– Jipson S. Hrangate
AFC Referee
Khawvel pum huapa game ropui ber football pual bika tournament ropui ber FIFA World Cup vawi 23-na chu vawiin, June ni 11, 2026 zanlai pel dar 12:30 hian Mexico ram khawpui Mexico City-a stadium ropui tak mai Estadio Azteca, mihring 83,000 zet thut theihna hmunah ropui taka hawnna (opening ceremony) buatsaih a ni dawn ta.
Tun tum World Cup chu ram pathum – Mecixo, Canada leh USA-in an inthlentawm a nih avangin player-te chu World Cup chhung zawng (June 11-July 19) he ram pathumte tlawh kual hian an zin kual zek zek dawn a ni.
A hmasain kan thupui World Cup history-ah kan lut phawt ang a, current World Cup 2026 chungchang kan khel zui leh dawn nia.
Football intanna
Football hian hmanlai kum za tam tak liamta atang khan Europe, Asia, America etc-ahte zung a lo kai daih tawh a; hmanlai England ramah chuan kum zabi 8-na lai bawr vel khan England-a cheng Saxon-ho runtu Danish-te chu Thanes luikama an lo hnehban tum khan Saxon-ho chuan a lawmna turin football chi khat, puan zial hlawm, savuna thun chu an lo pet thin.
China ramah chuan 3 BC lai vel khan an Emperor-te birthday lawmna turin football chikhat (savun niin an sawi) ‘Tsu chu’ hming pu chu an pet thin. ‘Tsu chu’ tih chu thil mum (ball) kea pet tihna a ni. An Emperor-te pawh chu an phur thut changin ball petnaah hian an tel ve chawk thin. Goal ban turin mau metre 9 zeta sang pahnih an hmang thin.
Japan ramah ve thung chuan 7th Century lai khan football chi khat ‘Kemari’ an tih, ‘Tsu chu’ atanga lakchhawn chu far thingkung sang tak takte goal bana hmangin an pet ve thin bawk. An sakhaw thila inkhawmna (ritual ceremony)-ahte he game hi khelh a ni deuh ber.
‘Kemari’ hi field tereuhte 40 square metres bial chhung leka an pet thin avangin hnai te tein an in pass chhawng diat diat thin. He tactic hi tunlaia ‘short pass’ leh ‘wall passing’ rawn intanna bul nia sawi a ni.
American football (rugby) hi he’ng ‘Tsu Chu’ leh ‘Kemari’ atanga lakchhawn nia sawi a ni. A chhan chu ball an pet reng laite hian a chang leh ball chu an kuta man thutin leh goal ban sang tak tak an hman thin avangin.
Roman Empire (37 BC – 395 AD)
Roman-ho chuan ‘Harpastum’ tih hming pu football chi khat, thil mum kil ruk nei (hexagonal sphere) chu Yugoslavia rama Dalmatian Coast (tuipui kam)-ah an lo khel thin bawk.
Harpastum chu Italy-ah rawn lutin, ‘Guicodel Calcio’ tih hming pu lehin an ram officer-ho leh kohhran leader-te’n smart taka incheiin kawtthlerahte an pet thin a, position bik neiin an awm thin. He tactic hi tunlaia position formation (eg. 4-4-2 etc.)-te rawn intanna bul nia sawi a ni bawk.
Greek-ho chuan he game hi ‘episkyros’ an ti a; sa phing hampuar niawm tak chu football-a hmangin an lo pet thin bawk.
Julius Ceaser (49-44BC) khan he game hi Gaul ramah a lo pulut (introduce) bawk.
Football hi hetiang hian ram tin hmun tinah lo khelh thin ni mah se kum 1800 thleng vel pawh khan football rules and regulation duan a la awm chuang lo a; kum 1802 bawr vel khan English Public School naupangte inkhelh thinnaah chaun rules & regulation an rawn duang (frame) tan a, hei hi ‘football official law’ rawn intanna bul chu a ni.
England mi Pu Lord Kinnard chuan heng dante hi rawn saimtha (modify)-in, kum 1863 khan ‘The Football Association’ (FA) chu a rawn din a, chu dan thar hmanga football game chu England ram roreltute, sumdawng zinvak mi leh engineer-te chuan ram tin hmun tinah an thehdar zau ta zel a, chuti chuan football chu khawvel pumpuia game lar ber a lo ni ta a ni.
