GUERILLA FIGHTER A|ANGIN CHIEF MINISTER SULHNU

Mahmuaka Chhakchhuak

Pu Zoramthanga, tum thum lai Mizoram Chief Minister lo ni tawh chuan ama mimal chanchin ziakna – Guerilla Fighter atangin Chief Minister sulhnu tih Sap tawnga a ziak chu April 14, 2026-ah General (Dr) Vijay Kumar Singh, Mizoram Governor chuan a tlangzarh a, Mizo tawnga tihchhuah leh pawh Pu Tawnluia’n July 13, 2026-ah a tlangzarh leh a. He lehkhabu hi a hralhna lamah huphurhna a awm lo nge ni tunlaia lehkhabu tihchhuah zawng zawng aia tamin copies 15,000 lawih mai a tichhuak a, phek 527+8 laia chhah a niin Rs. 700 man leh 400 man tura buatsaih a ni.
He lehkhabu hi then hniha then a niin, then khatnaah bung 42 thleng a awm a, then hnihnaah bung 40 thleng a awm leh a. Hetianga bung 82 (42+40) thlenga a buatsaih chhan hi kumin, 2026 hi kum 82 a nih kum chiah a nih vang a ni mai thei a, a ni lo thei bawk. |hen khatnaa bung 1-5 chhungah hian ama mimal chanchin mumal deuh taka ziahna a awm a. A pa Darphunga hi 1898-ah a piangin a nu, Vanhnuaichhingi hi 1902-ah a piang bawkin an unau pian kumte pawh hetiang hi a ni a:

Sangthuami – 1924
Rozami – 1927
(Ani hi kum khat vel a nihin a boral)
Hranghleia – 1930
Lalvuani – 1933
Lalzuala – 1936
Lalnghakliana – 1939
Zoramthanga – 1944
Vanlalchhuana – 1948

Pu Rama hian kum 1951-ah a ute hman hlui Lung lehkha hmangin A AW B a zir tan a, a pian leh seilenna khua, Samthangah hian pawl thum thleng zirin kum 1954-ah Khawbung ‘S’-ah pawl li atanga pawl ruk thleng a zir leh a, kum 1957-ah Champhaiah pawl sarih a zir chhunzawm leh a, kum 1958-ah pawl riat zir lehin (Heih laia Headmaster Thanseia a tih a vang hian GMH/S a nih ngei a rinawm) kum 1959-ah Gandhi Memorial High School-ah pawl kua a zir leh a, hetih lai, kum 1957-58 chhung hian Pu Lalfak Zuala IAS (Rtd) chu zirtirtu a ni a, Pu Rama te hi a zirtir hman a ni. Kum 1961, kum 17 leh a chanve a nihin Champhai Vengthlanga Middle School hawn tharah matric pass hlim chu headmaster atan an sawm angin a thawk a, kum 1962 June thlaah erawh zirna chhunzawm turin Manipur lamah a kal ta a.
DM College (Dhanamanjuri College, Estd. on Aug. 6, 1946) ah PUC zirin BA pawh he hmunah bawk hian a zir chhunzawm a, BA ah hian English honorary subject lain Sap tawng thiam a tum hle a, lei tawt chunga sap tawng a lam nalh theih loh a rin vangin kuhva khawr pawh a ei loh phah hial a, vawiin thlengin kuhva hi a ei loh phah ta a ni. Pu Rama hi Sap tawng a thiam ang bawkin Mizo tawng pawh a thiam a, he lehkhabu-ah ngei pawh hian tawngkam nalh tak taka a ziak hmuh tur a awm a, pakhat chauh han la chhuak ila: Lianchhiari lunglen tlang kha, a hmar lamah, sakei khawhar zualte’n lungmuanga an zawh thin chu a kham phei ruih mai a’ (phek20). Sakei khawhar zualte’n tih tawngkam hman nachang a hria hi a thiam vang tihloh rual a ni lo.
Bung 6-31 chhungah hian thil chi hrang hrang tarlangin MNF din hma atangin a din chhoh leh a bul tante mai bakah a ruka ralthuam lakte leh Independence puan leh Aizawl, Lunglei leh Champhai mai bakah Mizoram khaw hrang hranga sipai ho beihna (Operation Jeriko) te ngaihnawm takin a ziak a. India sipaite nena inkahna hrang hrangte ziakin khaw sawikhawm chanchinte pawh chhiar tur a awm a, China ram kal tum vawi khatna pawh kimchang takin a ziak bawk. Heta China ram kal tum vawi khatnaah hian an hruaitu (Commander) chu Brig. Gen. R. Sangkawia a ni a, a dawltu chu Col. F. Sapbawia a niin Escort Commander atan Lt. Col. Kapthuama a ni a, China ram thlen huna an sorkar dawrna kawnga a khaipa ber atan Senator Bualhranga ruat a ni bawk. Kum 1968 May thla atanga chhuak tan an niin June 9, 1968-ah chuan Thantlang an lawn chhuak tawh a, an zavai hian mi 600-700 vel an niin ralthuam lak tum leh China ram economic development zir chiang tura kal an ni a, More khuaah an kal lai hian anmahni leh anmahni an inhaiin rei vak lo chu an inkap hman a. Choro khuaah pawh Manipur Rifles te nen an intawhchilh avanga Rodenga a boral hnuah chuan an tawlh kir a, July 3-ah Chindwin lui kam an thleng thei hram a. Chindwin lui hi a len lai a niin lawng tello chuan kal kaina chi rual a ni lo a, lawng lah chu a zavai maiin Burma sipai hoin an lo khawm vek mai a, a hleuha hleuh kai chi rual a nih si loh avangin July 4, 1968 chuan Mizoram lamah an kir leh ta ngawt mai a.
