Rev. Dr. Zaichhawna Hlawndo
University of Birmingham, England – ah PhD (Theology) ka zu zir ve a, ka thesis atan Zofâte hnam zia leh Kristianna zir chian kha ka thlang a. Lalpan ka zir tur atân min lo ruat sak fel sâ diam a nih ka ring. Ka thesis thupui atan ‘ Hnatlang Theology’ tih ka hmang a, ka zir zawh khan lehkhabu ‘Hnatlâng Theology’ tih bu pawh ka chhuah (publish) ve ta nghê nghê. Kan rama Pathian thu thiam (theologian) te pawh hian kan hnamze ril an zirna ah tlâwmngaihna hi an dah langsâr hle. Kei erawh chuan ngun taka ka zir chianna atangin kan hnam zepui in nghahna chu ‘Hnatlâng’ a ni tih hi ka hmuhchuah chu a ni. Tlâwmngaihna lo awm theihna chhan pawh hi ‘Hnatlâng’ thin hnam kan nih vang a ni.
Kan pi leh pute khan khua an din tan phat atangin engkim mai kha hnatlâng in an kalpui tih tur a ni. A hmasa berin khawtlâng rorêltu-lal in kha hnatlângin an sa phawt thin. A dawtah chuan mipui tana rorelna, in humhimna leh nun chan zirna inpui Zawlbûk kha hnatlâng bawkin an sa leh thin. An eizawnna kha lo neih a ni a, an lo neihna kha ram hnuai ngawpui kârah a nih avangin an kalna tur atân kawng an mamawh hmasa a, feh kawng sialin an
hnatlâng thin. An nun púm kha hnatlãng hmangin an kal tih mai tur a ni.
Zofâte hian kan zonunmâwi kan hlauh tawh tam tak a awm. Amaherawhchu a pawimawh ber hnatlâng hi chu kan la chawinûng zêl a ni. He kan hnam zepui ril leh ropui khawvel hnam dang ten an neih ve loh hian kan khawsak hona a ti nuam mai nilovin, a ti ropuiin a ti changkâng a ni. Chanchinthain kan ram a rawn thlen pawh khan he hnatlâng zepui lei tha takah hian a tla tha hle. Chu hnatlâng zepui ril lutuk leh Kristianna nena in hnerem tak mai chuan kohhran a ti chak hle. Pathian thu thiam te pawh a cho tho a, ‘Pasaltha Theology’ tih te pawh kan lo hmêlhriat ta hial a ni. Kohhran lo din tan tirh atang a vawiin thleng hian he ‘Hnatlang Theology’ hi Pathian hmanrûa, kan in nghahna leh din chhuahna bulpui chu a ni kan ti thei ang.
Chutiang taka kan hnam timawitu, khawtlâng leh Kohhran nunna hnar pakhat tih mai tura kan hman tangkâi, pawl ding zawng zawngin kan la hman tangkâi hmang hian ‘HNAM HNATLÂNGA KAWNGPUI SIAM’ hi ka rawn rawt ta rup mai a ni. Tun din hmunah tak hian Mizoram kawngpui hi a chhe lo lai a awm lovang tih khawpin a chhia a. ‘Hmangaihtu Nei lo Kawngpui’ hian tap chungin mipuite hi min au lawm lawm ni berin ka hria. Kan kawngpui hi tawng thei ni tase nitin a hmangtu mipuite te hi anchhia min lawh duh mai angem tih turin kawngpui te hian duat an hlawhlo hlê a ni.
Kawng chhia zawng zawng hi Sawrkâr sum awmsain a siam vek sen pawh a ni kher lovang. Chuvangin ‘Hnam Hnatlang” a kawngpui siam hi chanchinbu article hmangin rawtna kan rawn siam ve tawp mai a. Thuneitu, khawtlang, kohhran leh pawl hruaitute leh mipuite a cho chhuah hlauh chuan a lawmawm ngawt ang. A hmasa berah chuan kan veng emaw ram chhung kawngpui theuh siam turin khua/veng chhung ah ‘Hnam Hnatlang Committee’ LC/VC emaw YMA kaihhruaiin din phawt ila. He committee ah hian chhungkaw aiawh pakhat theuh tel nise, committee hruaitu leh mawhphurtute pawh insiam fel vek nise. Kawngpui siamna tur hi sawrkar pawisa a remchan ang hman nise, a bak chu thawhlawm chhungtinin mahni phal leh remchan ang thawh nise, Kohhran leh NGO pawl hrang hrang te pawhin thawh vek nise. Hnam hnatlânga kawngpui kan siam hlawkna turte chu –
Sawrkârin kawngpui siam a dah pawimawh zel nan:
Kan pi leh pute hunah khan mipuite aiawh lal leh upa roreltu kan nei a, tunah chuan mipuite aiawh sawrkâr kan nei. Sawrkar hi kawngpui siamna ah mawhphurtu, sum kawltu leh siamtu a ni. Kawngpui that loh avanga sawrkar laka phunnawi ringawt ai chuan sawrkar neitu mipuite khan Hnam Hnatlang Hmangin kawngpui kan siam ang. Mipuite kan tangrual ang a. Sawrkar kutke ah tangin sawrkâr chu kawngpui siam dah pawimawh lotheilovin kan siam ang.
