Tun \um kan thu zir tura ka rawn chhawp chhuah thupui “Zofate hi Indian kan ni em? tih hi chhiartu \henkhatte chuan zawhna âtthlâk takah kan ngai maithei. Indian nilo ila India ramah kan awm dawn em ni tiin min chhang sela chhanna dik a nihve theih dan pawh a awm. Amaherawhchu he thupui hi thu pawimawh satliah a ni mai lova, Zofaten kan nihna kan sawifiahna tur pawimawh tak, kan hnam leh ram khawih thil a nih tlat avangin ngaihtuah chiang lova sawi liam puat a pawm zam mai chi erawhchu a nilo. Kan nihna dik loin vuah emaw insawi hi mahni inbumna, hnam phatsanna leh mahni ram hralhna khawpa thu pawi thleng thei leh hnam ralna thang hlauhawm tak a ni.
Tu te nge Indian chu? Indian tih hi mi pakhat hnam hming sawina a ni lo. India ram mi (citizen of India) tihna a ni. India ram chhunga hnam zawng zawng India ram mi (citizen) an nih avangin Indian vek an ni mai alawm tih hi a chhanna chu a ni ang. A chhan chu Indian tih chu nationality (ram mi nihna) sawina a ni a, chibing (ethnicity) sawina a ni lo. “Indian” tih chu “India ram mi” tihna a ni.
A chunga zawhna chhanna dik tak anga lang hi Zofate nihna sawifiahna, kan chenna ram hming leh kan hnam nihna a nive tak tak em tih chu chiang taka kan hriat a \ul. Phengphehlepa khua a tlai hma a kan \han harh loh phei chuan kan ram, hnam leh sakhua a himlo mai nilovin chimral hlen kan ni mai dawn a ni.
India tih hming hi ram chhung mite a\anga lo piang a ni lo va, hnam dangten an kohna a\anga lo chhuak a ni.A lo chhuahna bul chu Indus Lui (Sanskrit-in Sindhu) an tih a\angin a ni. Persian ten ‘S’ lam nan ‘H’ an hmang \hin a, IndustHindu tih chu Sindhu tih angin an lam \hin. Hmanlai Greek mite chuan Indos tiin an lam \hin. India tih tak hi chu Roman ten an lam dan a ni. Chuvangin, “India” tih hming chu “Indus (Sindhu) lui” hming atanga lo chhuak a ni. A hmasa berah chuan Indus lui chhak lama chengte sawina a ni. An khawsak dan, hnam dan leh an sakhua milem pathian be mi an nih dante sawi nan Shindu emaw Hindu tih hi hman a ni a, chu chu India emaw Indian tih lo chhuahna chu a ni. An hnam ram leh sakhua hi sawi hran emaw \hen hran tak tak theih pawh a ni lo.
Zofate chenna ram hi India ramin a huam ngai lo.An hnam nun leh sakhuana nen hian inanna kan nei bawk lo. Zofate chenna ramah hian kan pi leh puten an luah hmain tumah an la cheng ngailo. Chung Pathianin kan awmna tura a lo ruat leh min pek liau liau a ni. Kan pi leh puten an luah tirh a\ang khan kum tam tak chu mahni a ro in rel ( independent) in kan awm.
Kum 1890 vel a\ang khan British sawrkar awpbehna hnuaiah kan awm a. British in India ram leh India mi kan nilo tih an hriat avangin rporelna hranin min enkawl a. India miten min chimral loh nan te, kan ram leh hnam Pathiain min pekte humhim a nih theih nan Inner Line Permit (ILP) hmangin min lo hung tlat a ni.
ILP (Inner Line Permit) hi Bengal Eastern Frontier Regulation, British India sawrkarin min awp hma kum 1873 kumah siam a lo ni daih tawh. British awpbeh India mite pawhin permit nei lovin Pathian min pek ram chhungah an lut thei lova, kan ram mi nihna an nei thei lova, in leh lo pawh an hminga neih phal a nilo.
Chu dan ( regulation) hnuaiah chuan Zofate chenna -Lushai Hills tih \hin, tuna Mizoram tih hi kan awm tlat a. Kum 1935 khan Zofate chenna chu India ram a ni lo tih chian leh zual nan Excluded Area ah Government of India Act 1935 hnuaiah dah a ni. Excluded Area a min dahna chhante chu –
(1) Zofate hnam nun dan leh kan chanchin chu India ram dangte nena hrang hlak a nih vâng.
(2) Tribal kan nih avangin hnam dang te tihbuai leh chimral kan nih loh nan.
India ramin British laka zalenna a sual khan Indian kan nih loh avangin Zofate kan telve ngailo. India ram chanchin (history) ah pawh kan chuang ve ngailo. Kum 1947 zalemna a hmuh takah khan kan hruaitu hmasaten India ram rorelna a telve an duh avangin kan telve chauh zawk a ni. India rorelna hnuaiah kan awm avangin IndiantHindu kan nive ta tihna a ni lo. India rorelna hnuaiah awm mahila Tribal kan nih avanga kan ram leh hnam humhimna dan ILP chu tihbo a ni lo. India sawrkar pawhin he dan kum 1873 a British sawrkar hmanga siam hi min la vawn him sak zel a ni.
A chunga kan ziah lan tak ang hian Zofate hi India ram rorelna hnuaiah awm hawh rih mahila IndiantHindu kan nilo. British sawrkarin India ram a awmbeh lai khan India mite kha Indian an ni reng tho. \uan leh mang a\ang khan Zo hnahthlak Zofate hi hnam ropui kan lo ni daih tawh a. Tuna kan chenna tur ram hi- ram ruak, kan luah tura Pathian lo ruat lawk min pek a ni. Ram rorelna (politics) a nih tur ang a la pian felloh avangin hnamdangte awpbehna hnuaiah kan la awm hawh rih mai a ni. Hnam, ram leh sakhua ah kan chian tlat chuan Pathianin kan nihna tura a lo ruat lawk ang khan kan ding la chhuak ngei ang.
Get real time updates directly on you device, subscribe now.
Next Post