Phek 179 atang hian Pu Rama underground chanchin chhiar tur a awmin, kum 1966 September thla tawp lamah underground-a chhuakin BA Honours exam zawh hlim hlawl a ni nghe nghe. Hetia a chhuah hlim hian a rukin Mizoram rorelna area pali-a then zinga pakhat, Northern Area-ah Assistant Secretary (Home) nihna an pe a, August thla chawhnu lamah a ho chuan mi sawm dawn lai chu Mizoram lam panin a rukin an chhuak ta a, Churachandpur atangin Bus-ah chuangin Thangat atangin kein an kal leh a, Haichin, Suangdawh, Serbung leh khaw dang dangte kal pelin ni engemawzat an kal hnuin Vaikhawtlang an thleng a, chuta tang chuan Ngopa chhak, Zotlang an thleng lehin an riak a, Tualchenga an kal lai hian Assam Rifles hoin an rawn hmuh avangin an tlanchhia a, Tualcheng thlawhhmaah an riakin Pamchung an pan a, Lamzawl atangin Ngopa an lut a. Pu Rama chu Ngopaah hian a malpui khawihli vangin chawlhkar hnih lai a cham nghe nghe a ni.
Ngopa-ah chuan ramhnuai mi dangte nen inkawp tanin Ngopa atangin Aiduzawl an pan a, Kawlkulh an pan lehin chuta tangin Chhawrtui an pan leh a, Chhawrtui atang hian Vanchengpui pan lehin hun engemaw chen an cham a. Phullen-a cabinet meeting turin Chhawrtui lamah an let lehna lamah hian Vancheng leh Chhawrtui inkar thlawhhmaa an kal laiin Assam Rifles ho nen an intawk thut mai a, silai vawi khat a riin Pu Tawnluia leh an nau pakhat an man a, a ni, Pu Rama chu tlanchhain Assam Rifles ho kal liam hnuah Chhawrtui lamah a kal chhunzawm zel a, Chhawrtuiah hian a u Nghakliana nen an inhmu hlawl mai a, a ni hi Champhai atanga ramhnuaia kal a niin, an u Lalzuala pawh Kolasib atangin ramhnuaiah a kal a, unau thuma ramhnuaia kal awmchhun an ni mai awm e. Lalzuala nen hian ramhnuai laiin an inhmu lek lek thin nain kum 1967 May thlaa a boral thleng khan an inhmu ta lo a, vawi khat tal chu inhmu hman hram se la duhawm tehlul nen.
Phullen cabinet meeting-ah chuan Vice President Lalnunmawia hoa hun hman a niin thil pawimawh tak tak zingah Civil Administration chungchang an relin Pu Rama ngei pawh Northern Area Secretary atan an ruat a, heta a hna hmasa ber chu Mualkhang-a awm central treasury atanga pawisa lakchhuah a, Manipur lama deputy commissioner-te hnena han pek leh chu a ni. A nau pakhat nen an kalin tluang takin an kal a, Manipur lama DC pathum, Lalsangliana, Nghathal-a awm, Lianhlira, Lamka-a awm leh Chaldailova, Thingkangphai-a awmte hnenah chuan a hlan a. Manipur a kal hian remchang lain DM College-ah kalin marksheet lakchhuah a tum a. Marksheet an kal chhuah hnuah chuan Mizoram lamah kal leh tura an kir lehnaah hian Vaikhawtlang an thleng dawnin Assam Rifles ho nen an intawk thut mai a, amaherawhchu hamhaih duh hauh loin a kalpui Zasiama hnena Under the green wood tree thawnthu a sawi chu a sawi chhunzawm zel a, hei hi tum reng vang ni loa Assam Rifles vawi thum a tawhna a ni.
Assam Rifles te pawh chuan thil an han zawt ve bawk tak nain Imphal-a college kal, Mizoram lama hawng tur an intih tlat vang chuan tha takin an kal tir leh ta mai a. Ngopa lut lehin Luangpawn rama Mawmrang tlang ngawpuia Run Area (Northern Area) hqtr an thleng a. Chumi hmunah chuan thlamuang taka thla hnih lai awmin tumkhat chu Ratu khuaa an riah laiin Sikh regiment an rawn thleng thut mai a, an riahna in chu an rawn hualin a thiante pahnih erawh an tlanchhuak hman a, ani pawh chuan tlanchhuah ve tumin kawmchar lam chu a han pan a, nimahsela Sikh sipai chuan rifle kausa chuan a awmah alo tin avang chuan inchhung lamah let lehin an fanu mu lai kiangah chuan a inthawlh nghal vat a. Reilote hnuah tukverha chhuah tumin a han dak leh a, Sikh sipai pakhat chuan a awmah lo tinin rifle chu a kau nghal rap mai bawk a, hetia zankhata vawi hnih ngawt mai rifle-a tin chunga an kap lo hi mak a ti tawp thei lo a, Pathian humhimna bak puh tur a hre lo hi a dik duh hmel viau.
