Pu Lalduhawma thu sawi-ILP leh Mizoram Peace Accord -K. Hmingthankaia

Mizoram ‘sawrkar’ leh India sawrkar inremna a ni e, a ni lo ve tih lam kha chu kei chuan ka sawi tum ber pawh a ni ve chiah lo. A intibuaiate ber pahnihte inrem kha chu Mizo zawng zawngte duh dan a ni a, mahse, an inremna thuthlung erawh kha chu Mizo zawng zawngte duh dan a ni vek kher lo tih lam zawk hi a ni keia sawi tum ber zawk chu. Chutiang lam deuh tho chu Pu Lalduhawma sawi tum dan leh a rilrua awm dan pawh chu a nih duh hmel pawh ka lo ti ve deuh a ni. Pu Lalduhawma khan ‘Sawrkar’ tih kha han telh palh zauh lovin, Mizoram leh emaw, Mizote leh India sawrkar inremna a ni lo, han ti zawk phei se la chuan, sawisel tur ringawt lo changtute tan chuan sawi tur a tam lutuk lo deuh ngei ang le.
Pu Lalduhawma’n ILP leh Mizoram Peace Accord a sawi dan kha a tihsual leh tihsual loh emaw, a sawi sual leh sawi sual loh emaw pawh hi tumahin kan sawi thei tak tak lo. A nihna takah phei chuan thil kha a nihna ang tak takin, a ruh langin a sawi zawk a nih mah kha. Chu chu party politic kheltute leh mahni party lam chan tih that tum ngar ngartute, Pu Lalduhawma leh ZPM beihna tur lo zawng ngartute tan chuan amah Pu Lalduhawma leh ZPM party sawichhiatna remchang lutuk, mipui rilru no kaihhersak tum nana remchang tha lutuk chu a lo ni leh tho mai si a nih kha. Mahse, chuti tehchiam chuan mipui rilru chu a phawklek ta chuang lemlo a ang khawp mai. A chhan chu, khatiang thil kha chu tunhma atang tawhin mi tam takin sawi dan chi hrang hrang, kil hrang hrang atanga an lo sawi fo tawh hnu, mipuiin kan lo hriat fo tawh hnu kha a ni tlat si alawm.
A thuhrimah inremna siam leh tura intibuaite kha tute nge? MNF leh India sawrkar an ni lo em ni? India laka buaina siamtute chu MNF an ni lo em ni? Chumi avang chuan Mizoram chu rambuai hrehawm em em mai a lo ni ta a ni lo em ni? Chu rambuai avanga tawrhna rapthlak tak tak Mizoten kan lo tawrh tak chu a hrehawm zozai tawh em mai, India sawrkar leh MNF te hi intibuai tawh lovin engti zawng pawhin inrem tawh teh u, tiin Mizo mipuiten mangang takin kan lo au zawk a nih kha. Chumi tur chuan kawng hrang hrangin mi hrang hrangin kan thiamna leh theihna zawn theuhah chuan nasa takin hma kan la ta theuh a nih zawk kha.
Kha inremna kha India leh Mzoram inremna lo ni ta ang se, a tir atangin Mizoram chuan eng dinhmun leh engemaw phut neiin emaw India lakah khan lungawilohna kan lo nei tawh reng reng em ni? Mizoram hi nghet taka India ram bung khat nih ve tawh kan duh tiin India sawrkar hi kan lo nawr buai fo tawh thin em ni? UT emaw, State emaw nih ve hi kan phu ve tawh lutuka, min nihtir ve tawh rawh u, tiin buaina kan lo siam thin tawh reng em ni? Article 371 ang hi min neihtir ve tawh rawh u, kan lo tiin buaina kan lo siam thin reng em ni? Kan thil neih hlu tak ILP hi in rawn hlip dawn a nih pawhin min rawn hrilh ve hrim hrim dawn nia aw, tiin kan lo dil tluk tluk tawh thin em ni? Kha inremna kha India sawrkar leh Mizoram inremna tur ni ta ang se la chuan, Mizoram chuan kan ram tana tha tur leh duhthusam tha tak tak hlir kan demand ang chu. British colony anga awm kan duh leh tawh zawk. India ram hmun dang anga kawng tha lutuk neih ve hi kan duh tawh. Industry lianpui pui leh power plant turu tak tak min rawn siamsak nghal rawh u, tihte leh thil dang dang pawh kan tana tha tur hlir dilin buaina kan siam anga, anni’n, e khai, buai tawh lovin inrem tawh ila, in duh zawng zawng chu kan rawn tihsak vek ang che u, tiin India leh Mizoram chuan inremna an siam ta em ni? Kha inremnaa telh tur khan Mizo mipuite khan kha kum 20 chhung khan eng kan duhthusam chu nge India sawrkar hnenah khan kan lo dil ngat ngat tawh thin a, chumi duh avang chuan buaina kan lo siam thin tawh reng reng em ni?
