P.C.Lawmkunga
Budget (bajet, batzet ni lovin) tih hi French tawng ‘bougette’ (boo-zhet) tih atanga lak a ni a, savun ip (pouch of leather) tihna mai a ni. Kum 1733 khan England PM leh Exchequer Robert Walpole’n Sawrkar sum lak luh leh hman dan tur ziakna lehkha pawimawh Parliament-a pharh tur ken nan hetiang savun ip hi a hman avangin budget an ti zui ta zel ni-a sawi a ni.
Mizoram State budget chu: Pawisa kum thara sum hman tur ruahman chu kum dang aia a that fâlna tur teh chiam hmuh a ni lo va. Budget Estimate cheng vbc 17,076 (vbc 1455.44 vote ngai lo leh pass ngai vbc 15,621.48) atangin Sawrkar inrelbawlna atan 82.53% lawih ni lehin hmasawnna atana hman tur chu 17.46% chauh a ni leh a. Kum dang aia han lawmna vak tur a awm lem lo. Kum 2025-2026 budget atanga cheng VBC 2000 vela a pung chho hian kawngro a su lutuk lo a ni tih revenue leh capital expenditure en khian a hriat mai a.
Eng pawh ni se, kan phak tawk leh kan tlin tawk a ni rih mai a, han insawisel tehchiamna tur a awm lem lo vang.
Leiba pawh a tam chho leh hle dawn a. (cheng vbc 19,085.15-a ngaih). Chutih laiin leiba titamtu SASCI pawisa puk hi pung awm lo leh kum 50 hnu daiha rulh tur a nih avangin leiba chhe chia chhuah tur ni lovin FM/CM khan a sawi a. A sawi zel dan phei chuan rulh pawh a la tul lo mai thei, tiin SASCI hi leiba ni meuh lo te pawhin a sawi a nih kha. Sum puk hrim hrim hi thil sual a ni hran lo, India sawrkar meuh pawhin pawn lam leh ramchhunga leibat a ngah hle, kan tih thin kha.
Sawrkar a che tha thawkhat: Minister leh House Leader ten sawrkar hmalakna leh hmachhawpte an sawifiah thei viau zel a. Eptu lam hian Sawrkar beih dan an hre teh chiam lo va, CM hotel sak mek leh a thlam chu an buaipui tawk vel a ni. House Leader thusawi lai tihbuai erawh an taima viau thung. House Leader lah hian mi dang han khei zauh hi a lo zei ve viau bawk a, an ri leh hak thin. Minister ten an chanpual department an venghim tha viau bawk. Lengpui ram hralh danah erawh mipuiin thudik kan hriat phah chuang lo. An in-au rin siak a ang ber.
Chutih laiin Eptu Party member te nena inpuh tawnna a tam hle. Restricted tender leh SIA exemption pek chungchangah phei chuan a tu party nge thiam zawk tih hriat hleih theih loh khawpin an inphawrh tawn hle. “Kan Sawrkar hian kan ti ve lo” tih lam aiin, “In Sawrkar laiin in ti tam zawk” te an ti mai mai a ni. Minister te budget erawh an in-pass pui tliar tliar a, ngaihthlak a nuam viau mai.
Session behbawm: Thil mak ang reng tak chu department chan tur sum (demands for grants) sawiho laiin Eptu lam atang hian ‘Cut Motion’ put luh hi tunhma atangin a awm ngai hauh lo mai hi a ni. Assembly leh parliament inkaihhruai danah hian Cut Motion put luh dan hi fel takin a inziak a. Hetiang motion hmang hian nasa taka sawrkar demin eng ministry/department emaw sum sen tur ruahman zat kha “Rs 1/- in tihhniam ni rawh se,” tiin member pakhatin a rawn pu lut thin a, Sawrkar lam leh deparment enkawltu minister tan chuan rei fe insawifiah a ngai thin. Chung Cut Motion te chu, Disapproval of Policy Cut, Economy Cut leh Token Cut te hi an ni. Sawrkar a insawifiah zawh loh phei chuan mualphona lian tak a tling thei.
Mizoram State Assembly-a kan la hmuh ngai meuh loh bawk chu vantlang tana tul hmanhmawh thila Session chawlhtir thei khawp, “Motion of Urgent Public Importance’ emaw “Adjournment Motion” emaw put luh hi a ni. Hei hi, “Calling Attention Motion” an ti bawk. Hetiang motion hi put luh a nih chuan motion chhanna leh hrilhfiahna siam kha Sawrkar mawhphurh a ni. Ruling MLA pakhatin a put luh, “Chungtlang rama mau chi khat rêm mai tur” tih te kha chu mipui khawih thei thil hmanhmawh a ni lem lo. Lungleia khawlaia nau hring, Sawrkar hospital-in a tira an ngaihsak loh vanga thi ta ni-a sawi chungchang erawh kha chu“Urgent Public Importance” anga move tur chi, mipui khawih thil a ni. A penny wise, a pound foolish tih te pawh kan ang awm e.