Ratu atang chuan tuichawi tur anga chhuakin ramhnuai lamah an kir leh a, chumi hnua sipai an tawn lehna hmasa ber chu Saitual rama an awmlai hian an camp chu India sipaiin an rawn kap thut mai a, thawmhnaw engmah chuh hman loin hak lai nen chauh an tlanchhia a. Chumi hnuah chuan Pakistan lamah chhukin Chhippui leh Mahmuam lamah chawl hahdam rih turin an kal ta a. Sazek tlangdungah chuan in leh lo din chawpin an khawsa a, chuta tang chuan Dhaka-a awm Pu Laldenga te hnena Cabinet minister-te zin thla turin Sap tawng a thiam vang chuan an hruai tel vein kar khat lai an zuk cham a. Dhaka atang chuan Sazek lamah bawk an kir chho lehin Pu Laldenga te pawh an rawn chho a, hemi tum, kum 1969 chawhnu lamah hian Pu Laldenga secretary atan Pu Rama chu ruat a niin hetih lai hian kum 25-a upa chauh ala niin hemi atang hian Pu Laldenga a belbul tan a.
Tichuan, Pu Laldenga hoin Dhaka lamah an chhuk leh a, Pakistan sorkar pawhin chenna in tha tak an lo pein Bangladesh Prime Minister Sheik Hasina-i pa Sheik Mujibur Rahman te chenna nen pawh a inhnaih viau a, an inlenpawh fo thin. Hetia Pakistan ram chhunga mikhual thuhruk anga an awm lai hian China palai (Consulate) nen an inkawm fo thin a, 1970 September thlaah President Laldenga, Foreign Minister Lalhmingthanga leh amah Zoramthanga te chu China ramah an zin a, hemi tumah hian China Foreign Minister Han Nien Lung chuan Airport-ah alo hmuak nghe nghe. China sorkar nen chuan tha taka indawrin ralthuam leh hmanraw dangte pawh an han dil hlawhtling a, tluang takin Dhaka lamah an kir leh a.
Rangamati-a an awm lai hian Pakistan chu a buaiin Pakistan atanga Bangladesh inlak hran duh tute chuan buaina an siamin nasa taka inkahna a thleng a, chu chuan anmahni pawh a nghawng tel ve zel avangin a rang a ranga chhuahsan chu an tan a him ber avangin Bam tlangdung leh Arakan ngawpui lam an pan a. Hetia Arakan lam an pan lai hian Mukti Bahini hote nen an inkapin tlai lam dar li vel atanga zan dar kua thleng deuh thaw an inkap a, Pu Laldenga hoin leiah an bawk thap a, nimahsela tumah nunna chan an awm lo hlauh a. Chuta tang chuan Pu Laldenga team (Mi 50 vel) te chuan Akyab leh Rangoon kaltlangin Karachi ah an lut a, Karachi-ah hian Pu |henphunga u, Zaitei chu pasal neiin a lo awm a, Zaitei chuan Pakistan Inteligence (ISI) awmna hmunah a hruaiin ni thum vel hnuah ISI kaihhruaina chuan Islamabad lamah an kal leh a.
Islamabad nena inzawm rengin Rawalpindi a awm a, chumi hmun hmar lam deuhah in lian pangngai tak, chhawng thum chu Pu Denga ho, puitling pawh sawm laite an chenna hmun atan ISI chuan an buatsaih sak a. He hmunah hian kum li dawn lai an awmin Pu Denga fate pawh chuan school an kal a, midangte pawh chuan a tul tul an thawk a. Pu Rama phei chu kum 28 vel a niin thluak chak lai tak a ni bawk a, lehkha chhiarna atan hun a hmang tamin a tangkaipui hle. Pakistan Council Library, British Council Library leh USIS Library-ahte chuan membership fee pein lehkhabu a hawh fo thin a, kum 1966-a an zirlai bu ‘The White Devil’, a bu pawh hmu loa an zir (33) chu kum 1973-ah British Council Library atangin a hmu a, an zirlai a ngai khawp ngei ang. Tin, TV an nei bawkin an thenawm hnaiah American mi an awm bawk chuan Sap tawng lamah hma a sawn phah hle mai a, Sap tawngin hla engemawzat a phuah bawkin Novel ‘Lentlang Chhawkhleipar’ tih a ziak bawk a, nimahsela Islamabad an chhuahsan dawnah a hal ral ta vek a.
