Laiu Fachhai
Indona a awmin, a bik takin state actor ni lo “hel pawl” te leh sawrkar an indovin ruihna atana dan loa siam drugs a hluar duh hle thin, drugs chu state actor ni lote tan a rang thei ang ber leh a hlawk thei ang bera sum tuakna tha tak a nih tlat avangin. Golden Triangle an tih, Myanmar, Thailand leh Laos ramte inrinnaa opium chinna leh drugs siamna hmunpui leh hel pawlte inlaichinna chanchin pawh khawvel hriat a ni. Sawrkar thenkhat leh hel pawlte chuan opium atanga siam drugs atanga an sum hmuhte hmangin silai leh indona hmanraw dangte an lei a, an pawl inenkawlna atan an hmang bawk. Thenkhat chuan sumdawnna leh hausakna atan opium an ching a, retheihna avanga chhungkaw eizawnna atana opium chingte pawh an awm ve. Hausakna tura drugs-a sumdawngtu te, indona hmanraw leina atana drugs hmanga sum tuaktu te leh opium chinga eizawnna atana hmangtute hian an thiltihin midangte tan chhiatna leh thihna a thlen zel a ni tih hi hre tak ang maw?
Mizoramah hian opium chingtu an awm em, an tam em tih he article ziaktu hian a hre lo. Myanmara buaina leh indona a awm atangin drugs chi hrang hrang – heroin (number 4), ruihtheih thil atana hman damdawi chawh chi (prescription drug), meth tia hriat, dan loa siam methamphetamine leh drugs dangte – Mizorama rawn lut a hluarzia chu tlang hriat a ni. NGOte leh law enforcement ten tam tak an man tawh a, an man mek a, an la man zel dawn niin a lang. Chutih laiin man loh tam tak a awm ang tih chu hriatsa, sawi ngai lo a ni. A awmzia chu Mizoram hi drugs-a sumdawnna leh indona hmanraw leina atana drugs hmanga sum tuakna market tha tak a ni tlat a ni.
An sawi pakhat phei chu, a dik ngai a nih chuan, a huatthlala hle. Drugs zuartu te leh an agent te leh agent chhawng leh te chuan a tirah a man loin Mizoram naupangte leh thalaite chu drugs an pe a, chumi hnuah man tlawmtein an pe leh a, a ngawl an vei hnuah chuan man sang takin an hralh khum thei tawh nia sawi a ni. Mizoram khua leh tui thalai tam takin an chhiatpui leh an thihpui drugs chu mi dangte tan hausakna a ni a, indo mite tan silai leh indona hmanraw dangte leina tura an sum tuakna a lo ni ta a ni. A thinrimthlak hle.
Mizorama drugs lut leh drugs ngawlvei tam em em hi titlem turin engtia tih chi nge ni ang? A pakhatnaah chuan Mizoram hi drugs market that lohna rama siam a tul. Chutianga Mizoram hi drugs market that lohna ram nihtir tur chuan zu khap burna dan hi tihtawp a ngai ang. He article ziaktu hian Saptawngin lehkhabu, Prohibition or Control: Making Sense of Alcohol Policy Debates in Mizoram, tih leh Mizo tawngin article, “Zu khap burna dan hi kan chhiatpui zawkin a lang,” tih ka ziak tawh a. |henkhatin “Pastor ni ve si, zu khapna dan sawisela, zu zawrh phalna lam hawia thu han sawi chu …,” an ti a. Ni e, Mizoram Pastorte zingah chuan open taka zu khap burna dan sawisel ngam awmchhun ka ni awm e. Ka dinna ka la sawn rih lo. A chhan chu public order tibuai lo zawnga zu in chu Indian Penal Code-ah crime a nih loh avangin Mizoram mihring nuai 12 rual, a bik takin thalai nuai li nuai nga rualte, tumah zu in in tur a ni lo tih bur chu thil theih a nih lo. Hlawhtling lo tur hriatsa dan siam chu a tih chi loh.