Ngaihtuah chiang duh lovin MNF-in India lakah Independence a sual a. Khatih lai khan Mizo nawlpuite kha chu la hawizau lo tak mai leh, khawvel leh politic phei chu la hre thui lo ve tak mai kha kan la ni si a. Mahse, chumi tak chu MNF chuan hmang tangkaiin thiam tak maiin Mizo rilru huaisen leh hnam chhan tina em emtute thinlung chu an han kaitho ta a, thu ngaihnobei em em mai leh thu lairil fan thei ngei tur chi chu Mizote thinlung nona lai takah chuan an han chhunluh takah chuan, Mizote thinlungah chuan India Vai ho huatna thisen chu a lo luang khat zo ta a ni. Chuvangin, Mizo zawng zawng deuhthawte thinlung leh thisen chu khatih laia MNF hmangaihna leh ngaihsannain a lo khat zo ta a nih kha. MNF thil tih apiang chu kan ram tana tha ber tur hlir ni turah kan lo ngai vek mai zel a. Independencec te pawh chu hmu tak tak thei mai turah te pawh kan lo inngai thin a nih kha. Chuvangin, MNF ho awmdan apiang leh an thu apiang chu ihe lovin India sipai hlau chung chung leh, mahni tawrhna tur leh mahni nunna hial pawh dahkham ngam khawp pawhin kan vai khan kan lo ti zel ta mai thin a nih kha. A thente erawh chu anmahni MNF ho hlauh avang leh min vau vanga tihte pawh a awm bawk ang. Hlauh loh theih pawh kha an ni lo reng bawk si a, an chet dan rapthlak tak takte kha hriat tur a awm nual fo bawk thin si a ni.
MNF ten an thil tih tum an tih hma daih atang tawh khan mi hawizau leh mi fing hmasa, thil chinchang ngaihtuah thiam pha ho, tutute emaw kha chuan khatiang thil kha ti lo tur leh, engmah ni leh tak tak tur chuang si lo, tawrhna nasa tak thlentirtu tur mai a nihziate kha an lo sawi lawk tawh a. Nimahsela, MNF chuan an thil tih tum chu an ti ta thova. Kum 1966 March thlatir atang chuan India chu an han do ve ta ngawt a nih kha.
Khatia Independence sual hmingpua India an han do chhoh tantirh lai vel leh, hun engemawti lai vel thleng pawh khan mi thenkhatte chuan an thil tih chu engmah lo mai a nih tur thute pawh kha an la sawi reng tho a ni. Mahse, an tih luih zel tho si avang khan mi thenkhatte phei chuan tawngkam ngeiawm tak tak leh elsen tak takin an tawngkhum ta hial reng a nih kha.