Assembly Secretariat-in hma a sawn: Mizoram State Assembly Speaker, House Leader leh member te hi an che mawi viau thin a. Thu han inchuh laih awm thin mah se, tawngkam chaltlai leh paih then (expunge) ngai a awm ngai lo khawp a. India ramah pawh kan hming a tha viau a niang February 26, 2024-a India Vice President Jagdeep Dankhar-in min rawn tlawh tum pawh khan a sawi chhuah hial kha. Thil lawmawm tak a ni.
Tun Session kal laia zawhna leh chhanna pek luh leh chhuah nan lehkha phek hmang lova, digital platform thar NEVA (National e-Vidhan Application) leh Mizoram official portal thlunzawm hi Assembly Secretariat hmasawnna langsar tak pakhat chu a ni. Speaker hi kan fak thei ang.
Mahse member te inbeih dan a hniam: Sawrkar hmasaah khan House chhunga inbauh mai duh tawk lova pawna indin uaih uaih thlenga awmin ngaihdam indil hial a ngai a nih kha. Kohhrana thawhlawm thawh zatte an insawi chhuah sak a, a chang leh interim bail la tur tein deusawh takin thurawn an inpe a. Vawiinah pawh chutiang hri chhia chu a la leng emaw tih turin Speaker ngaichang miah lovin a mimal takin an inbei fo mai. Member tam tak kha, eptu leh rorel lai member te pawh, an sawi tur sawi mai lova tu emaw han tai hmasak zauh tul ti viau an awm fo thin te kha a khamawm viau a ni. Speaker-in a hun tuksak pawh pawisa lo thinte an aurinna tihtawpsak ngai khawp te pawh an awm ta a, hetia “An sapatâl” ta fo mai hi a pawi khawp mai.
Pumpelh theih Saptawng hman a tam: Assembly zawhna te kha, “Will the minister be pleased to answer…” tia ziaka dah a ni a, mahse Mizo tawngin an chhang leh mai a. Minister emaw member tuten emaw report an thehluh dawnah lah, “…Committee Report chu Assembly dawhkanah ka rawn dah/chhawp chhuak e” tih mai tura, “..ka rawn lay e” an han ti leh bawk a. Speaker ber khan “…rawn lay sela” a tih hmasak vang te pawh ni fa hmiang. DDK newscaster lah chuan, “Paper lay a awm a” a lo la ti ve leh zel a! Thumal pakhat “Central” lah hi noun angin an hmang hmiah hmiah reng bawk. “Central Sawrkar…” ti duh an awm mang lo.
Zawhna leh Chhanna kalpui dan mawlh hi: Tuna an tih dan hi kan hre theuh va. Zawhna zawttu leh a chhangtu minister ten zawhna an inchhiar chhuah chhawk sek mai thin hi thlirtute tan chuan ninawmah a kal fo mai. Zawh belhna zawttu tam tak lah hian zawhna an zawh hmain rei fe an han pehhel kual a, hun an tihek thin hle a ni. Heti teh duaha assembly zawhna chin kual hi pumpelh a that thu kan sawi thin a, an sim duh chuang lem lo.
Parliament leh State dangah chuan Speaker khan zawhna number leh a neitu kha a han ko va, member khan, “Speaker Sir, SQ No. 121” a rawn ti a, a thu leh mai a. Chutah a changtu minister kha Speaker-in ko lehin a rawn chhang nghal par par mai thin. Zawhna a chhiar chhuak hmasa buangbar leh tawh lo. Hei hi Mizoram Assembly Secretariat hian lo chhinchhiah tawh se a tha khawp ang. “I lo sawm ang u” tih aia, “I lo sawm ang ” tih bung nghut te pawh hi an la sahuai thingvawn tlat mai. “Minister-in a theih ang angin rawn chhang se” tih pawh hi a tul lo khawp mai.
Thunawi dang: House chhunga inkoh duatna hming an hmang fo hi sim atan a tha hle mai. Dr. Thangtea, Chhantea, Madawnga, Nite-a, Mathlana etc. Hetianga thupui hlapui khelna hmuna inkoh duat hi a mawi lem lo. Incheina infaksakna emaw hlado ang reng emaw chhamna hmun tur a ni lo bawk.
Tin, March 3rd ni chawhma sessiona member pakhat zawhna kha, “Aikal lak chungchang hi zawm that a ni em?” tih a nih kha. Aikal lak ‘chungchang’ chu engtia ‘zawm’ that tur ni tak ang maw? “Aikal lak khapna thupek hi…” te tal han ti se a chiang fak mai tur! Mahse a chhangtu DP&AR minister khan a zawttu rilru kha a hre chiang a ni ber ang chu aikal lak khapna an kalpui dan sawiin fel takin a chhang tho va. Duh se chuan minister khan a zawhna ang chiaha chhangin, “Aikal lak chungchang zawm tur eng mah a awm lo, khap tlat a ni” tiin a chhang daih thei a ni.
Assembly Session hi a bengvarthlak thin a, mipuiin kan ngaihven deuh deuh dawn a. Chutih lai chuan a chhunga member te chezia hi changkang leh entawntlak ni thei zel se, kan hming a thang mawi ngei ang.