Islamabad (Rawalpindi)-a an awm lai hian India sorkar nena remna an neih theihna turin kawng an zawng reng a, tum khat phei chu Pu Rama leh Pu Tawna hian kum 1973 February thla hian India rama luh ruk tumin Lahore an pan a, chuta tang chuan ramri hnaih Kasur an pan lehin kawng an bo a, ramri vengtute chuan an lo manin ISI puihna chuan Islamabad lamah an kir leh a. Chumi hnuah chuan India sorkar palai (Embassy) dawr tumin ngaihtuahna an hmang leh a, an tana Embassy hnai ber chu Afghanistan khawpui Kabul-a Indian Embassy chu a ni a, Pu Rama leh Lalsangliana chu kal turin an inbuatsaih leh a, harsa taka lut thei hramin First Secretary hnenah chuan ‘India sorkar nen inremna zawnga inbiak kan duh a, kan inbiak theih chuan inremna tha tak, a tu ve ve pawhina pawm theih kan hmuhchhuah ngei kan beisei a ni’ tiin an hrilh a. First Secretary chuan Delhi lamah in chanchin hi ka lo thawn phawt ang a, a chhanna in lo ngaichang dawn nia a ti a.
Delhi atang chuan kar khat hnuah a chhanna alo thlengin ‘India sorkar chuan inbiak chhunzawm zel chu tha a ti a, in-contact dan tur pawh lo siam zui nisela, tuna an sensate pawh pek nisela’ an rawn ti a. Chutianga thu lawmawm tak baka an senso pawisa an pek bawk avang chuan an lawm hle a, Kabul atang chuan Bus-a chhuakin Peshawar an pan a, chuta tang chuan darkar li lekah Islamabad an thleng leh a. 1974 November thlaah Pu Rama leh Pu Tawna te pahnih bawk chuan Kabulah kal lehin Indian Embassy an va dawr leh a. India palai Bagha chuan ‘Mizoramah MNF, ramhnuai sorkarin Mizo ni lote tan Mizoram chhuahsan tura thupek (Quit Mizoram Order) an siam a, hei hi thil tha lo tak a niin buaina dang thlen theihna tur a ni a, tunah keini remna zawngin kan inbe tawh si a, lehkha ziakin han hnuk kir ula a tha ang’ a lo ti a. Pu Ramate chuan ‘Keimahni ngei Mizoramah min kal tir ula, kan han buaipui ang e’ an ti a, nimahsela Delhi lamin chutiang chu an lo remti si lo avangin thu mum nei vak loin an intha then a.
Kabul lama kal turin Pu Rama leh Pu Tawna te pahnih bawk chu January 10, 1975-ah an chhuak leh a, Jan. 14-ah India palai Bagha bawk chu hmu lehin a ni chuan ‘Chanchin tha lo deuh hrilh tur che u ka nei a, nimin, Jan. 13, 1975 khan in naute’n IGP, DIG leh SP-te an office-ah an kap hlum a, hei hian boruak pawh a tichhe nasa hle a ni’ a lo ti a. Pu Rama chuan ‘Mizoramah min kal tir ula tiin remna a awm theihna turin kan ngen a, rem in ti si lo a, boruak tha lo tak a thleng ta a nih hi, a pawi khawp mai’ a ti ve thung a. India palai pawh chuan ‘Ni e, Delhi lam pawhin an tidik lo a ni, a pawi khawp mai’ a ti ve mai bawk a.
Chutiang hnuah chuan April 16, 1975-ah Pu Rama chu Kabul panin amahin a chhuak leh a, Mizoram lama boruak tha lo tak a awm rih si avangin Kabul ngei pawh chu an tan a him loh thu a sawi a, hmun danga inbiak a rawtin anni lam pawh chuan chu rawtna chu remtiin India palai lamte chuan Beirut leh Bangkok chu an han ruat a, Pu Rama chuan Bangkok chu thlangin lawm takin Islamabad lamah a kir leh a. Tichuan, Bangkok lama India palaite nen indawr turin Pu Rama chu amah bawkin June thlaah a chhuak leh a, Islamabad atangin Lahore a pan a, Lahore atangin Karachi a pan leh a, Karachi atangin thlawhnain Delhi a pan a, Delhi atang hian thlawhna bawkin Bangkok a pan leh a.
Bangkok-ah hian India palaite nen tha taka indawrin hetiang hian inremna tur point pawh an siam a:
Mizoram Political buaina hi ralthuam hmang lova inbiaknaa chin fel ni rawh se
India sorkar leh MNF te inkara rem thu sawia inbiakna chu engmah intiamkamna (condition) awm loa neih ni rawh se
Mizoram Union Territory-a sorkar siam chu thiat ni sela, President’s Rule-ah dah ni rawh se. He President’s Rule hi India sorkar leh MNF ten insiamremna an neih hma loh chuan kal tir zel ni rawh se
India sorkarin MNF, political party anga a khapna (Ban) hi hnuh kir ni rawh se
Infiamna boruak tha siam turin inkahhaina siam ni bawk rawh se
Pu Laldenga rem thu sawia inbiaknaa a tel theih nan India rama a lo luh theihna siamsak ni sela, Criminal leh political thubuai a neihte hnuh kir ni sela, India leh Mizoram chhunga a kal velna pawh khuahkhirh loh ni rawh se
Inremna chu a hma thei ang bera siam tum ni rawh se
Hengte hi India sorkar hnena an thlen hmasak ber a niin hemi bakah hian Pu Laldenga hmingin India Prime Minister hnenah rem thu sawi tura India rama lo luh remtih thu an thawn bawk a. India sorkar aiawhte chuan Laldenga tel ngeia inbiakna neih an duh avangin Geneva khawpui chu lungrual takin an ruat a. Tichuan, Laldenga leh a nupui bakah Zoramthanga nen, an pathum chuan Aug. 15, 1975-ah Pakistan atangin Geneva an pan a, Instanbul-ah an thlawhna thlakin tluang takin Geneva chu an thleng a. Geneva-ah hian India palai te nen Hotel Intercontinental-ah an inhmuin inbiakna hmun tur atan Geneva atanga hla ve deuh tak, Coppet khuaa Hotel du Lac chu an ruahman a.