Chu chauh a ni lo. Zu khap burna dan awm tho mah se zu a rem thei chuang si lo a, “zu chhia” a tam phah a, chuvangin zu in duhte tan zu hrisel lo an in a ngai a, an hriselnain a chhiatpui thuai thin. Zu khap burna dan hi chu thlei bik nei loa (impartial-a) kalpui theih chi a ni lo. Milian leh mihausate chuan an in lum nuamah duh tawkin leh zalen takin “zu tha” an in thei tho a ni. An vehicle te pawh check a ni thin lo fo. Sipai leh damdawi atana hmangtute tan lah khap a ni chuang bawk si lo. Zu khap burna dan tihlawhtling tura dan leh dun kengkawhtu excise leh police tam takte lah chu zu in mi an ni si a, hlawhtlin ngaihna a awm thlawt lo a ni.
Kohhrante lah chuan zu khap burna dan chu thlawp hle siin, zu khap burna dan awm reng chunga zu siam, zu zuar leh zu in kan kohhran memberte kohhran atanga hnawhchhuah ahnekin thunun takngial pawh kan tum si lo. An thawhlawmte kan pawm duh tho si. Kohhran pawh hi a double standard riauna a awm ve thin a nih hi maw. Zu (beer, wine, spirit/liquor) in suala ngaihna theology pawh hi theology dik a ni lo. Kohhranten zu kan huat a, kan hlauh em em ang hian, kan hriselna atana tha lo zuk leh hmuam (sahdah, khaini, kuva, tuibur, etc) te hi huain hlau ve ila chuan, Mizoramah hian cancer natna avanga thi kan tlem phah ngei ang le. Nu leh pa leh kohhran hruaituten zuk leh hmuam ngawl kan vei thup laiin, kan fate leh thalaite hnenah zu in suh, damdawi ti suh tihtheihna authority kan nei lo.
Kan thupui nena inzawm lamah lut ila. Zu khap burna dan hnuaia awm kan nih avangin kan thalaite chuan a rim nei chi zu chu an in ngam ta lo a, a rim nei lo chi ruihhlo-ah an lut ta a ni. Zu aiin drugs lei tur hmuh a awlsam zawk vang a ni thei bawk. Zu a khat tawka tlemte in thin chuan a ngawl an vei lem lo. Mizoram ngeiah pawh hian zu in mah se zu ngawl vei lo milian leh mithiam tam tak an awm ngei ang. Chungho zingah chuan kohhran hruaitute leh kohhrana inhmangte pawh an tel mai thei. Ni e, zu pawh chu a ngawl vei theih a ni. Nimahsela zu ngawlvei chu drugs ngawlvei aiin return (kir leh) a awl zawk a ni. Drugs ngawlvei tawh tan return chu thil theih loh a nih loh pawhin harsa tak a ni tawh. thenkhatin “Zu zawrh phalna licence pek a nih pawhin, drugs a rem chuang lo ang,” an ti a, a dik. Chutih laiin zu tha in tur a awm a, in phal a nih chuan, drugs titu leh ngawlvei an tlem phah zawk ngei a rinawm.
Tunlai chu “En chhin” tih a lar bawk a, dan hnuaia zu tha zawrh phalna licence hi pek ni se, zu khap burna dan hmang loh ramte tihdan angin, licence nena zu zuar phalna dan hnuaiah chuan tih tur leh tih loh tur thupekte leh dan leh dun te khauh taka kalpui ni se, chutichuan kum 10 tal enchhin ila, drug titu leh drug ngawlvei an tlem phah zawk ngei a rinawm. An tlem phah lo a nih chuan, he article ziaktu pawh hian, “Ah, ka lo hre sual a ni e,” tiin ka dinna ka thlak leh mai ang. Zu khap burna dan hi tihtawp a nih chuan, Mizorama drugs lut kan tirem thei lo a nih pawhin, kan tihtlem theih a rinawm a ni. A market a that loh na na na chuan Mizoram hi drugs hmanga indona sum leh mimal sum tuakna atan miten an hmang tawh lo ang.