Tichuan, Independence sual hmingpu chung chuan MNF chuan India chu a han do chho ve ta ngei mai a. Nimahsela, an thil tih dan leh an thil tih tum chu thil tih chi a ni lo tih chu an hotu lawk thenkhatte chuan an hre ta nge, a hria thenkhatte erawhin an hre duh lo der lui nge, eng vang chiah nge tih pawh keini ang chuan kan hriat ve phak loh lai khan, MNF ho chu anmahni leh mahni kha an lo buai zo ta a. An inman tawn a, an inthat tawn vel ta te kha a lo nih tak kha. India nena buai ai mah khan anmahni kar buaina thawm te kha a lo ri ring zawk ta fo mai thin a nih kha. Shillong Wards lake kama thil thleng rapthlak tak te phei kha chu vawiin thleng hian pawi hi ka la tihpui em em reng a ni. Tichuan, Independence sual buaia buai ai mah khan India nena inbiak dan tur vel buaia buai te kha an ang ta ber zawk ni te khan a lang ta bawk si a.
Chutih lai, Independence sual pawh ni mumal tawh mang hlei lova, eng eng emaw buaia anni an awm tawh lai chuan, hetah, Mizoram lamah lah chuan India sawrkar leh MNF te intihbuai avang chuan Zoram mipuite chu tuboh leh dolung inkara leng reng ang kan lo la ni reng tho bawk si a. Zoram mipuite chuan kiltin kil tangah, hmun tin hmun tangah, tawrhna rapthlak tak tak leh tihduhdahna hrehawm tak takte chu kan lo la tuar bang thei chuang bawk si lova.
Chutih lai mek chuan khawvel lo thang zelah chuan Zofate pawh kan lo hawizau chho ve ta zelin, thil awmzia leh thil nihna tak te chu kan lo hrethiam chho ve ta zel bawk si a. Tichuan, kan ram awmdan leh kan dihmun mek te chu kan han en chiang thin a, tul lova hrehawm tawrhna mai mai, hmasawnna leh nun ti thuanawptu mai mai a ni tih chu kan lo hre chho ve ta zel bawk a nih kha.
Tichuan, Mizofate chuan kan awmdan leh kan tawrhna zozaite chu tawk tawh se kan ti ta a, nun zalenna leh hmasawnna daltu mai mai, Mizote hian khua kan tlai phah mai mai zel dawn a ni tih chu kan lo hriat tak avang chuan, MNF leh India sawrkar chu engti kawng zawng pawhin inrem tawh teh u, tiin kiltin atangin kan lo au ta chuah chuah mai a lo nih tak zawk kha.
A bul atanga buaina siamtute chu tute pawh chu lo ni rawh se, buaina an siam chhan pawh chu eng pawh chu lo ni rawh se, he buaina tuartu Zofate hian hrehawm kan tih tawh em avang hian engang inremna pawh nei ula, kan manganna leh kan buaina hi a tawp dawn phawt chuan, thawpik taka hun rei tak kan lo awm tawhna hmun he thim chhah tak hnuai atanga min hruai chhuah theih phawt chuan Zofate hi kan lawm em em dawn tho a ni. Chuvangin, chu in inremna turah pawh chuan Mizote hian engmah phut kan lo nei ve lova, intibuai tawh lova in inrem theihna engpawh kha kan duh ber chu a ni e. Chuvangin, eng inremna pawh siam ula, chu inremna thlentute chu tu pawh ni se, Zofate hian kan chawimawi dawn a ni. Eng inremna pawh, eng Sa lu pawh, tute pawhin in rawn hawn theih phawt chuan Sa lu chu a Kaptu Inah kan tar ang, kan ti mai a ni lawm ni kha?
Chuti chuan, eng eng thute emaw chu ziah hnanin, India Sawrkar leh MNF chuan 1986 June ni 30 zanlaiah chuan intibuai tawh lo tura inremna chu an lo ziak ta a ni lo em ni? Chu baka India sawrkar leh MNF te inremna dang a awm thei dawn chuang em ni?
Kha inremna ziah kha Mizoram leh India inremna emaw, India leh Mizote inremna emaw ni turin Mizo mipuite khan inremnaa telh tur khan eng rawtna nge kan lo neih ve reng reng le? A inremlote kha inrem tawh rawh se kan ti em em mai chauh a nih kha. Chutiang thil mitinin kan hriatsa vek chu Pu Lalduhawma khan a ruh langin a rawn sawi ta mai zawk a nih kha.
