Mahmuaka Chhakchhuak
Mizo politician-te zinga sawi hmaih thiang lo pakhat chu R. Vanlawma kha a ni. Maubuang khuaah Jan. 10, 1915-ah piangin a pa hi Suaka Ralte Lelhchhun niin zirtirtu a ni a, chhungkaw zahawm leh awmthei pangngai tak an ni. A naupan lai aTang renga aia upa kawm mi niin a rilru pawh a puitlingin pa rothap leh tumruh tak a lo nih phah ta a. Khawi lai hmunah pawh awm sela a rilru put hmang a ti danglam chuang loin a mize ngai rengin a awm a, midang tihlawm tumin lem a chang ngai hek lo. Kum 1939-a First Division-a Matric a pass hnuin zirna a chhunzawm thei ta lo a.
Matric a pass hnu hian Aizawla Bawrhsap Office-ah Circle Staff atana lak a ni a, hetih hun lai hian Account lam pawh a khawih nasa hle. Indopui Pahnihna hun lai khan Ruang la Pawl (Hospital Corps) laknaah Bawrhsapin Recruiting Officer hna a pe a, Ruang la Pawl sipai la turin zoram hmun hrang hrangah a kal Thin. Bawrhsap pisa aTang hian PWD lamah Clerk-ah an sawn a, Indopui Pahnihna hun lai vel hian Clerk hna hi a pungin Civil Surgeon Office te, Assam Rifles Office-ah te hna thar a awm Thinin thuneitute chuan vaiho hi an la nasa viau Thin a, chu chu anni sorkar hnathawk tleirawlho chuan duh loin Young Mizo Employers Association hmingin Bawrhsap hnenah chuan dilna an thehlut ta a. Bawrhsap chuan a lo duh lo nasa mai a, nasa taka a thlem hnuah pawh chuan an lehkha thehluh chu an hnuhkir duh loh avangin R. Vanlawma chu a ban ta hial a. Matric a pass hnuah phei hi chuan ‘Mizoram Mizote ta’ tih hi thupui berah a nei a.
Chumi hnu rei lo teah chuan Aizawlah 109 Brigade an lo chhuak a, an hnuaia V. Force an tihah chuan Major Mc Call chuan hlawh tam deuh zawkin hna a hmuh sak leh a. Burma Supply Office-ah thawk lehin, Civil Surgeon Office-ah a lut leh bawk a. A hnuah phei chuan Forest Office-ah thawk lehin tangka lam khawihtu hlirah a Tang Thin. He hna hi engtia rei nge a thawh hriat ni chiah lo mah sela bansan lehin a hun puma ram tana rawngbawlna nei turin a inpe ta zawk a. Politics lamah pawh hian hmahruaitu nih a tlingin sulsutu tak tak zingah a tel thei zel a. A hming hi zoram Politics-ah mi tin hriat a ni a, mi Thenkhatte chuan “Amah chiah hi a ni Political Sufferer chu” tiin an sawi Thin.
Kum 1946 April ni 9 chawhnu dar hnih velah Bawrhsap Macdonald hnenah Political Party din phalna dil turin a kal a. Helai thu hi ama Tawngkam ngei han tarlang ila – April 9, 1946 chawhnu dar hnih vela Macdonald, sap hlauhawm tak mai hmaa ka han luhpui tur chu ka tim hle a, Thulh chu ka tum si lo a, min lo hau nek mai ang em aw! Ka ti rilru neuh neuh a; mahsela ka lut ta chawih mai a, tiin Macdonald a hmuh dawn thu a sawi a. He a dilna hi Bawrhsap pawhin a lo remtiin ‘Aw le’ a lo tih sak mai a. Hemi ni, April 9, 1949 hi Mizorama Political Party hmasa ber Mizo Union din Tan ni a lo ni ta a ni.
A hnu lawk, April 15, 1949-ah chuan Pu Hranghnuna Inah pawl bulTan dan tur sawi hoa nilenga hun hman a ni a, Mizo Commoners Union member ni duh apiangte aTangin kum tin fee Re. 1/- leh Admission fee Re. 1/- bawk an la Tan a, hlim takin bul an Tan a. Pawl hming hi hemi hnu lawkah Thakthing Zawlbukah sawi hona neih leh a niin thutlukna an nei lawk thei loin Mizo lalte an kawmnaah chuan an Secretary Pu Ch. Ngura chuan ‘Commoner Union in ti alawm, keini inrawlh ve a Tul dawn em ni?’ a tih takah chuan ina a haw hnuin zanah ‘THE MIZO COMMONERS UNION’ tih ziak apianga Commoners tih lai chu thaichhiain ‘THE MIZO UNION’ tiin a thlak ta vek a.
