan Holy Roman Empire tih a lo ni ta a. Empire leh Kohhran thawh dunna kha a nghet chho tawlh tawlh ta a. Crusade te, Inquisition te, Pathian hminga mi maktaduai chuang thahna hun te kha a lo thleng ta a ni.
Khang hun laia Empire leh Kohhran tang dunina an tih dan kha chu tualthah nen danglamna a awm lo va. Mahse, Pathian hminga tihah an chhâl zel si chu a ni. Pope John Paul II erawh chuan kum 2000 khan, Crusade leh Inquisition vanga Kohhran hminga Ngaihdam Dilna (Apology) a puang a ni.
Tun thlengin kan Kohhranten min kaihhruai dan chu Isua zirtirna laimu thute nena inpersan a ni a. Isua zirtirna dik kha an hre lo a ni lo va. Chu tianga kal chuan ringtute an thuhnuaia dah theihna a awm dawn lo va. Pathian thu an her rem leh an dan siam chawpte hmanga Ringtute thununa, chu tiang tihphung atanga Hlâwkna hmuh a, Intihropui nana hman a, an Hûhâng(influence) chu Politics khelh nana hmanzui chu an duh dan leh an tihphung nghet a ni ta zel a ni.
Heng thute hi Sawrkar leh Kohhran sawiselna ngawt an ni lo va. Tuna kan kalphung hi chu kan mihring khawvel nun leh thlarau tana tangkaina nei lo a nih avangin inbihchiana insiamthat nana kan hman theih beiseina-a rawn auchhuahpui kan ni e.
Isua zuitu dik leh tha nih dan kawng chu kan thiltih apianga Felna leh Hmangaihna lantir a ni e.