Amaherawhchu, kha kan Zoram tibuaitu MNF hote kha Mizo vek an nih tho avang leh, a tuartu pawh Zofate kan nih miau si avangin, Mizote leh India sawrkar inremna tih pawh a dik thova. A tuartu ram pawh Mizoram a nih miau avangin Mizoram leh India inremna tih pawh a dik tho bawk a ni. Tin, chutia a intibuaia berte an lo inrem dawn takah chuan a tu lam ve ve pawh, a sawrkar anga tihtur tam tak a lo awm dawn takah chuan, a tu ve ve lama sawrkar aiawh mi pawimawhte chuan chu inremna chu an sign ve a ngaih miau avangin, India sawrkar leh Mizoram sawrkar inremna tih pawhin a dik tho bawk a ni.
Pu Lalduhawma khan thil dik lo hulhual leh dawt muhlum a sawi ni pawhin a lang lova. Ka lo ngaih ve dan tak phei chuan, Pu Lalduhawma khan kha inremna kha sawi bawrhban a tum lam ni lovin, hun chu nei se, tuna ka sawi dan ang lampang thova sawi hi a tum dan emaw, tuna ka sawi dan ang tho hi a rilrua thil awm dan ang chu a nih ve duh tho hmel te ka lo ti ve deuh a ni. A chhanchu, kha rambuai hrehawm lutuk tuartu Zofate khan, kan nin em em, kha rambuai titawp tura Pu Lalduhawma beih nasat zia chu kan hriat theuh kha. Londonah te zuk kal vang vangin, Tape recorder hmangin Pu Laldenga thu leh hlate zuk la vang vangin, Zoram dung leh vang a fan kualpui a nih kha. Chuvangin, khatih lai kha chuan mitinin Pu Lalduhawma kha kan ngaihvena, a lakah pawh beiseina kan nei thup thin a nih kha.
Chutiang bawkin ILP chungchang pawh kha thu dik tak awmsa reng chu a ruh langin a rawn sawi a ni leh mai a. ILP hi min hlihsak se a tihna lam ni lovin, he kan thil neih hlu tak ILP hi Vai ho hian hnawk an tih em avangin India hian min hlihsak duh mai ang tih a hlauh luat avang zawkin, min hlihsak mai theih dan te chu thahnemngai takin a rawn sawi mai a nih hmel zawk kha. ILP hi kan neih zel theih nan chuan fimkhur taka kan kalpui a tul thu a rawn sawi mai zawk a ni tih chu mi thluak tha panngai chin tan chuan hai chi emaw ni dawn le? Chumi ILP chu nghet taka kan neih reng theih nan chuan Peace Accord te pawh a duhkhawp loh thu a rawn sawi lang mai ta a ni mai lo em ni? Mi rilru hrisel pangngai tan chuan Pu Lalduhawma thusawi kha lo huat viau tur leh lo ngaihkawih luih tlat tur a awm vak lem em ni le? Zofate chenna Mizoram Chief Minister Pu Lalduhawma hian kan thil neih hlu tak ILP hi Vai ho hian min hlihsak se chu a ti lul lovang tih chu mi thluak tha pangngai chin chuan kan hrethiam vek tho turah chuan ngai phawt mai ang aw.