FA chuan kum 1872 khan international football match hmasaber a huaihawt a, goal awm loin England leh Scotland an in draw.
Hemi hnu lawk hian International Football Association (IFA) din a ni a, Board member-te chu England, Scotland, Wales leh Ireland-te an ni. IFA Board meeting 6th December 1882-a neih a nih tum khan ‘Laws of Football game’ puitling chu an rawn duang (frame) ta a ni.
Fifa a lo piang
Khawvel pumpui huapa football association ropui ber Federecion Internationale de Football Associaiton chu May 21, 1904 khan Paris khawpuiah din a ni a, president hmasa ber chu Pu Robert Guerin (France a ni)
He tah hian ram 7: France, Belgium, Denmark, Spain, Holland, Sweden leh Switzerland atangin palai thahnem tawk tak an tel a, IFA Board-in ‘Laws of the Football Game’ a lo duan sa chu a tharin approval a rawn ti ta a ni.
He meeting-a agenda ropui ber chu khawvel pum huapa football tournament ropui ber World Cup din chu a ni.
FIFA president Pu Robert Guerin (1904-1906) leh second president Pu Daniel Burley Woolfall (1906-1918)-te chuan nasa takin hma an rawn la tan a; amaherawhchu, ram tam zawkin ram hla tak tak (overseas)-a zinkualna senso ilo vel tur an huphurh hlawm avang leh 1st World War a rawn awm tak zel avangin World Cup Football chu neih a la rem rih lo a, football chu Olympics 1900-a item chikhat zinga telhtir lo ni ta chu duhtawk rih phawt a lo tul ta a ni.
Olympics-a football champion chu world champion anga ngaih/dah a ni tawp mai thin.
Kum 1920-ah chuan Olympics football-ah hian ram 18 zet an tel.
World Cup a lo piang
Football chu khawvela game ropui ber ni si Olympics-a item hmun khat chauh a han hauh leu leu mai chu FIFA president pathumna Pu Jules Rimet (1921), French pachal chuan a duhtawk lo hle mai a, a ngaimawh hle bawk a, football pual bik liau liaua khawvela football tournament lian ber World Cup din ngei tumin a aihnahphapui FIFA Gen. Secy Pu Henri Delaunay (French mi bawk) nen chuan kum 1921 atangin nasa takin tan an rawn la ve leh a.
Kum 10 zen zawn an buaipui hnuin May ni 26 1928-a Amsterdam khawpuia FIFA Congress meeting an neihnaah chuan an lo vei em em World Cup din chu ram palai vote 23-te remtihtlanna leh opposition vote 5 hmuin ro pui rel thluk a lo ni ta!
Mipui lawm kutbeng ri chuan Pu Rimet leh Pu Henri-te hlawhtling lawmna mittui chu a nawr chhuak lo thei lo.
Chuan leh! World Cup khelhna hmun tur rel a rawn ngai ta tlat mai. Pu Rimet leh Pu Henri-te hian a tirte atang khan World Cup hi Europe chhung, a bik takin anmahni ram (France) ngeia awmtir chu an lo tum rilruk ran a ni a, amaherawhchu, FIFA executive member hmun thuma thena hmun hnih zette chuan Uruguay chu World Cup nghahna hmun turin an ‘vote tling’ ta zawk hlauh mai!
A bik takin Pu Henri Delaunay a lunghnurna leh lawmna a inchen ta reng mai.
Uruguay chu 1928 Amsterdam Olympics Football champion a lo nih vang leh World Cup-a tel tur ram 16-te kal man senso zawng zawng tum (contribute) tura a intiam bawk avangin FIFA duhsakna changin 1930 July thla khan World Cup ropui tak mai chu an khawpui Montevideo-a stadium ropui em em, mipui 1,00,000 chuang zet thut theihna hmun Estadio Centenerio-ah ropui taka hawn a ni ta.
Hemi kum hi Uruguay mite tan chuan kum ropui, hlawhtling leh chhinchhiahtlak a ni teh meuh mai!
A chhan chu an ramin Independence a hmuh atanga kum 100 an thlenna (centenary) an lawm tur kum ni bawk, World Cup final-ah 4-2-a Argentina hnehin an la han champion zui leh nghal!