Switzerland-a inbiaknaah hian remna tak tak thleng tur chuan ram pawna inbiak aiin ram chhung ngeia inbiak a tul zawk zia an sawiin Pu Laldenga leh a staff -te chu Islamabad atanga Delhi thlenga Pakistan sorkar hriat hauh loha him taka hruai turin an inbe rem thei a, Pakistan hian a hriat palh vaih chuan an ram chhunga hnam sipai zawng zawngte chu a hrek bet nghal vek mai pawh a hlauhawm avangin a ruk thei ang bera tih a ngai dawn a. Tichuan, Geneva atang hian let lehin Aug. 21, 1975-ah Pu Laldengate nupa chuan Islamabad an thleng a, Pu Rama erawh Rome-ah chamin thla khat lai a awm a, Hetia Rome-a a awm chhan hi Pakistan sorkar chuan Pu Laldenga chu tihluihnaa a hrenbeh tlat avangin India sorkar kar nan ‘Rome-a Pakistan Embassy hi thihchilh bomb hmangin ka bei dawn’ tia India sorkar vauna turin a ni.
Chutianga hun rei ang reng tak Rome-a a cham hnuah chuan India sorkar chuan Rome atang chuan Geneva lama kir turin an rawn ti a, thlawhnaa chuang loin relin a kir a. Chumi hnuah chuan Pu Laldenga chuan Pakistan sorkar hnenah lawmthu sawina lehkha ziakin an zavai chuan Pakistan chhuahsanin Oct. 6, 1975-ah Rome khawpui an thleng a, hetih lai hian Pu Denga te chhungkua paruk: Laldenga, Biakdiki, Lalrinzuali, Debbie, Danmawia leh Alan Lalnunsanga te leh staff palite: Zoramthanga, Tawnluia, Lalsangliana leh Dotawna te nen sawm an ni a, an chhuahsan atanga ni thumna velah lehkha chu daka thlak turin an thenawmte hnenah an hnutchhiah a. Hetia Pu Laldenga hoa Rome-a an awm lai hian Pu Rama chuan German rama India Embassy dawr turin Munich khawpui pan a tum a, nimahsela a account-a pawisa a lo neih tlem avangin immigration duty-te chuan kal an remti lo a, chuvang chuan Rome lamah a kir leh a.
A hnu deuhah chuan German lama kal turin Nov. 9, 1975-ah a chhuak leh a, tluang taka thlengin India palaite nen an inkawm a, him taka Pu Laldenga hoa India luh theih dan tur an ruahmanin Germana-a an awm lai hian ramhnuai lam atangin Tlangchhuaka, Chawngzuala, Biakchhunga leh Lalhleia te pawh Dec. 3, 1975 niin an rawn thleng a. Anni ho leh India palaite nen chuan Calcutta Convention koh nisela an tih angin March 24, 1976-ah chuan tluang takin an nei tan thei a, convention-ah hian IB Asst. Director Doval pawh an zingah a tel a ni.

A ni khat niah hian Pu Laldenga’n political dinhmun a sawiin chawhnu lamah an chawl a, a tukah chhunzawm lehin he an convention hian MNF Assembly thuneihna neih se tiin a rel a. A tuk, March 26, 1976 chuan Doval-a leh Pu Rama te pahnih chuan Mizoram lamah thlawkin Behiang khua, Manipur hnaih khua chu an pan a, Doval hi chuan Silchar lamah a letsan lehnghal a. Chumi hnuah Pu Rama leh Lalthawmvungate chuan Calcutta pan lehin rorelna an nei a, ‘India Constitution chhunga insiamremna kan pawm thei ang’ tih thu chu lungrual takin an pass a. Calcutta convention hi ala zo mai lo a, March 30, 1976 ah pawh chuan la chhunzawm zelin Party President atan Laldenga an thlangin Vice President atan Tlangchhuaka an thlang bawk a, Secretary atan amah Zoramthanga chu thlang lehin Asst. Secy atan Aichhinga, Treasury atan Vanhlira leh Financial Secy atan Lalthawmvunga te chu an thlang bawk a.