Tichuan Mizo Union chu vung takin zoram hmun tinah a lo Thang chho a, member pawh an lo neih belh zelin a lo Thang duang ta viau mai a. Inkaihhruaina dan (Constitution) pawh duangin leh a nemnghehna mai bakah pawl hruaitu thlang turin May 25, 1946-ah chuan Boy’s ME. School (Sikul Pui) ah inkhawmpui hmasa ber koh a ni a. Hei hi Conference tia vuahin Assembly pawh an la ti lo a. Heta hruaitu an thlan chhuahte chu:
President : Pu Pachhunga
Vice President : Pu Lalhema
Gen. Secretary : Pu R. Vanlawma
Asst. Secretary : Pu Lalbuaia
Fin. Secretary : Tv. Lalhmingthanga
Treasurer : Pu Thanga
Hetianga hruaitu an ruatnaah hian amah R.Vanlawma chuan hruaitu bera awm chu a duh tlat lo a, a tak tak lamah chuan hruaitu ber ni Thin zawk mahsela chanvo chelh lamah chuan a lu ber nih chu a duh ngai lo. Mizo Union General Secretary a nih laia Shillonga a zin Thin hian sorkar mi pawimawh tak takte a kawmin British hoin min chhuahsan hnua awm dan turah mi pawimawhte chu a titipui Thin a. A ngaihdanah chuan Mizo awmna chin Manipur bialte, Reng ramte, Chittagong Hill Tract te, Chin Hills leh Burma ram Thenkhatte mai bakah Arrakan ram Then te nena insuihkhawm a, Independence theih mai a beisei a. Hetih laia British Prime Minister Churchill chuan India chhuahsana Independence pek hi thil tih loh theih loh niin a hre tawh a; Nimahsela Lalho chungchang te leh hnam tenau zawkte dinhmun chinfel nan kum sawm vel la duhin a ngai a. Amaherawhchu Churchill chu engmah tifel hman loin a tla leh ta mai si a, tling leh sela chuan keini Mizo hnamho hi rorelna hmun khata min hruaikhawm a tum tih kan hre reng si a tiin Churchill-a tla chu pawi a ti lutuk a, “|ah der ka tum a, ka Tap tak tak si a” a ti hial a ni.
Kum 1955-ah Mizo Cultural Society din a ni leh a, Mizo Mizo-na uar taka kalpui an tumnaah chuan an phur tlâng hlawm hle a. Amah ber chu President turin an nawr viau nain Politics nena kaihkhawp a duh loh avangin committee member-a awm chu a duh zawk a, tichuan, RB. Chawnga chu President atan an ruat a, R. Zuala chu Secretary lian zawk niin Laldenga chu Secretary tê zawkah an hmang a. Public meeting an kohte chuan mipui an kal Tha Thin hle a, kum 1959-a TAD Minister Capt. Sangma rawn kal laia Dawrpui Bungkawn aTanga kawngzawhna an neihah phei chuan mipui an Thahnem ngang ni tur a ni, UT kan nih thleng khan hetianga mipui punkhawm tam hi ala awm ngai lo e an ti hial a.
Tichuan, Cultural Society chu kum 1959-ah Mizoram National Famine Front-ah an let a, an pawl hruaitu atan: President-ah R. DengThuama an ruat a, Secretary-ah Laldenga an ruat bawk a. |am alo reh a, boruak alo pangngai chhoh leh takah chuan Famine Front chu Political party-a leh an sawi ri zauh zauh a. Oct. 28, 1961 zanah Laldenga te inah mi pariat kalkhawmin Mizoram National Famine Front tih chu Mizo National Front tiin an thlak a, lungrual takin an pawm a, hemi zanah vek hian hruaitu pawh insiam nghal Tha an tih avangin hruaitu ni lo tur ngei Kailianchhunga chu chairman turin an ti a. President tur an han sawiin amah R. Vanlawma chu ni se tiin an han sawi nak nak a, nimahsela ani chuan khawl chhutna (Printing Press) ka neih tawh avangin leh Chanchinbu Zalenna ka chhuah avangin a rem lo ang tiin a hnar thla thei hram a.
Midang hming an sawi lan duh tlat si loh avangin amah chuan Laldenga chu ni se tiin a theih tawpin Tha a tih thu chu a sawi a. Chutianga a sawi takah chuan a Thiante pawh chuan an pawm ve ta-in amah ngei pawh chu Secretary aTang chuan i pha thei tawh lo ang an tih avangin MNF Secretary hmasa ber atan chuan an ruat ta bawkin A. Rohnuna chu Asst. Secretary atan an ruat bawk a. A hnu deuhah Symbol atan Sakei lem pawh chu amah vek chuan a thlang a, hun rei tak chhung an hmang nghe nghe a ni.