Ti chuan, World Cup champion leh Centenary chu hlim takin an lawm kawp ta dur dur mai a ni. An chawm bawk, an bar bawk, an hawp bawk a ni deuh ber mai!
World Cup trophy
World Cup trophy hmasa ber chu French milim ker thiam (sculptor) Pu Abel Lafleuer chuan a rawn siamchuak a; hmeichhia (Victory of goddess)-in nomawi a dawmlai lem silver hlang rangkachaka luan 25 cm-a sang leh 3.8 kg-a rit a, a bulthut (base) chu lung dum chi khata siam a ni. World Cup dintu Pu ‘Jules Rimet Trophy’ tih hming puttir a ni bawk.
Hemi trophy hi 1966 World Cup dawn tep khan London-a tlangzarh a nih tumin rukbo a ni a, rang takin British Intelligence (Scotland Yard) hoin an chhuizui nghal a, an ui fing Pickles The Sniffer chuan daihlingbuk zinga thuhruk chu a hmuchhuak leh a ni.
He trophy hi Brazil hoin vawi 3 zet mai (1958, 1962, 1970) anlak (win) tak avangin an nei hlen ta a ni.
Mahse, 1983 khan rukbo a ni leh a, vawiin thleng hian hmuhkir a ni tawh lo. Brazil-ho chuan ama anpui (duplicate) an siam ta ringawt mai a ni.
Fifa World Cup trophy
Trophy thar chu kum 1974 khan Italy milem chher thiam Silvo Gazzanigga chuan a rawn siamchhuak ve leh a; rangkachak hlang hlak (18 carat solid gold), a bulthut (base) lungmawi chi khat malachite-a kualchuak, 36cm (14 inch)-a sang, 4970 grams (11 pounds)-a rit a ni.
He trophy hi FIFA chuan tu ram mahin an neih hlen a phalsak tawh lo, a chhan chu FIFA chuan hemi trophy hnuai mawngdap (beneath)-ah hian 1974 atanga World Cup winner-te ram hming chu a kualchhuakin a dawt dawtin mawi takin a ker vek a, tah chuan kum 2034 thleng daih chiah tur space a la awl a, chumi hnu chuan hemi trophy chungchang hi FIFA-in a ngaihtuah zawm zel ang. Kum 2038 atan chuan trophy thar a rawn siamchhuah leh ngei a rinawm.
MEXI-CAN-US 2026
Tunah zanin atanga Mexico, Canada leh USA-te inthlentawm tur World Cup 2026 lam i lo thlir leh teh ang.
Tun tum World Cup chu World Cup dangdai tak mai, ram pathum inthlentawm a nih avangin a World Cup official name han lamrik pawh a rem teh tut lo hle mai.
World Cup official name hi ni dangah khan chuan ram pakhat chauhin a thlen thin a nih avangin a official name kha mawi leh tawi fel deuha lam rik a nuam thin a nih kha (eg. Italia 90, Espana 82 etc.)
Tunah chuan World Cup 2026 hi lamrik dawn chuan World Cup Mexico, Canada, USA tihte emaw a lo ngai a, a thlengtu ram pathum lam kim vek a lo ngai ta hi a buaithlak teh duah khawp mai!
Organiser-te hian he’ng thlengtu ramte hming hi chawhpawlha mawi taka word khat anga lamrik dan idea an rawn chhawpchhuak lo hi a pawi angreng khawp mai!
Chuvangin, keini, heti laia World Cup lover-ho hian he World Cup official name hi a tawi zawngin ‘MEXI-CAN-US 2026’ tiin kan lo phuahchawp mai dawn nge ni ang?
Aw le, chuti lam chu duhtawk rih phawt ila, tun tum World Cup opening ceremony programme chu ropui taka hman a ni leh dawn a; zai thiam leh lam thiam hmingthang Shakira leh Burna Boy-te’n World Cup 2026 official song ‘Dai Dai’ tih hla sain mawi takin lam an thai dawn a nih kha.
Tin, mi dang J. Balvin, Tyla, Alejandro Feranandez, Maria, Belinda, Danny Ocean, Lila Downs leh Los Angeles Azules-te paw’n an perform bawk ang.