April 1, 1976 niah Convention ni hnuhnung ber hmangin an hmangin Pu Rama, Rualchhina, Tawnluia, Dotawna, Lalsangliana te chu Pu Denga hoin April 3 hian Delhi lamah India sorkar nena inbiakna chhunzawm turin an kal lehnghal a, midang pawh mahni awmna hmun lam an pan sang sang a. India sorkar aiawhte nen chuan inbiakna an neiin India palaite chuan insiamremna neih hmaa ralthuam dah turin an nawr a, hetih lai hi Emergency puan lai a niin Mizoram lamah phei chuan Pu |hena leh a hote man a nih (June 3, 1976) avangin inbiakremna hi neih a harsa hle mai a, a tawpah chuan inlaitan ang deuhin hetiang hian inbiak remna an nei thei ta a: India constitution framework chhungah insiamremna neih nisela inremna neih atanga thla khat chhunga ralthuam hlan ni bawk se tih a ni.
Chutianga inbiakna neih a nih takah chuan TV leh chanchinbu lamah pawh thehdarh a ni a, Pu Denga hote pawh Delhi atang hian Mizoram lamah chho nghalin June 13, 1976 ah an thleng a, Aizawlah Chief Minister Ch. Chhunga hmuin Lunglei lamah an phei leh a, Lunglei atang hian Lawngtlai, Saiha, Mampui, Diltlang, Bungtlang, Mualbu Kawnpui, Vathuampui leh Pharva-ah te an riak phei zel a. Chuta tangin Bangladesh lamah an lut a, Baktlai khaw bula Dinthar Capital-ah chuan an chawl ta a.
Phek 369-na atang hian China ram kal vawi hnihna leh vawi thumna sawiin Dec. 29, 1973-ah China an thleng a, China sorkar hian training alo neihpuiin thla nga chhung zet an cham a. A tum thumna atan Dec. 12, 1974-ah China hi kal lehin thla nga lai an han training leh a. Calcutta convention hnua inbiakna chuan chhiat lam a pan zawk avangin India sorkar lam chuan Sept. 30, 1976-ah inkahhai chu a titawp a, Mizoram hmun hrang hrangah sipai rawn luh belhin inkahna a thleng a. Chutiang boruak karah chuan Pu Rama leh Lalrinchhana te chuan Jan. 18, 1977-ah India sorkar nena inbiakna nei turin Dinthar capital atangin Delhi lam an pan leh a, hetih lai hian sorkar laipui inthlan that hunlai a niin Moraji Desai sorkar (Janata party) an lo sorkar a, sorkar thar chuan ralthuam dah hmasa phawt turin an nawr leh ta a.
He inbiaknaah hian thuthlukna engmah siam thei loin 1977 December thlaah Pu Denga leh Pu Rama te chuan India palaite chu inbiakna neihpui turin an ruahman a. Nimahsela India lam hian a hun tikhawtlaiin kum thar lamah inbiakna an nei ta zawk a, chumai bakah Army Chief Biakchhunga hote chu India hian alo hmin tawh a ni awm a, chuvang chuan Laldenga nen pawh hian an thu a inhmu lawk thei lo a, a tawpah chuan Biakchhunga chu Army Chief atanga ban tir tulin an hre ta zawk a. Hetih lai hian Pu Rama hi India sorkar chuan a lehkha pawimawh ken nena man tumin an lo veh mek a, March 9-ah Biakchhunga kut ngeiah chu lehkha chu a hlanin chumi hnuah chuan Pu Rama chu Champhai lamah a kal leh a, Champhai a thleng chho chiah tihin SIB lamin Delhi lama kir thlak a ngaih thu an rawn hrilh a.
Helicopter-a hruaiin Aizawl atangin Silchar an pan leh a, chuta tangin Calcutta pan lehin Calcutta-ah hian March 15-25 chhung an hreng ta a. Hetia Home Ministry kuta a awm laia a bo tak avang hian Pu Denga chuan Supreme Court-a khinah a vau avangin India sorkar chuan an mualphona tura ngaiin Pu Rama chu Calcutta atangin March 25 ah Delhi an pan pui leh ta a.
Hemi hnuah hian Party chhungah buaina lian tak awmin President Laldenga chu paih thlak a niin Biakchhunga chu President atan thlan tlin a ni a, Vice President atan Malsawma Colney ruat a ni bawkin July 4, 1978-ah President thar chuan Cabinet thar turte pawh a ruat a, Nimahsela hetianga hruaitu thar hmalaknaah hian party ah neuh neuh a reh phah chuan loh avangin President thar chuan Aug. 18, 1978-ah banna a thehlut leh ta nge nge a, Malsawma Colney chuan hruaitu mawhphurhna chu a chelh rih a. Oct. 5, 1978 ah phei chuan Biakchhunga leh amah thlawptu engemawzatte chu man an ni a, Oct. 25-ah Lalzawna leh a hote man an ni bawkin Oct. 27, 1978-ah chuan hruaitu thlanna neih a ni lehin Kohhran upa thlanin President atan Tlangchhuaka thlan a ni a, Vice President atan Rualchhina thlan a ni bawk a.