Aw le, khatia Mizoramin Independence suala India kan han do ve ta ngawt mai kha kan tih tur reng a lo ni em? Kan ti fuh em. Kan hlawkpui em. Kan thatpui nge kan chhiatpui ta hle zawk tih lam hi chu inhnialna tawp hleithei tawh lo tur a ni a. Mahse, rul chauh lo hi chuan, thil engpawh mai hian thatna lai leh thatlohna lai hi chu a lo nei ve deuh zel mai a. Mahse, rul erawh hi chuan thatna lai a neih awm reng reng hi kei hi chuan ka hre ve thei lova. Mahse, rul hmangaihtute leh rul thlavang hauhtute, mihring nunna ai pawha rul nunna dah pawimawh zawktute erawh chuan rul thatzia chu sawi tur chu an hre teuh ngei ang le. Chutiang bawkin Mizoram buai pawh kha hrehawm chu tuar nasa hle mah ila, kan tawrhna zozai leh a that lohna lam chu lo tam fe zawk pawh chu lo ni ta mah sela, inhnial buai nan hmang tawh lovin, kan tuara kan tuar zo tawh tho bawk a, chuvangin, a lo thatna lai awm thei ang angte hi i ngaihtuah thin tawh zawk mai ang u hmiang. A thatna lai awmchhunte pawh chu vawn nun zel tum bawk ila. Mahse, mahni nu leh pa, mahni nupui pasal, mahni, fanu fapa emaw rapthlak tak taka sawisak leh an thahsakte ho chuan a thatna lai sawi chu harsa an ti viau maithei bawk e.
Tin, hmana India kan do tantirh lai vel te kha chuan Mizo zawng zawng thisen leh thinlung kha chu ram leh hnam, nationalism tan liau liaua khat a ni a. Ramhnuaia chhuak hnam sipaite pawh kha ram leh hnam tan chauhva an nunna chan huama kalte an ni. Khatih lai kha chuan Mizo zawng zawng khan engpawh huamin Mizo hnam rilru MNF thlarau dik tak kha kan chang vek a ni ber mai e. Mahse, chu thlarau chuan zawi zawiin min kalsan hret hret a. Pu Lalduhawma chuan India nen inremna an ziah rual khan MNF hmasa chu a tawp fel der tawh a ni a ti a. Kei chuan inremna an ziah hma daih kum tam tak atang tawh khan, mi hawizau hmasa leh thil hre zau hmasa leh hrethiam hmasa apiangte chuan MNF thlarau hmasa kha chu an lo thlah chho ta zel a ni ka ti ve thung a ni. Tichuan, a tawpna tak tak chu kha inremna ziah kha a ni ta a ni, ka ti zawk a ni. Chuvangin, vawiinnia mahni ropui nan chauh leh mahni pumpui tan chauhva politic kheltute, politic chu hausak tum nan chauhva hman tumtute hi chuan, kha hmana Mizo hnam rilru MNF thlarau diktak hming kha chu rawn chhal fo tawh lo sela, Mizote thinlunga hmana Mizo hnam rilru MNF thlarau dik tak ngaihsanna pawh hi an rawn ti nepin an rawn tih bawrhban phah zo zawk a, hmana Mizo hnam rilru MNF rilru dik tak zahawmna leh kan ngaihsanna pawh an rawn tihlum zo vek takngial dawn e, ka ti a ni e. Hmana Mizo hnam rilru MNF tharau diktak changtute tawrhna zozai leh an thlarau pawh an zahawm lutuk e ka ti a ni e.
Sawrkarin ngun taka a ngaihtuah leh a chhut hnua kan ram leh sawrkar tana tha zawk tur leh hlawk zawk tur nia a hriat, thil thenkhat midang kuta hlan mai tha zawka a hriatte hi MNF ho lah hian ngeiawm tak leh tawngkam uchuak tak hian, ram rohlu hralh, hi an lo ti ve thlazen ziah mai a. Anni pawh sawrkar se, ngun taka ram leh sawrkar tan an ngaihtuah peih ve phawt chuan an tih ve duh tur tho pawh hi a nih hmel si a. Nimahsela, anni chuan tlachawp mahni tana pawisa tur bak an ngaihtuah peihlo a ni ang chu, an sawrkar lai pawhin PSU thenkhat pawh nasa taka hloh zawkin an kaltir char char duh tho a nih kha. Rohlu hralh dik tak zawk chu Kolkata Mizoram house mai ni lovin, Mizoram hi nghet takin India ram bung khat a ni e, tih sign hnantute hi kan ram ro hlu mai ni lovin, kan ram pum pui Mizoram hralhtute chu an ni zawk mai lo maw?