Mascot & Logo
Tun tum World Cup Mascot chu Canada-ho maple leaf, Mexico ho sakei Jaguar ‘Jayu’ leh USA national bird Eagle ‘Clutch’ mawi tak FIFA internal & marketing team lamin an design a ni.
World Cup Logo chu FIFA’s In-house brand team-te leh Toronto-a design agency Public Address-te’n an siam ‘26’ tih chunga FIFA World Cup trophy lem chuanna a ni.
FIFA Official ball chu Addidas company siam ‘Adidas Trionda’ a ni a , rawng green (Mexico), red (Canada) leh blue (USA)-te chawhpawlh thlen intawm entirna a ni.
Hemi ball hi World Cup awm tawh zawng zawngah chuan a la changkang ber awm e.
Connected ball technology hman niin, 500Hz sensor chip vuah a ni a, chumi chuan VAR leh referee-te signal a pe chhuak (transmit) ang a, a goal leh goal lohte leh infringement dang dangte pawh a transmit theih bawk ang.
Tun tum World Cup chu khawvel (globe) pangkhing teh meuha awm a nih avangin match-te hi zanlai leh zanlai pelh lam bakah vartian leh zingkarah deuh vek khelh a nih dawn avangin a en pawh a hautak hle ang.
Ram team 48-te atangin group 12-a then niin, match 104 khelh a ni dawn a; group stage atangin a sisepthlak a ni ang a, round of 32-in a rawn zui ang a, chu tah round of 16, quarter finals, semi-finals leh final thlengin.
TV-a kan lo en theihna tur (telecast) chu Unite8 Sports leh United Sports-te an ni ang a, cable neitute’n kan lo upload leh adjust mai dawn nia.
Hemi TV-a broadcaster-te hian group last match-te a rual veka an khelh thin kha en kim theih dan rawn ngaituah chhuak se a duhawm khawp mai.
Chuti loh chuan group last match-ho timing inang veka khelh thin kha kan en kim thei lehpek dawn lo a ni.
A thlengtu ram bung pathumte hi North America continent chhunga ram lian ber leh hausa ber leh changkang ber ber an ni hlawm a, sports lama an dinhmun i lo thlirho teh ang.
Mexico
Mexico hi football lama tui ve deuh mai ram an ni a, football pet pawh an thiam khawp mai. World Cup hi vawi 3 zet an lo thleng (1970,1986,2026) tawh a, World Cup vawi 23 awm tawhah hian vawi 18 zet an lo qualify ve a, chu ta an thlen san ber chu World Cup 1970 leh 1986 kuma quarter-final an kai phak tum kha a la ni.
Kumin WC-ah hian eng stage nge an thlen phak ang i lo thlir ang u. Mexico ramah hian match 13 khelh a ni ang.
World Cup 1970 hi Mexico mipui ho tan chuan kum chhinchhiahtlak tak a ni; a chhan chu hemi kum hian World Cup football tournament khawvel pum huapa TV-a colour-a an pek chhuah ( broadcast/ telecast)-na hmasa ber a ni a, tin, ‘FIFA Football Law’ dan thar an siam red card, yellow card leh green card-te an hman hmasakberna a ni bawk.
Red, yellow and green card-te a awm hma hian referee-ho chuan player-te chu an kuta kawkin an vin / vau thin a, substitute player lut turte pawh an kutin an hui zuk zuk thin bawk.
Mexican mite hi mi hlim thei tak, huau huau (merriment) lawm mi an ni a, an ram leh an khawpuiahte khuan maksak tak taka incheiin tingtang (Bajo Quinto, Vihuela etc.) nena khawlai len/fan pahin zaihla remin an lam der der thin.
Tin, intihhlimna chi hrang hrang rock carnival, concerts, sports etc. an uar hle bawk. Khawlvela rock guitarist hmingthang Carlos Santana pawh hi Mexican a ni nghe nghe.
United States of America
USA hi khawvela ram ropui ber leh changkang ber leh hausa ber a ni a, sports lamah pawh an duai bik lo hle. Football-ah hian chuti teh takin an tui lem lo niin lang mah se World Cup football-ah hian vawi 12 lai an lo qualify tawh a, chu ta an tih that ber chu 1930 World Cup-a a pathumna an thleng phak ve tlat kha a ni.
Khawvela football club hausa leh lar em em ‘The Cosmos’ kha USA-a mi a ni ve tlat bawk.