Hetiang boruak karah hian ramhnuai sorkar chu tluang taka kal pawh a harsain tang hmasa berte leh a man khawmte tannaah chuan a mantute pathum chu an va tang veleh rih bawk a. Hemi hnuah pawh hian anmahni mantute chu an man let lehin boruak a inlet thut thut thin a ni ber mai. A hnuah chuan ramhnuai sorkar ding lai pawm thei lo zawngte chu Mizoram lamah an haw tirin a pawm theite erawh ramhnuaiah an awm tir a. Chutiang hnuah pawh chuan boruak tha awm thei chuang loin President Tlangchhuaka chu a ban loh chuan Administrative service-a awm zawng zawngte chuan ban vek an tum thu an dawng lehin President Tlangchhuaka pawh chuan Dec. 29, 1978-ah banna a thehlut leh ta nge nge a. Jan. 24, 1979-ah President atan Malsawmna Colney chu thlan a ni a, chumi hnuah chuan boruak sosang pawh alo ziaawm ta deuh a.
Jan. 6, 1979 (Inrinni) chawhnuah Pu Rama leh Pu Tawna te chu Delhi-a an awmna in atangin an tlanchhuak a, Delhi atangin thlawhnaa chhuakin Calcutta an pan a, chuta tangin Silchar pan lehin harsatna tawk loin Aizawl an thleng a. Aizawlah hian chawl loin an tlan tlang a, Ngaizel, Melthum, Saikhamakawn te tlanpelin Hualngohmun rama fu huanah an riak ta a. Chumi hmun atang chuan Arakan Hqtr lam an pan leh a, Feb. 7, 1979-ah thlengin hetih lai hian President Malsawma Colney niin Secretary chu K. Vanlalauva a ni a, inpawh takin hun an hmang a. Hetih lai hian Delhi lamah pawh Pu Laldenga chuan Pu Rama te pahnih tlanchhuak chu India Intelligence Officer hnenah a lo sawi bawk a, nasa taka an zawn hnuah pawh chuan an hmu thei ta lo a (Hetia Pu Rama te pahnih tlanchhuak hi vawiin thleng hian mi thenkhatte chuan Doval-a ruahmanna an la ti reng a).
Tichuan, Pu Rama leh Pu Tawna te hmalakna angin April 24, 1979-ah MNF General Assembly koh a ni a, chutah chuan Pu Laldenga chu primary member atanga hnawhchhuahna chu sut leh a niin April 25-ah President atan thlan zui nghal a ni bawk a. June 20, 1979-ah Pu Rama pawh Vice President atan ruat a niin Cabinet Minister atan: Rualchhina, Lalrinchhana, Thankima leh Chawngzuala te chu ruat an ni bawkin Tawnluia chu Brig. General nihna pein Army Chief atan ruat a ni bawk.
Kum 1979-ah Pu Laldenga chu man a niin Tihar jail-ah tantir a ni a, Feb. 1980-ah bail-a chhuah tir a niin India sorkar nen pawh April 13, 1980-ah inbiakna neih leh a ni a, June 14, 1980-ah Pu Laldenga thubuai pawh chu tihtawp a nih thu radio-ah puan a ni a, July 31, 1980-ah inkahhai pawh puan a ni. Heng hunlai hian Mizoramah Pu |hena sorkar chuan rorelna an nei mekin sorkar siam hnu reiloteah PC ‘A’ leh ‘B’ a rawn piangin sorkar pawh a tlu lehin Pu |hena sorkar bawk chu a rawn ding leh mai bawk a. Nimahsela Nov. 2, 1980 zing lam dar hnih velah Pachhunga Memorial College, JL. High School, KM H/S leh Hrangchhuana H/S te chu mi tu tih hriat lohten an hal a, Pachhunga College library-a lehkhabu phei chu a kang chhe nasa hle mai a, chutianga boruak karah chuan inbiakna pawh neih a harsa hle thin mai.
Jan. 21, 1982-ah MNF party chu dan pawna hnawl a nih thu Radio chuan a rawn puang a, inbiak chhunzawm chi pawh a ni tak loh avangin Pu Laldenga pawhin April 14, 1982-ah London a pan a, hemi kumah hian Mizoram hmun hrang hrangah inkahna a awm a. India sorkar pawh chuan Laldenga telloa inbiak dan kawng a zawng a, Mizoram atangin Kohhran leh pawl hrang hrangte pawh chuan inbiakna nei leh turin MNF leh India sorkar chu an ngen a. Inthlanpui a hnaih tawh avangin Congress phei chuan Lalduhoma tirin London-ah Pu Laldenga hnenah chuan ‘Remna a awm theih nan theihtawp kan chhuah ang a, remna tluantling a awm theihna tur a nih dawn phawt chuan minit khat pawh inngaihtuah buai ngai loin lalthutthleng pawh kan kian nghal ang’ tiin thu an zuk thlen a. Pu Laldenga chuan ‘Patlingin inremna atan kan rinawm ang an tih chuan rin tlakah kan han ngai phawt a ni’ tiin a lo hrilh a. Chu a thusawi chu tape recorder hmanga record a ni a, chu chu kum 1984 inthlan campaign-na atan hman a niin chuvang chu nge ni Congress pawh chu an tling ta a.