Kawngpui neitu chu mipuite kan ni tih kan hriat nan:
Ka article ziah hmasak ‘Hmangaihtu Nei lo Mizoram Kawngpui’ tih kha a neitu leh a hmangtute dik tak hmangaihtu tur chu tudang ni lovin mipuite kan ni a, kawngpui chhiatah a tuartu chu mipuite kan ni. Kawngpui hi kan ta a ni tih hi thu mai ni lovin a taka kan lantir ve na tur chu ‘hnatlang a kawng siam’ hi a ni ang. Veng chhûng kawngpui tha lo sawi sawitu ni lovin, a siam thatu kan ni ang a, mahni ram, khua leh veng chhûng kawngpui tha lo nei chu kan zak tawh ang.
Intodelhna kawngah hma kan sawn thei ang:
Kan kawngpuite hi sawrkâr emaw midang siam that tur emaw tih tlatna, sawrkar sum awmsa chauh hmanga siam tumna rilru hi kan paih ang. Kan veng chhûng, kan kawm chhak, kan kawm thlang kawng chhia chu keimahnin kan lo siam ang tih rilru te kan put chuan intodelhna hmasawnna ropui tak a ni ang. Mahni veng emaw ram chhung kawngpui chhiatzia in sawi siak tawh lovin kawngpui neih thatah kan inel thei tawh zawk ang.
Kan pipute Zonunmawi kan chhawm nun leh theih nan:
Kan pi leh pute khan pawisa tel lovin khaw chhung kawng leh feh kawng te pawh an sial mai thin. A huhova khawsa (communitarian society), inlungrûal leh tangrúal hnam kan ni. Kan Zonunmawi kaihthawh leh nan pi leh pute lo tih thin tawh ang khan ‘Kawngpui Sial Hnatlang’ kan nei leh ang.
Kohhran ten kan rawngbawlna huang kan zauh theih nan:
Mizoram Kohhran te hi mahni tawkah kan intodelh tlang viau mai. Khawtinah mahni tawk Biak in tha tak kan nei deuh vek a. Khawpui kohhran te phei hi chuan Biak in tha pui pui, kum tam tak la daih turte pawh vaw thiatin Biak in thar sak kan in tihmuh emaw tih mai tur a ni.Chutih rual chuan kan vêng emaw ram chhûng kawngpui te chu duattu leh enkawltu neilo ang mai an ni bawk si. Hei hi Kohhran ten kan rawngbawlna huang kan zauhna tur tha leh pawimawh tak a ni dawn lawm ni tih hi ka ngaihtuah thin. Mission Field hrang hrang a work camp kan neih ang hian keimahni kawngpui chhia siamin Kohhran te hi hnatlang sup sup mai ila. Kan khawlai kawng leh khaw inkar kawngte chu a chhe hman lovang.
Tuten emaw kan ram kawngpui pawisa siam nân an hman ngam tawh loh nân:
Article a ka ziah tawh ang khan kan ram kawngpui chhiatna chhan chu a kawngpui siamtuten pawisa siam nan an hman vang a ni. Mipuiten hnam hnatlang hmang a kawngpui duat taka kan enkawl chuan tumahin kan kawngpui chu eirûk nan leh sum siam nan chhe takin an siam ngam tawh lovang.
Tunge dik lo tia zawng buai mai mai lovin,
Keimahni theuh inenfiah zawk ila;
Kan zonunmawi kan hnam pang par,
Kan ram riangte ti nuamtu kha;
Kan tlang ram mawiah hian
I vul tir leh ang u.
(Zirsangzela, Zonunmawi, Ch.2).
Note: Tunah kan ti hlawhtling lo a nih pawhin PLRS din hunah chuan a takin a thleng ngei ang.