USA hi sports lamah hian football ai mahin baseball leh American football (rugby)-ahte hian an tui zawk mah mah.
Tun tum World Cup-ah hian eng thleng nge an kai phak kan kan thlir ang.
USA-ah hian match 78 zet khelh a ni ang a, chu’ng zingah chuan defending champion Argentina-te paw’n group stage match an khel dawn a ni.
American-te hi hlimhlawp, huau huau leh concert etc. tuipui leh uar em em an ni a; khawvela rock band lar tak tak – The Beach Boys, Aerosmiths, Metallica, Nirvana leh The Eagles-te hi USA chhuak (product) an ni hlawm.
Chu mai bakah British rock band lar tak tak leh khawvela zaithiam lar tak takte hian USA hi tlawh ngei ngeiin concert an nei thin.
Canada
Canada hi khawvela ram ropui leh hausa, lian leh zau leh changkang berte zinga mi a ni a, vur ram mah ni se a ram mite khu infiammi ve tak an ni.
Football-ah hian chuti luain an thleng sang vak lo a, World Cup football-ah hian vawi 3 (1986, 2022 & 2026) chauh an la qualify a, chu ta an thlen san ber chu group stage a ni mai.
Football lam ai mahin he’ng Winter Olympic Games, vur rama khelh chi – ice sakting leh ice hockey-ahte hian an tui zawk.
Olympics lamah pawh medal an dawng ve thin a, 1976 Olympic Games pawh kha an khawpui Montreal-ah nghah a ni nghe nghe a, chu tah chuan Canada hi position 27-na a kai phak ve a ni.
Tun World Cup-ah hian an ramah match 13 khelh a ni dawn a, stadium pahnih hman ani bawk ang. Chu’ngte chu mipui 54,000 thut theihna hmun Vancouver khawpuia BC Place an tih leh Toronto khawpuia mipui 45,736 lenna BMO Field a ni.
Comment
Kumin Wolrd Cup match 104 zinga USA-in match 78 zet mai a thleng bik mai hian khawvel mipui sawisep a hlawh hle! A awm reng a ni.
Eng vanga FIFA hian WC match zawng zawng hi thlengtu ram pathumte zingah hian chawkrualin a semrual mail loh tih hi zawhna zawh awm tak pawh a ni reng a ni.
USA vulh a nih chhan nia an sawi ber chu hei hi a ni – World Cup thlengtu ram pathum zingah USA hi a hausa ber leh changkang ber a nih rualin stadium-te pawh world class tak tak, mipui leng hnem leh FIFA capacity requirement mil a ngah bik avangin FIFA hian a pe hnem bik a ni.
Chuti anga stadium changkang leh hmantlak FIFA requirement thleng phak chin stadium chu Mexico hian pathum a nei a, Canada hian pahnih a nei ve thung.
Mexico rama stadium ropui tak mai Azteca Stadium hi 1970 World Cup final khelhna hmun, Pele’n World Cup trophy a vawi thumna a dawnna hmun leh 1986-a Maradona’n World Cup a chawina hmun kha a ni.
Kha’ng lai hunah khan Azteca Stadium hi khawvela stadium ropui berte zinga mi a ni phak thin a, mipui 1,00,000 chuang zet an leng thin a, mahse, tun tum World Cup-a hman tur hian a lo hlui deuh tawh avangin renovation an ti nasa hle a, FIFA requirement thleng phakin seat capacity erawh 83,000 chauh a rawn ni ta.
Canada rama stadium-te hi chu a la thar angreng khawp mai. BMO field hi 2007 kuma sak a ni a, BC Place hi 1983 kuma sak a ni thung.
Debutant
Tun tum World Cup-ah hmel thar (debut) lo langte chu Cabo Verde, Curacao, Uzbekistan leh Jordan-te an ni hlawm. Eng tak ang hlawm ang maw?
Keini ram India hi tunah hian FIFA world ranking-ah position 139-naah tha- hnemngai takin kan la uai fan fan a!
Kumin World Cup qualifying expansion Asia continent chhungah pawh FIFA-in a puan in a rawn zauh nasat tehlul nen ram pakua lai qualify zingah pawh kan la lang pha lo ta cheu nia, tan kan lak nasat a ngai khawp mai!