Chutianga Congress Party-in inthlannaa chakna an lo neih a, sorkarna an siam theih takah chuan Sorkar laipuia Indira kaihhruai ngei pawh chuan remna a awm theihna tura inbiak chu chhunzawm leh a duh ta a, tichuan Oct. 30, 1984-ah London atangin Delhi a rawn thlawk thleng a, hetah hian a mah chauha rawn kalin a nupui pawh a hruai lo. Nimahsela Indira chu Oct. 31, 1984-ah chuan amah vengtute chuan an kahhlum tak hlauh mai si avangin inbiakna neih hman a ni ta lo a, a fapa Rajiv Gandhi chu PM atan lakluh a ni a, Rajiv-a ho chuan Jan. 23, 1985-ah inbiakna neih a ni ta zawk a. Chutianga inbiakna vawi engemawzat neih a nih hnuah chuan remna a awm thei dawn hnai ta a, June 25, 1986-ah Congress Vice President Arjun Singh leh Laldenga te chuan party leh party insiamremna chu duang chhuakin Laldenga CM na tur leh Lalthanhawla Dy. CM na tur leh MNF leh Congress atanga Cabinet Minister insem rual dan turte chu lungrual takin an sign thei ta a.
Tichuan, June 30, 1986-ah Zoram khawvel zawng zawng hriat turin Remna thu chu puanchhuah a ni a, hemi zanah hian Aizawlah phei chuan tlaivara khawlai fan a ni nghe nghe. Chutiang a nih takah chuan ramhnuai (Capital Hqtr) atanga Mizoram lama chhuak turin July 23, 1986-ah an awmna atanga khaw hnai ber, Bawm khua Theikhiangah thingpui an rawn in a, Sunsong, Rengtlang, Rumana khuate kal pel zelin Tuikuk khaw engemawzat an rawn kal pel bawk a. July 25, 1986 (Zirtawpni) ah Mizoramah lutin Pharva khua an rawn thleng a, hemi hmunah hian silai tun a niin July 28, 1986-ah Pharva khua hi chhuahsanin July 30-ah Lawngtlai an thleng leh a, an kalna khaw tinah hian pangparthi nena lo hmuah zel a nih avangin an kal chak thei lo thin hle.
July 31, 1986-a Lawngtlai atanga an chhuah leh hian Pu Rama erawh santen vangin midang ruala kal a rem lo a, midang kal hmain lirthei dangah a kal a, midangte chuan Aug. 2, 1986 (Inrinni) ah Aizawl an lut a, Pu Laldenga hoin Dawrpui pheiah lo hmuah a ni a, Luangmuala Berampu tlang an tih thinah chuan an riahna tur buatsaih a ni. Hetih lai hian Pu Rama erawh a naute pahnih nen Lunglei Hospital-ah awmin santen bakah Malaria PF a nei a, ni thum leh zan thum hnua a dam tak deuh avangin Aug. 4, 1986 (Thawhtanni) ah helicopter hmanga Aizawla hruai phei a ni a, |huampui helipad-ah an tumin Circuit house-ah an awm tir rih a, Aug. 8, 1986-ah Durtlang damdawiinah dah luh leh a niin he damdawiina a awm lai hian Interim sorkar siam a niin Aug. 21, 1986-ah Pu Rama pawh Minister atan lakluh a niin Aug. 29, 1986-ah damdawiin atang hian a chhuak a.
Pu Rama hian he lehkhabu hi ama mimal chanchin anga a ziak kan ti thei ang a, nimahsela a chanchin hi a kim lo hle mai. Interim sorkar-a Minister atana lakluh a nih thu a ziak a, MLA a tana vawi ruk lai thlantlin a nih (Kum 1987, 1989, 1993, 1998, 2003 leh 2018) leh kum 2008 leh 2013-a a tlin zawh loh dante leh tum thum lai (Kum 1998-2008, 2018-2013 chhunga) Chief Minister a nih dante ziak lan a ni lo hi pawi ka ti hle. MLA nih hi a harsat em em laiin Pu Rama erawh vawi ruk lai thlan tlin a ni a, Chief Minister ni tur phei chuan mi bik nih a ngaih laiin vawi thum lai a ni tawh bawk a, nimahsela chung te chu ziah lan a ni lo a, tum khat MP nih a tum thute pawh kha mi tam takte chuan kan hre hauhin a rinawm loh. Chutiang chuan a hun tawna hun ropui leh lawmawm takte ziah hmaih ni loin han ziak lang vek ta sela he lehkhabu hi a hlu lehzual ngeiin a rinawm.
A tawp ber atan chuan he lehkhabuah hian MNF Movement tam tak min hrilh a, a ngaihnawm in a bengvarthlak em em a, a lawmawm hle a ni. Thusawi a thiam ang bawkin lehkha ziak lamah pawh a thiam a, a ziak hi chhiar a nuam a, literature lama kal ni sela mi tam tak tluk loh tur a ni hial awm e.

Get real time updates directly on you device, subscribe now.

Leave A Reply

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More