Heng pawl pathum: Mizo Union (MU), Mizoram Cultural Society (MCS) leh Mizo National Front (MNF) ah te hian R. Vanlawma hian nihna sang ber leh chanvo duhawm ber tih theih tur “President” chanvo hi beiseiin duh nisela chuan tu mahin an hnial a rinawm loh a, heng pawlahte hian President dinhmun hi a chanpual awm hliah hliah tih tur a ni vek hlawm. A huaihawttu leh a meizanghlaptu ber a ni zel a, hmalakna reng rengah pawh hma hruaitu a ni thei zel bawkin hruaitu ber chanvo chu midang tan chuh pawh a rem lo hial zawk awm e. Nimahsela chutiang chanvo chu a duh ngai lo a, a damchhung khan ‘President’ nihna a nei ta lo hial awm e.
R. Vanlawma’n Zoram tana ngaihtuahna a hman dan leh hmathlir a lo neih thuizia hi mi tam takte chuan kan hre lo mai thei a, pakhat chauh han sawi ila: Mau tam zawk hnu, kum 1962 chhoa mau a lo awm Tan chhoh lehah khan India rama mi hausa ber ber Birla Brothers an tihte leh Calcutta-a Company liante chuan Cachar phai velah lehkha siamna khawl (Paper mill) bun an tumin, India sorkar chuan phalna a lo pek bawk si avangin Mizoram-a maute chu lak tumin an vir reng mai a. District Council hotute hnenah kum 20 chhung atana anmahni chauhin an lak theihna turin an dil a. Chu dilna chu District Council chuan a ngaihtuahin kum 20 chhunga an dilna chu pawhsei sakin kum 60 thlenga Mizorama mau lak phalna chu an pe dawn Tep tih a hriat avang chuan vai ho hnena Mizoram mau hralh chu a remtih theih loh avangin Paper Mill (Mizo Paper Mill Co.) din tumin theihtawp a chhuah ta a.
District Council hruaitute chuan an remtihsak a, Assam CM, BP Chaliha ngei pawhin alo remtih bawk avang chuan India sorkar laipui-a dil turin Rev. Sena nen an zin thla a. Calcutta-a an awm lai chuan MNF Secretary a nihna chu an lo bân a, committee-na pawha tel thei lo turin an lo pass diam ta mai. Chu mai la ni loin ‘Vanlawma te hi kan pawl aiawh an ni lo e’ tih thu chu an lo zuk thawn thlak bawk avang chuan harsatna an nei a, an thil tum chu Tha tak tur pawh ni sela a sukuk zo ta a. Mizo Paper Mill Co. hi din puitling ngat sela chuan keimahni Mizo lehkha siam chhuah kan hmang tawh tur a ni a, nimahsela vawiin thleng hian ram pawn aTanga vai ho lehkha siam chu kan la hmang ta si a!
Zalen Cabin aTang chuan Zofate chenna hmun hrang hrang hi ni tin a thlir a, Burma (Myanmar), Tripura leh Manipur thlengin a thlir hmaih ngai lo. Minister pakhatin hna thawh tur (Contract hna) hi duhsak takin a pe a, nimahsela zan mut theih loh phah nana hmangin a tukah a hlan kir leh a, chu Minister chuan fel lohna nei sela hau ngam dawna a inhriat loh vang a ni. |um khat pawh US lama a zin lai hian USSR keh darh Tan lai a niin an keh darh chuan India nena inThian Tha tak an ni si avangin India Politics chuan a buai phah dawnin a hria a, India Politics a buai chuan Mizoram Politics pawh buai ngei turin a ring a. Mizoram Politics buai tur chu a ngaihtuahin zan a mutui thei tawh ngai lo a, a zin programme chu ti tawiin a rawn haw hma phah tawh bawk a.
Kum 1987-ah khan Vanapa Hall-a Mizo Writers’ Association huaihawta Thu leh Hla Kutpui an neih Tumin zawhna an zawta, ‘Eng vangin nge lehkha hi taima taka i ziak i ziak le? tia an zawhna chu:
Mizoram hi a phurhin ka phur Tang Tang a,
A kal sual tur hi kawihsapirin ka kuai fan fan a,
Ka kuai hneh lo lek lek Thin a ni, tiin a chhang a.
R. Vanlawma anga philosophy nghet nei leh amah anga chanvo leh nihna beisei loa ram rawngbawlnaa inpumpek hlawm tawp hi kan politician-te zingah hian an awm ang em tiin ka thlir fo Thin a, an awm lo em ni aw tiin ka rûm fo Thin! Hetiang a nih vang hi em ni ama hnenah chauh Freeland Writer hlan a la nih tihte ka ngaihtuah neuh neuh a.