Mizorama drugs lut leh drugs ngawlvei titlem tura kan tihtur pahnihna chu kan ramri ven thata, Mizoram hi drugs smuggling transit point ni lo tura siama, thil tisualtute chu an phu tawka hrem zel a ni. Mizoram hi kan population atanga chhut chuan khawvela drug-addict (ngawlvei) tamna ber leh ngawlvei avanga thi tamna ber ram kan ni hial tawh awm e. Chhungkuaah ruihtheihthil ngawlvei pakhat a awmin chhungkua a tibuai vek a, mahni chhungkua chauh ni lovin khawtlang leh ram pawh a tibuai tel a ni. Mizoram population en chuan mipa aiin hmeichhia an tam zawk a. Ruihhlo ngawlveite zingah phei chuan hmeichhia aiin mipa an tam lehzual a ni. Ngawlvei tawhte chuan hna an thawk tak tak thei tawh lo a, chuvangin ngawlvei tamna ramah chuan ram hmasawnna pawh a thuanawp thei a ni. Chu chauh a ni lo, Mizoramah hian lehkha thiamna, ringtu tha nihna, dikna leh rinawmna nunpuina leh taimakna kawngah te mipate aiin hmeichhiate an sang zawkin an tha tawh zawk a. Chutianga nula fel leh thate chuan ngawlvei tlangval chu pasal atan an nei duh dawn lo. Chuvangin Mizoram nulate chuan ban tlang an thlang a nih loh chuan, loh theih lovin leh tum vang reng pawh ni lovin hnamdang pasal an neih a ngai dawn a ni.
A chunga kan sawi takte avang khian Mizoramah hian drugs ngawlvei kan tirem thei rih lo a nih pawhin tihtlem chu kan tih makmawh a ni. Philippines President Rodrigo Duterte tihdan anga drugs zuartu leh inhnamhnawihte tihhlum zel erawh chu thil tha ber a ni lo. Ramri leh kan khua leh vengte veng thain, thilsual titute zawng chhuakin, hmuh an nih chuan an sim theihna turin an phu tawka hremna pek zel a pawimawh a ni. Chuvangin sawrkar, khawtlang leh veng hruaitute, NGO leh Kohhrante tangkawpin tha thar chhuaha, kan ramrite leh kan veng leh khuate kan ven that leh ven hneh a tul hle.
Chuvangin drugs supplytute, agentte,zuartute leh leitute chu, tualchhung mi an ni emaw, kan unau raltlante an ni emaw, unau lote pawh, khawtlang leh ram thatna turin an phu tawka hrem zel a tul a ni. Thenkhat chu an thil tihsual azirin sawrkarin dam chhung emaw, kum rei tak emaw, tang tura a hremte pawh an awm ang. Drugs chungchang a nih chuan, “Kan unaute an ni a,” tia indim chi a ni tawh lo, kan unaupa chuan a unaupa chhiatna tur leh thihna tur pawh a pawisa si lo a. Mana hrem an nih hmaa an sim a nih chuan an tan a tha ber ang a, khawtlang leh ram tan pawh a tha ang. Mana hrem an nih hnua an sim theih chuan, chu pawh chu a tha tho a, hlimna leh thlamuanna an hmuh lehna tur a ni ang. Chuvangin thilsual titute chunga hremna kenkawh chu an tan leh ram thatna tur a ni.
Sawrkarin thilsual titute a hrem hian Pathian Thu a kalh lo. Drugs-a sumdawnga, mi tam tak tichhetute phei chu, sima an tih leh tawh lohna tura hrem nasat lehzual zawk tur a ni: “Rorêltute chu thil tha titu tân chuan hlauhawm an ni lo va; thil tha lo titu tân erawh chuan hlauhawm an ni. A nih leh, rorêltu hlau lova awm i duh em? Thil tha ti la, a fak i hlawh ang chu; ani chu i thatna tûra Pathian rawngbâwltu a ni si a. Nimahsela, thil sual i tih chuan hlau rawh, khandaih chu a keng mai mai si lo va; ani chu Pathian rawngbâwltu, thil tisualtu chunga thinura phuba latu a ni si” (Rom 13.3-4).
A tawpnaah chuan indona nena inkungkaih tlat drugs chi hrang hrang Mizorama a rawn luh tawh lohna turin leh Myanmar rama civil mite an tawrh reng tawh lohna turin Myanmarah remna a awm a pawimawh hle a, remna a awm theihna turin tawngtaia, tithei tur dinhmuna dingte tan phei chuan remna palai rawngbawl hna thawh pawh a hun tawh takzet a ni.